I CSK 505/12

Sygn. akt I CSK 505/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa G. H.

przeciwko A. B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 17 maja 2013 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 16 lutego 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punktach I (pierwszym) w części

zasądzającej kwotę 123.198 zł i III (trzecim) i w tym zakresie

przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Pozwem z dnia 11 grudnia 2006 r. powód wniósł o zasądzenie solidarnie od

pozwanych A. B. i A. B. kwoty 150.000 zł z weksla in blanco wystawionego przez

pierwszego z pozwanych i poręczonego przez drugiego z nich.

W dniu 10 stycznia 2007 r. Sąd Okręgowy wydał nakaz zapłaty.

Kolejnym pozwem z dnia 11 stycznia 2007 r. powód wniósł o zasądzenie

jedynie od pozwanego A. B. kwoty 126.054 zł oraz kwoty 26.471,34 zł tytułem

skapitalizowanych odsetek. Wskazał, że pozwany zawarł z nim w dniu 14 lutego

2002 r. umowę pożyczki kwoty 30.000 USD z zastrzeżeniem zwrotu do dnia 14

maja 2002 r., co nie nastąpiło.

Zarządzeniem przewodniczącego z dnia 11 stycznia 2008 r. połączono obie

sprawy do łącznego rozpoznania.

Wyrokiem z dnia 15 września 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił zarówno

powództwo o zapłatę kwoty 150.000 zł dochodzonej z weksla, jak i powództwo

o zapłatę kwoty 126.054 zł, wraz z odsetkami w wysokości 26.471,34 zł,

dochodzonych z umowy pożyczki kwoty 30.000 USD.

Sąd ten uznał nieważność weksla spowodowaną niedopuszczalnym

wpisaniem przez posiadacza weksla późniejszej daty jego wystawienia od

rzeczywistej daty wystawienia. Oddalenie powództwa o zapłatę żądanej kwoty

polskich złotych dochodzonej z tytułu umowy pożyczki Sąd I instancji uzasadnił

brakiem skutecznego zastrzeżenia w umowie pożyczki spłaty pożyczki w walucie

polskiej, określonej przez Sąd jako przewalutowanie kwoty 30.000 USD. Żądanie

zasądzenia jej równowartości w PLN ocenił jako sprzeczne z zasadą nominalizmu

i walutowości ocenianymi na datę powstania (2002 r.) tego zobowiązania.

Powód zaskarżył apelacją wyrok Sądu I instancji tylko w części oddalającej

powództwo o zapłatę kwoty 126.054 zł, domagając się w tej części jego zmiany

przez zasądzenie od pozwanego A. B. ostatnio wymienionej kwoty złotych polskich.

Sąd Apelacyjny uwzględnił w znacznej części apelację powoda w ten

sposób, że wyrokiem reformatoryjnym z dnia 16 lutego 2012 r. zasądził na jego

3

rzecz od pozwanego A. B. kwotę 123.198 zł i oddalił powództwo w zakresie kwoty

2.856 zł, znosząc wzajemnie między stronami koszty postępowania.

W uzasadnieniu wyroku Sąd drugiej instancji stwierdził, że podziela

i przyjmuje za własne w większości prawidłowo dokonane ustalenia faktyczne,

w odniesieniu do roszczenia dochodzonego z umowy pożyczki. Za wadliwe uznał

jednak ustalenie Sądu pierwszej instancji, że między stronami nie było

porozumienia o możliwości spełnienia świadczenia w walucie polskiej, pomimo

pożyczenia kwoty w walucie obcej, co skutkowało błędną oceną, że powód nie był

uprawniony do domagania się zapłaty kwoty w złotych polskich, odpowiadającej

równowartości 30.000 USD.

W ocenie Sądu drugiej instancji, strony zawierając umowę pożyczki 30.000

USD dopuszczały możliwość jej spłaty w walucie polskiej, skoro w tej walucie

zabezpieczyły jej spłatę przez wystawienie weksla, do wypełnienia którego kwotą

150.000 zł pozwany upoważnił brata A. B., występującego jednocześnie w roli

awalisty. Z tego powodu Sąd II instancji uznał, że powód był uprawniony do

żądania zwrotu pożyczonej kwoty w walucie polskiej, a problemem jest jedynie

określenie przelicznika waluty, który należy zastosować.

