II CSK 241/12

Sygn. akt II CSK 241/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Anna Owczarek

Protokolant Anna Wasiak

w sprawie z powództwa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa

w W. - Oddział Regionalny z siedzibą w Ł.

przeciwko M. M. M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 21 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 11 stycznia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 11 stycznia 2012 r. oddalił apelację powoda

Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa od wyroku Sądu Okręgowego w

Ł. z dnia 1 września 2011 r. jako bezzasadną oraz zasądził od powoda na rzecz

pozwanego M. M. M. kwotę 2700 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

Swoje rozstrzygnięcie oparł na następujących ustaleniach faktycznych:

Pozwany M. M. w dniu 26 lutego 2004 r. otrzymał gospodarstwo rolne

położone w P., w związku z przejściem ojca na emeryturę i podjął starania w celu

uzyskania pomocy finansowej. W tym celu złożył wniosek do ARiMR o

dofinansowanie realizacji projektu w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego

„Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów

wiejskich 2004-2006” w zakresie działania „Ułatwianie startu młodym rolnikom”. W

złożonym wniosku pozwany zaznaczył, iż uzupełnieni wykształcenie w okresie 5 lat

od dnia rozpoczęcia prowadzenia gospodarstwa.

ARiMR w dniu 18 lutego 2005 r. zawarła z pozwanym umowę o dofinanso-

wanie projektu - tj. umowę określającą warunki i tryb udzielania przez ARiMR

pomocy finansowej w ramach SPO „Restrukturyzacja i modernizacja sektora

żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich 2004-2006”.

Zgodnie z § 4 ust. 1 umowy, Agencja udzieliła pozwanemu pomocy

w wysokości 50.000 zł, zaś w § 6 ust. 2 umowy określono zasady zwrotu

otrzymanej pomocy wraz z odsetkami. W treści § 8 ust. 1 umowy strony ustaliły, że

prawnym zabezpieczeniem wykonania przez pozwanego zobowiązań określonych

w umowie jest weksel niezupełny in blanco.

Zgodnie z § 5 ust. 1 umowy, pozwany zobowiązał się do wypełnienia

zobowiązań określonych w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia

3 września 2004 r. w sprawie przyjęcia Sektorowego Programu Operacyjnego

„Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów

wiejskich 2004-2006” oraz w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi

z dnia 8 września 2004 r. w sprawie Uzupełniania Sektorowego Programu

Operacyjnego „Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz

3

rozwój obszarów wiejskich 2004-2006”, a w szczególności m.in. do uzupełnienia

wykształcenia w celu spełnienia wymogu dotyczącego kwalifikacji zawodowych,

gdyż wymóg ten nie był spełniony w dniu złożenia wniosku o dofinansowanie

projektu (§ 5 ust. 1 pkt 9 umowy) i do złożenia w oddziale regionalnym dokumentów

potwierdzających wypełnienie przez beneficjenta zobowiązań określonych w pkt. 7-

9, przed upływem 5 lat od rozpoczęcia prowadzenia gospodarstwa rolnego (§ 5 ust.

1 pkt 10).

Pieniądze otrzymane w ramach pomocy pozwany przeznaczył w całości na

rozwój gospodarstwa.

Pozwany ukończył Liceum Ogólnokształcące […] w kwietniu 2005 r.

Pozwany, chcąc spełnić wymóg wykształcenia rolniczego, w obawie

przed koniecznością zwrotu dotacji, podjął starania w celu uzupełnienia

wykształcenia i w związku z tym w dniu 1 lipca 2007 r. rozpoczął naukę w Wyższej

Szkole Humanistyczno - Ekonomicznej na kierunku zarządzanie, jednocześnie

uczęszczając na kursy przygotowujące do egzaminów eksternistycznych z zakresu

szkoły policealnej w zawodzie technik - rolnik. W tym czasie istniała możliwość

ukończenia szkoły zawodowej na podstawie kursów eksternistycznych przez okres

jednego roku. Jednakże możliwość ta - z uwagi na zmianę przepisów ustawowych -

została wyłączona i kurs pozwanego w Centrum Kształcenia „P.” w P., który roz-

począł się 1 września 2007 r., został przez szkołę rozwiązany.

