I UK 555/12

Sygn. akt I UK 555/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSA Magdalena Tymińska

w sprawie z odwołania J. Z.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 12 czerwca 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 12 czerwca 2012 r. Sąd Apelacyjny, Wydział Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację J. Z. od wyroku Sądu Okręgowego -

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. z dnia 30 września 2011 r., którym

oddalono jego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ,

stwierdzającej brak prawa do emerytury z tytułu wykonywania zatrudnienia w

warunkach szczególnych (art. 184 w związku z art. 32 i 27 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

jednolity tekst – Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm. i w związku z § 4

rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze z dnia 7

lutego 1983 r., Dz.U. Nr 8, poz. 43). Sąd pierwszej instancji z całego okresu

zatrudnienia ubezpieczonego, z zawodu technika włókiennika i dziewiarza, w

Fabryce Firanek i Koronek i w Zakładach Przemysłu Dziewiarskiego, wyłączył –

jako niepotwierdzone świadectwem wykonywania zatrudnienia w szczególnych

warunkach – okresy pracy na stanowisku mistrza w dziale przygotowania

produkcji, specjalisty technologa, starszego technologa w dziale dziewiarstwa i

następnie w dziale wzornictwa. Ustalił, że takie stanowisko nie zostało ujęte w

wykazie prac w warunkach szczególnych i przyjął, że wykonywanie pracy

dziewiarza równoległe z czynnościami technologa nie uzasadnia przyjęcia – ze

względu na niemożność ustalenia proporcji między poszczególnymi zadaniami –

że praca była wykonywana w szczególnych warunkach stale i w pełnym wymiarze

czasu pracy.

W apelacji ubezpieczony kwestionował pominięcie okresu od dnia 3 lutego

1992 r. do dnia 31 lipca 1996 r., ale Sąd drugiej instancji tego okresu nie

uwzględnił, argumentując, że zajmowane wówczas przez skarżącego stanowisko

technologa nie zostało ujęte w wykazie prac w warunkach szczególnych. W ocenie

Sądu Apelacyjnego, nie znalazły potwierdzenia w dowodach twierdzenia

ubezpieczonego, że technolog nie był jego stanowiskiem pracy, lecz jedynie

dodatkową funkcją, przypisaną do pracy dziewiarza. Za istotne uznał to, że

pracodawca nie wystawił ubezpieczonemu świadectwa wykonywania pracy w

szczególnych warunkach na stanowisku technologa, mimo że w odniesieniu do

3

innych okresów, wypełniających łącznie 12 lat i 21 dni pracy, takie świadectwo

zostało sporządzone.

Skarga kasacyjna ubezpieczonego została oparta na podstawie naruszenia

prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 184

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w

związku z § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 września 1956 r. w

sprawie zaliczania pracowników do kategorii zatrudnienia, polegające na uznaniu,

że w dniu wejścia w życie ustawy, tj. w dniu 1 stycznia 1999 r., nie osiągnął okresu

pracy w warunkach szczególnych, w wymiarze dającym podstawę prawa do

emerytury. Skarżący wskazał także na obrazę przepisów postępowania przez

pominięcie istotnego dla sprawy materiału dowodowego (art. 382 k.p.c.),

nieuwzględnienie w uzasadnieniu orzeczenia, wyjaśnień wskazujących na

przyczynę niezaliczenia do stażu pracy w warunkach szczególnych okresu

odbywania służby wojskowej oraz pracy na stanowisku mistrza dziewiarza w dziale

przygotowania produkcji (art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c.),

niezastosowanie art. 386 k.p.c. i art. 385 k.p.c., mimo, że apelacja zasługiwała na