Uznając brak podstaw do zastosowania art. 358 § 1 i § 2 k.c. do stanów

faktycznych zaistniałych przed ich wejściem w życie, Sąd Apelacyjny uznał,

że przeliczenia pożyczonej kwoty należy dokonać wg kursu średniego

z umówionego dnia jej zwrotu, a nie z daty udzielenia pożyczki, skoro pożyczki

udzielono w walucie obcej i umówiono się, że co do zasady w tej walucie zostanie

ona zwrócona. Sąd odwoławczy zastosował kurs średni USD z daty umówionego

zwrotu pożyczki i ustalił, że równowartość kwoty 30.000 USD wg kursu z tej daty

stanowi kwota 123.198 zł, którą zasądził na rzecz powoda, oddalając powództwo

w dalej idącym zakresie, tj. co do kwoty 2.856 zł.

Pozwany A.B. zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w części zasądzającej od

niego kwotę 123.198 zł oraz znoszącej między stronami koszty postępowania, a

także w części zasądzającej od pozwanego na rzecz powoda zwrot kwoty 9003 zł z

tytułu kosztów postępowania apelacyjnego.

4

Skargę kasacyjną pozwany oparł na obu podstawach kasacyjnych,

domagając się uchylenia wyroku w zaskarżonych częściach i przekazania sprawy

w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucił naruszenie,

przez niewłaściwe zastosowanie:

- art. 56 k.c. wskutek uznania, że zaciągnięcie zobowiązania wekslowego

w złotych polskich, zabezpieczającego pożyczkę w walucie obcej, wywołuje skutek

w postaci zgody wystawcy weksla na tzw. przewalutowanie jego zobowiązania

z umowy pożyczki, zabezpieczonej tym wekslem, z waluty obcej na walutę polską;

- art. 60 k.c. w następstwie uznania, że czynność prawna zaciągnięcia

zobowiązania wekslowego w walucie polskiej przez wystawcę weksla i zarazem

pożyczkobiorcę jest oświadczeniem woli wyrażającym zgodę stron umowy pożyczki

na przewalutowanie zobowiązania wynikającego z tej umowy;

- art. 76 k.c. wskutek uznania, że wystawienie weksla własnego in blanco

z wpisaną kwotą waluty polskiej skutkowało zmianą umowy pożyczki w zakresie

określenia waluty, w której pożyczka ma być zwrócona, chociaż w umowie pożyczki

zastrzeżono jej zmiany w formie pisemnej pod rygorem nieważności, a powód nie

wyraził w formie pisemnej zgody na zmianę tej umowy.

Zarzuty skarżącego mieszczące się w ramach drugiej podstawy kasacyjnej

obejmują naruszenie następujących przepisów postępowania, mogące mieć istotny

wpływ na wynik sprawy:

- art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 368 § 1 pkt 1 k.p.c. przez brak odrzucenia

apelacji powoda pomimo niewskazania podmiotowych granic zaskarżenia;

- art. 379 pkt 1 k.p.c. przez brak odrzucenia apelacji powoda, pomimo że

wobec uprawomocnienia się wyroku w części dotyczącej oddalenia roszczeń

wekslowych, niedopuszczalna była droga sądowa do dochodzenia roszczeń ze

stosunku podstawowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

5

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie wobec trafności niektórych

spośród zgłoszonych w niej zarzutów.

Chybione okazały się oba zarzuty zgłoszone w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej.