Pozwany rozpoczął naukę zawodu rolnika w trybie dwuletnim dopiero we

wrześniu 2008 r.

Pismami z dnia 24 lutego 2009 r. oraz z dnia 4 marca 2010 r. pozwany

zwrócił się do Prezesa ARiMR i Dyrektora Oddziału Regionalnego ARiMR z prośbą

o przedłużenie terminu na wypełnienie zobowiązania dotyczącego uzupełnienia

wykształcenia rolniczego, wskazując iż w czerwcu 2010 r. zda egzamin zawodowy.

W dniu 11 marca 2010 r. pozwany został poinformowany o uruchomieniu

wobec niego procedury windykacji należności w celu odzyskania wypłaconej premii

na podstawie umowy z dnia 18 lutego 2005 r.

Pozwany ukończył szkołę w czerwcu 2010 r. Nie miał możliwości

skorzystania z indywidualnego toku nauczania, gdyż Centrum Kształcenia „P.” w P.

nie prowadziło indywidualnego programu.

4

Pozwany zakończył cały proces kształcenia rolniczego w dniu 27 sierpnia

2010 r., uzyskując tytuł technika rolnika. Pozwany zdał wszystkie egzaminy

w terminie, a ponadto cały proces kształcenia przebiegał bez przerw i opóźnień.

W związku z negatywnym rozpatrzeniem wcześniejszego odwołania,

pozwany pismami z dnia 14 października 2010 r. oraz z dnia 5 listopada 2010 r.

zwrócił się do prezesa ARiMR o przedłużenie terminu na wypełnienie zobowiązania

dotyczącego uzupełnienia wykształcenia rolniczego, które spełnił w dniu 27 sierpnia

2010 r., uzyskując kwalifikacje zawodowe i w związku z tym o niewszczynanie

procedury windykacji.

W kolejnych pismach skierowanych do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi

oraz ponownie do Prezesa ARiMR pozwany wniósł o indywidualne rozpatrzenie

jego sytuacji.

Przeprowadzona w dniu 11 stycznia 2010 r. kontrola w gospodarstwie

rolnym pozwanego nie wykazała żadnych nieprawidłowości. Jedynym zarzutem

w stosunku do pozwanego jest spóźnione uzyskanie formalnych kwalifikacji

zawodowych.

Gospodarstwo rolne o pow. 6.5 ha użytków rolnych jest jedynym źródłem

utrzymania pozwanego. Miesięczny dochód z gospodarstwa to ok. 1.000 zł.

Pozwany zamierza rozwijać produkcję rolną. Nie posiada możliwości finansowych

zwrotu udzielonej pomocy, w tym celu musiałby sprzedać gospodarstwo.

Wyrokiem z dnia 1 września 2011 r. Sąd Okręgowy w Ł. uchylił nakaz

zapłaty wydany przez Sąd Okręgowy w Ł. w postępowaniu nakazowym w dniu 16

czerwca 2011 r., oddalił powództwo i nie obciążył Agencji Restrukturyzacji

i Modernizacji Rolnictwa Oddziału Regionalnego kosztami procesu.

Apelację strony powodowej od powyższego wyroku Sądu Okręgowego Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 11 stycznia 2012 r. oddalił na podstawie art. 385 k.p.c.

jako bezzasadną.

Podzielił dokonane przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne i przyjął je za

własne. W ocenie Sądu, w okolicznościach przedmiotowej sprawy twierdzenia

i dowody na obronę przed dochodzonym roszczeniem usprawiedliwiał, nawet bez

wniosku strony w tym przedmiocie, art. 5 k.c. Wskazał, że jakkolwiek pozwany nie

wykonał w całości zobowiązania, jednakże ta postać niewykonania zobowiązania

5

polegała wyłącznie na zwłoce w spełnieniu wymogu dotyczącego uzupełnienia

kwalifikacji zawodowych. Pozwany co do zasady uzyskał wymagane kwalifikacje,

ale z niewielkim opóźnieniem, które wyniosło ok. 1,5 roku. Sąd Apelacyjny zwrócił

przy tym uwagę, że cel programu i umowy został osiągnięty - pozwany jako młody

rolnik dokonał modernizacji gospodarstwa, poprawił jego kondycję ekonomiczną

i gospodarstwo to stanowi jego jedyne źródło dochodu.