uwzględnienie i nie była bezzasadna. Skarżący zarzucił, że Sąd Apelacyjny, przy

ocenie okresu pracy w warunkach szczególnych, uwzględnił stanowiska apretera,

tkacza oraz mistrza dziewiarni, natomiast nie uwzględnił pracy na stanowisku

technologa, mistrza w dziale przygotowania produkcji oraz okresu odbywania

zasadniczej służby wojskowej, do której został powołany z dniem 25 października

1973 r., kiedy wykonywał pracę w szczególnych warunkach, w Zakładach

Przemysłu Dziewiarskiego […]. Służbę odbywał do dnia 13 października 1975 r. –

przez 1 rok, 11 miesięcy i 17 dni – a po jej zakończeniu, w dniu 20 października

1975 r., powrócił do wykonywania pracy u tego samego pracodawcy. Ten stan

faktyczny został ustalony przez Sądy obu instancji, lecz mimo to Sąd drugiej

instancji nie wskazał przyczyn nieuwzględnienia tych okresów. Przy ustaleniu

czasu pracy w warunkach szczególnych Sąd nie wziął również pod uwagę okresu

pracy na stanowisku mistrza dziewiarza w dziale przygotowania produkcji, w

okresie od dnia 1 kwietnia 1980 r. do dnia 31 maja 1981 r. Było to stanowisko

równorzędne z poprzednio zajmowanym stanowiskiem mistrza dziewiarza w

dziewiarni maszyn szydełkarek płaskich, który Sąd uwzględnił jako okres pracy w

4

warunkach szczególnych, a pominął ten okres przy obliczaniu okresu pracy w

warunkach szczególnych bez wyjaśnienia przyczyny jego pominięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Decyzja organu administracyjnego (Zakładu Ubezpieczeń Społecznych)

wydawana w indywidualnych sprawach wskazanych przykładowo w art. 83 ust. 1

pkt 1-5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) wyraża stanowisko tego

organu jako strony postępowania administracyjnego, które może być

zakwestionowane w drodze odwołania do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych

(art. 83 ust. 2 ustawy. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 476 §

2 i 4779

k.p.c.). O tym, jaki przedmiot – ze względu na zakres faktyczny i prawny

decyzji – ma postępowanie sądowe w tych sprawach, rozstrzyga stwierdzenie, że

sąd orzeka o prawidłowości decyzji (zgodności z prawem i ze stanem faktycznym).

Tak też stwierdził Sąd Najwyższy, wskazując, że treść decyzji orzekającej o

istnieniu prawa lub ustalającej wysokość należnych świadczeń wyznacza jego

zakres i w granice. W postępowaniu przed organem rentowym ubezpieczony

przedstawia wszelkie okoliczności wiążące się z warunkami stawianymi przez

ustawę do przyznania lub ustalania wysokości świadczeń, a w późniejszym

postępowaniu, wywołanym odwołaniem do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych,

zgodnie z systemem orzekania w sprawach z tego zakresu, sąd rozstrzyga o

prawie do świadczeń, których zaskarżona decyzja dotyczy.

Sąd ubezpieczeń społecznych, choć nie ustala prawa do świadczeń ab initio,

gdyż jego rozstrzygnięcie odnosi się do zaskarżonej decyzji, samodzielnie oraz we

własnym zakresie rozstrzyga wszystkie kwestie związane z prawem lub wysokością

świadczenia objętego decyzją (art. 477 § 2, art. 47714

§ 2 i art. 47714a

k.p.c.).

Przeniesienie sprawy na drogę sądową przez odwołanie się od decyzji organu

rentowego nie obejmuje poszczególnych okoliczności mających wpływ na prawo

lub wysokość świadczeń z ubezpieczenia społecznego uwzględnionych w decyzji,

lecz sporne ustalenie prawa lub wysokości do świadczeń z ubezpieczenia

społecznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1999 r., II UZ 52/99,

5

OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 601 oraz z dnia 25 maja 1999 r., II UKN 622/99,

OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 591, z dnia 9 września 2010 r., II UK 84/10, niepubl.).

W sprawie, w której wniesiono odwołanie od decyzji w przedmiocie odmowy

prawa do emerytury na podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przedmiotem sporu wyznaczającym zakres

rozpoznania i orzeczenie sądu ubezpieczeń społecznych są wszystkie okoliczności

wzięte pod rozwagę przez organ rentowy w zaskarżonej decyzji, a nie np. w

sprawie o prawo do emerytury z tytułu wykonywania pracy w warunkach

szczególnych, poszczególne okresy takiej pracy. Taki zakres rozpoznania sprawy

przez sąd pracy i ubezpieczeń społecznych wskazany został w doktrynie przez

podkreślenie obowiązku wszechstronnego rozważenia przez sąd żądań

zgłoszonych w odwołaniu. Podniesiono, że gdy ubezpieczony złożył wniosek o

przyznanie mu określonego świadczenia bez określenia jego rodzaju bądź aktu lub

podstawy prawnej uzasadniającej jego żądanie, np. ogólnie wniosek o rentę

inwalidzką, to organ rentowy, a następnie sąd są zobligowane rozpoznać zgłoszone

żądanie na podstawie okoliczności faktycznych kreujących dochodzone

świadczenie bez względu na jego rodzaj lub podstawę prawną nabycia uprawnień.