Objęty zarzutem naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. określa jedynie granice

rozpoznania sprawy przez Sąd drugiej instancji oraz obowiązek tego Sądu wzięcia z

urzędu pod uwagę – w granicach zaskarżenia – nieważności postępowania. Przepis

ten nie może więc zostać naruszony przez brak odrzucenia apelacji dotkniętej –

zdaniem skarżącego – brakiem formalnym w postaci niewskazania podmiotowych

granic zaskarżenia, ponieważ podstawą odrzucenia apelacji przez Sąd drugiej

instancji jest art. 373 k.p.c., a nie art. 378 § 1 k.p.c. Jedynie marginesowo można

wspomnieć, że apelacja powoda nie była dotknięta zarzuconym przez pozwanego

brakiem. Powód zaskarżył apelacją wyrok jedynie w części oddalającej jego

powództwo o zapłatę kwoty 126.054 zł, a więc żądanej ze stosunku podstawowego,

powstałego w wyniki zawarcia umowy pożyczki. W tym przedmiocie powód dochodził

pozwem z dnia 11 stycznia 2007 r. zapłaty jedynie od jednego pozwanego – A. B.

Nietrafny był zatem zarzut tegoż pozwanego, że apelacja powoda dotknięta była

brakiem przez niewskazanie podmiotowych granic zaskarżenia, skoro powód

zakwestionował apelacją orzeczenie oddalające powództwo wyłącznie wobec tego

pozwanego, wobec którego zostało ono skierowane.

Również nietrafny okazał się zarzut naruszenia art. 379 pkt 1 k.p.c. przez brak

odrzucenia apelacji, wobec bezzasadnego wiązania przez skarżącego

uprawomocnienia się wyroku w części dotyczącej roszczeń wekslowych jako

skutkującego niedopuszczalnością dochodzenia roszczeń ze stosunku

podstawowego, tj. powstałego w wyniku zawarcia umowy pożyczki. Skarżący błędnie

utożsamia stan powagi rzeczy osądzonej z niedopuszczalnością drogi sądowej,

podczas gdy są to dwie odrębne przesłanki, których wystąpienie i to każdej z osobna

skutkuje nieważnością postępowania (art. 379 pkt 1 i pkt 3 k.p.c.). Tymczasem

prawomocne rozstrzygnięcie oddalające roszczenia dochodzone z weksla nie

skutkuje powstaniem stanu powagi rzeczy osądzonej w odniesieniu do roszczeń

wywodzonych z zabezpieczonej tym wekslem umowy pożyczki, ponieważ nie

6

występuje ani podmiotowa ani przedmiotowa tożsamość obu tych roszczeń,

dochodzonych z różnych stosunków prawnych.

Ponadto nie ma żadnych prawnych podstaw do przyjęcia, aby

niedopuszczalna była droga sądowa dla dochodzenia roszczeń zmierzających do

wykonania umowy pożyczki, i to nawet wówczas, gdy roszczenia dochodzone

z weksla, mającego zabezpieczać wykonanie tej umowy, zostały prawomocnie

oddalone.

W tym stanie rzeczy, wobec bezzasadności zarzutów mieszczących się

w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, oceny zarzutów naruszenia wskazanych

przepisów prawa materialnego należało dokonać z uwzględnieniem ustalonego

stanu faktycznego, przyjętego za podstawę rozstrzygnięcia przez Sąd drugiej

instancji.

Zasadnym okazał się natomiast zarzut naruszenia art. 56 k.c. wskutek jego

niewłaściwego zastosowania, skutkującego błędnym uznaniem Sądu Apelacyjnego

(s. 10 uzasadnienia), że zaciągnięcie przez pozwanego zobowiązania wekslowego

w złotych polskich, mającego zabezpieczać spłatę pożyczonej kwoty, oznacza,

że strony umowy pożyczki dopuszczały w ten sposób możliwość jej spłaty

w walucie polskiej. Tymczasem przepis art. 56 k.c. przewiduje wystąpienie

szerokiego spectrum skutków, poza wyrażonymi w czynności prawnej, ale

wywołanych tożsamą a więc tą właśnie czynnością prawną. Tymczasem czynność

wystawienia weksla, kreująca zobowiązanie wekslowe oraz czynność prawna

w postaci zawarcia umowy pożyczki to dwie odrębne, chociaż niekiedy

funkcjonalnie powiązane ze sobą, czynności prawne, a skutki wynikające z każdej

z nich nie mają automatycznego przełożenia na treść każdego z obu stosunków

obligacyjnych. Takiej możliwości nie stwarza art. 56 k.c., wbrew stanowisku

zaprezentowanemu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

Uzasadnienie przez skarżącego zarzutu naruszenia art. 60 k.c. przez jego

niewłaściwe zastosowanie nie pozwala na uznanie go za trafny. Przepis art. 60 k.c.