Pozwany wykazał należyte starania w celu terminowego uzyskania

właściwych kwalifikacji - rozpoczął roczny kurs eksternistyczny w Centrum

Kształcenia P. - jednak założonego celu nie osiągnął z przyczyn nie leżących

wyłącznie po jego stronie. Zmiana przepisów oświatowych, choć nie stanowiąca siły

wyższej, usprawiedliwiała, w ocenie Sądu, uchybienie terminu do wypełnienia tego

wymogu programu i umowy.

Zaznaczył ponadto, że prawidłowa interpretacja § 5 ust. 1 pkt 9 umowy,

dotyczącego wymogu uzupełnienia wykształcenia, nie była oczywista i mogła

sprawić trudność stronie umowy.

W ocenie Sądu, pozwany błędnie zrozumiał obowiązek uzupełnienia

wykształcenia uznając, że skoro w chwili zawarcia umowy posiadał wykształcenie

podstawowe, a w kwietniu 2005 r. uzyskał wykształcenie średnie, to sam upływ

czasu (3 lat) spowoduje spełnienie wymagań w zakresie kwalifikacji zawodowych -

wówczas przed upływem 5 lat od rozpoczęcia prowadzenia gospodarstwa, tj. przed

lutym 2009 r. legitymowałby się wykształceniem średnim i co najmniej 3 letnim

stażem pracy w gospodarstwie. Podkreślił przy tym, że zwolnienie z obowiązku

uzupełnienia wykształcenia o rolnicze obejmowało beneficjentów o odpowiednio

długim stażu pracy w gospodarstwie w chwili zawarcia umowy, nie dotyczyło zaś

tych, którzy nabyli ten staż już po zawarciu umowy - tak jak pozwany.

Z tych względów, mając na uwadze charakter łączącej strony umowy, jej

treść, przyczyny zwłoki pozwanego w jej wykonaniu oraz osiągnięcie

dalekosiężnego celu, dla którego została ona zawarta Sąd uznał, że żądanie

powoda stanowiło nadużycie prawa i z tej przyczyny nie zasługiwało na ochronę.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach naruszenia powód zarzucił

w ramach naruszenia przepisów prawa materialnego:

6

- art. 5 k.c. w zw. z art. 87 i art. 88 oraz art. 89, art. 33, art. 39 (odpowiednio

po 01.12.2009 r. jako art. 107, art. 108 i art. 109, art. 36, art. 42) Traktatu z dnia

25.03.1957 r. o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90,

poz.864/2) oraz w zw. z art. 8 ust. 1 i art. 51 ust. 1 rozporządzenia Rady Wspólnot

Europejskich nr 1257/1999 z dnia 17 maja 1999 r. w sprawie wsparcia rozwoju

obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej

(EFOGR) oraz zmieniające i uchylające niektóre rozporządzenia (Dz.U.

UE.L.99.160.80) oraz w zw. z art. 4 ust. 1 i art. 39 ust. 1 i ust. 2 rozporządzenia

Komisji (WE) nr 817/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiającym szczegółowe

zasady stosowania rozporządzenia Rady WE nr 1257/1999 w sprawie wsparcia

rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji

Rolnej (Dz. U. UE.L 04.153.30) i art. 8 ust. 1 pkt 1, art. 26 ustawy z dnia 20 kwietnia