Przyjmuje się również, że kompetencją sądu ubezpieczeń społecznych jest

załatwienie co do istoty sprawy wywołanej wniesieniem odwołania od decyzji

organu rentowego. Chodzi o ocenę decyzji, w której sąd powinien sformułować –

na podstawie stosowanego prawa materialnego – swoje stanowisko co do

spełnienia przesłanek prawa do świadczenia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zauważono, że nie istnieje prawne

ograniczenie sądowego postępowania odwoławczego wyłącznie do podstaw

prawnych wskazanych w zaskarżonej decyzji i sąd powinien weryfikować wszystkie

przesłanki, jeżeli przesłanką jest staż, to wszystkie składające się nań okresy (por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 2001 r., II UKN 175/00, OSNAPiUS

2002 nr 17, poz. 415, z dnia 7 marca 2006 r., I UK 195/05, OSNP 2007 nr 3-4, poz.

55 i z dnia 7 lutego 2002 r., II UKN 13/01, OSNP 2003 nr 22, poz. 549). W sporach

o świadczenia z ubezpieczenia społecznego, do których prawo nie zostało

uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy (por. art. 47714

§ 4 i art. 4779

§ 21

k.p.c.), postępowanie sądowe ma charakter odwoławczy, z możliwością

6

zgłoszenia nowych faktów i dowodów niebędących przedmiotem postępowania

przed organem rentowym (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia

2009 r., II UK 148/08, OSNP 2010 nr 15-16, poz. 192 i z dnia 2 sierpnia 2007 r.,

III UK 25/07, OSNP 2008 nr 19-20, poz. 293 z glosą R. Babińskiej-Góreckiej, OSP

2009 nr 4, poz. 45). Z tego względu rozpoznanie sprawy z wykroczeniem poza

zakres zaskarżonej odwołaniem decyzji następuje tylko wówczas, gdy decyzja nie

odnosi się do wszystkich warunków prawa do świadczenia i negatywnie kwalifikuje

tylko niektóre jego przesłanki, bez rozpoznania pozostałych (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 14 grudnia 2010 r., I UK 214/10, niepubl., z dnia 29 września

2000 r., II UKN 759/99, OSNAPiUS 2002 nr 10, poz. 246 i z dnia 20 maja 2004 r.,

II UK 395/03, OSNP 2003 nr 5, poz. 43).

Kognicja sądu drugiej instancji obejmuje rozpoznanie sprawy w taki sposób,

w jaki mógł i powinien rozpoznać sprawę sąd pierwszej instancji, dlatego sąd ten

nie może poprzestać jedynie na zbadaniu zarzutów apelacyjnych, lecz powinien

poczynić własne ustalenia i ocenić je przez zastosowanie prawa materialnego. Sąd

drugiej instancji, wydając wyrok, musi uwzględnić materiał dowodowy zebrany

przez sądy obydwu instancji oraz okoliczności powstałe przed zamknięciem

rozprawy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1998 r., II UKN 555/97,

OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 81, z dnia 7 lutego 2002 r., II UKN 13/01, OSNP 2003

nr 22, poz. 549 oraz z dnia 2 sierpnia 2007 r., III UK 25/07, OSNP 2008 nr 19-20,

poz. 293) oraz uwzględniać rozpoznanie wszystkich materialno-prawnych aspektów

sprawy, niezależnie od przedstawionych zarzutów, a tylko w kwestiach

procesowych może ograniczać się do tych, które wytknięto w apelacji (por. uchwałę

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., zasadę

prawną, III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55).

W rozpoznawanej sprawie wywód prawny Sądu Apelacyjnego został

ograniczony do oceny jednego tylko okresu pracy, który skarżący określał jako

zatrudnienie w szczególnych warunkach, a pominięte zostały inne okresy, do

których odnosiła się zaskarżona decyzja oraz Sąd pierwszej instancji w

uzasadnieniu wyroku oddalającego odwołanie od tej decyzji. Należy w związku z

tym stwierdzić, że Sąd drugiej instancji błędnie skonstatował, że „w sporze

pozostaje okres zatrudnienia w Zakładzie Przemysłu Dziewiarskiego od dnia 3

7

lutego 1992 r. do dnia 1 sierpnia 1996 r.”. Sporne – mimo wskazania w apelacji

tylko tego okresu – były wszystkie okresy składające się na staż pracy

ubezpieczonego w warunkach szczególnych wymienione jako nieuwzględnione w

decyzji organu rentowego. Pominięcie tych okresów, których charakteru Sąd drugiej

instancji nie ocenił, uniemożliwiało prawidłowe zastosowane art. 184 ust. 1 ustawy

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Z tego względu Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę

do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.).