2004 r. o Narodowym Planie Rozwoju (Dz. U. Nr 116, poz. 1206 ze. zm. - dalej

ustawa o NRP) w zw. z załącznikiem do rozporządzenia Ministra Rolnictwa

i Rozwoju Wsi z dnia 3 września 2004 r. w sprawie przyjęcia Sektorowego

Programu Operacyjnego „Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego

oraz rozwój obszarów wiejskich 2004-2006” (Dz. U. Nr 197, poz. 2032 ze zm.),

w zw. z załącznikiem nr 7 do załącznika rozporządzenia Ministra Rolnictwa

i Rozwoju Wsi z dnia 8 września 2004 r. w sprawie Uzupełnienia Sektorowego

Programu Operacyjnego „Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego

oraz rozwój obszarów wiejskich 2004-2006” (Dz. U. Nr 207, poz. 2117 ze zm.) oraz

w zw. z załącznikiem do rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia

20 listopada 2004 r. w sprawie wzoru umowy o dofinansowanie projektu w ramach

Sektorowego Programu Operacyjnego „Restrukturyzacja i modernizacja sektora

żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich 2004-2006” w zakresie działania

„Ułatwianie startu młodym rolnikom” (Dz. U. Nr 252, poz. 2527) i w zw. z art. 30

ustawy o Ustawa o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia 9 maja

2008 r. (Dz.U. Nr 98, poz. 634 ze zm.) poprzez ich błędną wykładnię

i w konsekwencji błędne zastosowanie przepisu art. 5 k.c. w oderwaniu od jedynej

dopuszczalnej w niniejszej sprawie jego wykładni dokonanej w oparciu o cały

system prawa regulującego kwestie przyznawania pomocy publicznej,

7

z pominięciem charakteru dochodzonego roszczenia jako roszczenia o charakterze

publiczonoprawnym,

- art. 87, art. 88 oraz art. 89, art. 33, art. 39 (odpowiednio po 01.12.2009 r.

jako art. 107, art. 108 i art. 109, art. 36, art. 42) Traktatu z dnia 25.03.1957 r.

o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (począwszy od dnia 01.12.2009 r. „Traktat

o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej” na podstawie art. 2 Traktatu z Lizbony

zmieniającego Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę

Europejską (Dz.Urz.UEC. 2007 r. Nr 306 str. 1) oraz w zw. z art. 8 ust. 1 i art. 51

ust. 1 rozporządzenia Rady Wspólnot Europejskich nr 1257/1999 z dnia 17 maja

1999 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu

Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR) oraz zmieniające i uchylające niektóre

rozporządzenia (Dz. U. UE.L.99.160.80) oraz w zw. z art. 4 ust. 1 i art. 39 ust. 1

i ust. 2 rozporządzenia Komisji (WE) nr 817/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r.

ustanawiającym szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady WE nr

1257/1999 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego

Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (Dz. U. UE.L 04.153.30) i art. 8 ust. 1 pkt 1,

art. 26 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o Narodowym Planie Rozwoju (Dz. U. Nr

116, poz. 1206 ze. zm. - dalej ustawa o NRP) w zw. z załącznikiem do

rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 3 września 2004 r.

w sprawie przyjęcia Sektorowego Programu Operacyjnego „Restrukturyzacja

i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich 2004-2006”

(Dz. U. Nr 197, poz. 2032 ze zm.), w zw. z załącznikiem nr 7 do załącznika

rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 8 września 2004 r.

w sprawie Uzupełnienia Sektorowego Programu Operacyjnego „Restrukturyzacja

i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich 2004-2006”

(Dz. U. Nr 207, poz. 2117 ze zm.) oraz w zw. z załącznikiem do rozporządzenia

Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 20 listopada 2004 r. w sprawie wzoru

umowy o dofinansowanie projektu w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego

„Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów

wiejskich 2004-2006” w zakresie działania „Ułatwianie startu młodym rolnikom”

(Dz. U. Nr 252, poz. 2527) i art. 30 ustawy o Ustawa o Agencji Restrukturyzacji

i Modernizacji Rolnictwa z dnia 9 maja 2008 r. (Dz.U. Nr 98, poz. 634 ze zm.)

8

poprzez ich błędne niezastosowanie, mimo iż spór dotyczył zwrotu przez

beneficjenta przyznanej mu pomocy publicznej z uwagi na niewypełnienie

warunków przyznania tej pomocy,

- art 5 k.c. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że oddalenie powództwa na

podstawie tego przepisu może nastąpić „z urzędu”, mimo że pozwany nie podnosił

w trakcie procesu zarzutu nadużycia prawa podmiotowego przez stronę powodową,

- art. 5 k.c. w zw. z art. 472 k.c. i art. 355 § 1 i § 2 k.c. przez jego błędną

wykładnię i przyjęcie przez Sąd, że podjęcie przez pozwanego nauki na

5 miesięcy i 18 dni przed upływem ostatecznego terminu udzielonego pozwanemu

w umowie do wypełnienia zobowiązania uzupełnienia wykształcenia i po upływie

trzech lat i siedmiu miesięcy od dnia, w którym pozwany podpisał umowę, w której

zobowiązał się do uzupełnienia wykształcenia, oznacza, że podjął starania

umożliwiające mu w terminie uzyskanie właściwych kwalifikacji a tym samym że

żądanie od pozwanego zwrotu pomocy publicznej z uwagi na niedopełnienie

warunków przyznania tej pomocy, stanowi nadużycie prawa i jest sprzeczne

z zasadami współżycia społecznego;

- art. 65 k.c. w zw. z art. 3531

k.c. oraz w zw. z § 1 oraz załącznikiem do

rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 20 listopada 2004 r.

w sprawie wzoru umowy o dofinansowanie projektu w ramach Sektorowego

Programu Operacyjnego „Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego

oraz rozwój obszarów wiejskich 2004-2006” w zakresie działania „Ułatwianie startu

młodym rolnikom” (Dz. U. Nr 252, poz. 2527) przez jego błędną wykładnię

i przyjęcie, iż zamiar stron umowy co do treści zawieranej umowy mógł być inny niż

kreowany przez przepisy powszechnie obowiązującego prawa;

- art. 355 k.c. w związku z art. 354 k.c. poprzez błędną wykładnię polegającą

na przyjęciu, iż strona pozwana nie była profesjonalistą i nieuwzględnieniu, iż

zobowiązanie zostało zaciągnięte przez stronę w ramach prowadzonej działalności

zawodowej i gospodarczej oraz nieuwzględnienie profesjonalnego charakteru

prowadzonej przez pozwanego działalności.

W ramach drugiej podstawy zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj.

art. 232 k.p.c., art. 321 k.p.c. w zw. z art. 493 § 1 i 495 § 3 k.p.c. oraz w zw. z art.

391 k.p.c. poprzez uwzględnienie zarzutu nadużycia prawa podmiotowego z urzędu

9

bez wniosku strony pozwanej z naruszeniem zasady kontradyktoryjności oraz

z naruszeniem rygorów obowiązujących w postępowaniu nakazowym, co miało

istotny wpływ na wynik sprawy oraz art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c.

poprzez niewskazanie w motywach pisemnych zaskarżonego wyroku przez Sąd

drugiej instancji konkretnie, jaką, przyjętą w społeczeństwie, zasadę współżycia

społecznego naruszył pozwany, kierując wobec pozwanego roszczenie o zapłatę

kwoty stanowiącej równowartość podlegającej zwrotowi pomocy publicznej.

W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości

i zniesienie postępowania przed Sądem Apelacyjnym oraz przekazanie sprawy

temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach według norm

przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powoda, pozwany wniósł o odmowę

przyjęcia skargi do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący prezentuje pogląd, że w sprawach o zwrot świadczeń wypłaconych

rolnikom w ramach wsparcia obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu

Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR) stosowanie art. 5 k.c. jest niedopuszczalne

co do samej zasady. Jednakże skoro w umowie zawartej z pozwanym

o dofinansowanie ze środków unijnych jego gospodarstwa w § 10 pkt 1

przewidziano, że w sprawach w niej nieuregulowanych w pierwszym rzędzie mają

zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego, to stanowisko o niemożności

stosowania art. 5 k.c. wydaje się zbyt kategoryczne. Konieczność uwzględnienia

pochodzenia tych środków i zasad nimi dysponowania może przemawiać

ewentualnie za tym, żeby możliwość skutecznego odwołania się do art. 5 k.c.

ograniczyć do sytuacji szczególnie wyjątkowych, ale zupełne jej wykluczenie nie

znalazło dostatecznego uzasadnienia w prezentowanym stanowisku strony

powodowej. Bliższe analizowanie tej kwestii nie jest zresztą konieczne, gdyż

zastosowanie przez Sądy obu Instancji art. 5 k.c. było w realiach niniejszej sprawy

co najmniej przedwczesne. Powołanie się na klauzule generalne zawarte w tym

przepisie jest bowiem dopuszczalne dopiero po rozważeniu innych wchodzących

w grę regulacji prawnych, które mogą odpowiedzialność pozwanego wyłączyć,

a przynajmniej ograniczyć. Taką regulacją w kontekście rozpoznawanej sprawy jest

10

art. 39 ust. 1 Rozporządzenia Komisji (WE) NR 814/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r.

ustanawiającego szczególne zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr

1257/1999 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego

Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR) (DZ. U. UE. L. z dnia 30 kwietnia

2004.153.30). Brzmienie tego przepisu jest następujące: „Bez uszczerbku dla

rzeczywistych okoliczności, które należy uwzględnić w indywidualnych

przypadkach, Państwa Członkowskie mogą uznać, w szczególności, następujące

kategorii siły wyższej:”, i dalej następuje wyliczenie sześciu kategorii siły wyższej

w punktach od a do f. Wystąpienie którejkolwiek z nich jest podstawą do zwolnienia

beneficjenta udzielonej pomocy od obowiązku zwrotu przyznanych mu środków,

mimo niewywiązania się z przewidzianych w umowie wymagań warunkujących

przyznanie tych środków. Sformułowanie „bez uszczerbku dla rzeczywistych

okoliczności, które należy uwzględnić w indywidualnych przypadkach” trzeba

rozumieć w ten sposób, że mogą zaistnieć takie indywidualne okoliczności

(przypadki), które usprawiedliwią niewywiązanie się przez rolnika z umowy, mimo

niewystąpienia którejkolwiek z kategorii siły wyższej, wymienionych w katalogu

zawartym w tym przepisie. Innymi słowy, katalog przyczyn wymienionych jako siła

wyższa nie wyczerpuje wszystkich przyczyn usprawiedliwiających zwolnienie od

obowiązku zwrotu w całości lub w części otrzymanego świadczenia, gdyż mogą

wystąpić jeszcze inne, niewymienione w nim okoliczności, które także mogą

uzasadniać zwolnienie od tego obowiązku. Rzecz jasna, muszą to być okoliczności

wyjątkowe, zbliżone w swojej istocie do kategorii wymienionych we wspomnianym

katalogu, a więc takie, których, pomimo podjętych przez zobowiązanego starań, nie

dało się przezwyciężyć. Trzeba dodać, że w załączniku nr 9 do Rozporządzenia

Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 8 września 2004 r. w sprawie Uzupełnienia

Sektorowego Programu Operacyjnego „Restrukturyzacja i modernizacja sektora

żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich 2004 – 2006”, (Dz. U. Nr 207, poz.

2117), w którym wymieniono okoliczności o charakterze siły wyższej, uznane za

takie przez państwo polskie, podany tam katalog ma charakter otwarty, co wynika

z poprzedzających go słów „w szczególności”. Oznacza to, że również na gruncie

tego przepisu można uznać także inne okoliczności za przyczyny

usprawiedliwiające niewypełnienie warunków umowy o przyznanie świadczeń.

11

W sprawie dokonano ustaleń, że przyczyny, które spowodowały opóźnienie

w zdobyciu przez pozwanego formalnych kwalifikacji rolniczych, były niezależne od

niego. Pozostaje do oceny kwestia, czy można uznać je za okoliczności, które

zgodnie z art. 39 ust. 1 rozporządzenia nr 817/2004, „należy uwzględnić

w indywidualnych przypadkach” oraz czy pozwany dołożył staranności, aby

w odpowiednim terminie uprzedzić powoda, że nie zdąży ukończyć szkoły rolniczej

w umówionym czasie z przyczyn od niego niezależnych. Brak rozważenia

w zaskarżonym wyroku tego istotnego kontekstu prawnego sprawy powoduje

konieczność uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.). Postanowienie o kosztach uzasadnia art. 39821

w zw. z art. 108 § 2 k.p.c.).

db