określa możliwe sposoby wyrażania woli przez osoby dokonujące czynności

prawnej, nie jest on natomiast przepisem stanowiącym podstawę dokonywania

wykładni odnośnie do treści złożonych przez te osoby oświadczeń woli.

7

Tymczasem skarżący błędnie uzasadnia zarzut naruszenia art. 60 k.c. uznaniem

przez Sąd drugiej instancji, że zaciągnięcie zobowiązania wekslowego w walucie

polskiej stanowiło o wyrażaniu zgody przez strony umowy pożyczki na zmianę

postanowienia tej umowy, polegającą na uzgodnieniu spełnienia przez

pożyczkobiorcę obowiązku zwrotu pożyczonej kwoty w innej walucie, aniżeli ta,

w której pieniądze pożyczono.

Uzasadnienie przez skarżącego tego zarzutu zdaje się więc wskazywać na

niezastosowanie przez Sąd odwoławczy art. 65 § 2 k.c., ale przepis ten nie został

wskazany w skardze kasacyjnej jako objęty zarzutem naruszenia, a Sąd Najwyższy

rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw

(art. 39813

§ 1 k.p.c.). Jest oczywistym, że reguły określania sposobów wyrażania

woli przez osoby dokonujące czynności prawnej, oraz badania treści (dokonywania

wykładni) złożonych przez nie oświadczeń woli to dwie odrębne kwestie jurydyczne,

których nie należy ze sobą utożsamiać ani traktować zamiennie. Pierwszą z nich

reguluje art. 60 k.c., natomiast drugą – art. 65 § 1 i 2 k.c. Wobec powyższego

zarzut pozwanego naruszenia art. 60 k.c. należało uznać za chybiony w świetle

zaprezentowanego jego uzasadnienia.

Natomiast zasadnym okazał się zarzut naruszenia art. 76 zd. pierwsze k.c.

przez jego niewłaściwe zastosowanie.

Z bezspornych ustaleń zaaprobowanych przez Sąd Apelacyjny

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku (s. 9) wynika, że strony umowy pożyczki

uzgodniły w § 8 tej umowy dokonywanie jej zmian w formie pisemnej zastrzeżonej

pod rygorem nieważności, a ponadto że pozwany miał zwrócić powodowi

pożyczoną kwotę 30.000 USD również w walucie obcej.

W tej sytuacji uznanie przez Sąd Apelacyjny, że strony umowy pożyczki

porozumiały się co do możliwości dokonania spłaty pożyczonej kwoty w walucie

polskiej, bez wskazania dowodu na okoliczność dochowania wymaganej formy dla

dokonania takiej zmiany umowy pożyczki, dowodzi naruszenia art. 76 zd. 1 k.c.

przez jego niezastosowanie. Trafnie wywodzi skarżący, że zmiany takiej,

w wymaganej umową formie pisemnej, musiałyby dokonać obie strony umowy

pożyczki, a zatem samo tylko zaciągnięcia przez jedną z nich (pozwanego)

8

zobowiązania wekslowego o określonej treści nie mogło skutkować dokonaniem

skutecznej zmiany postanowień umowy pożyczki, w przedmiocie określenia innej

waluty, w której miałby nastąpić zwrot pożyczonej przez pozwanego kwoty 30.000

USD.

W tej sytuacji, wobec zasadności zarzutów naruszenia art. 56 k.c. i art. 76

zd. pierwsze k.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. a o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 108 § 2 k.p.c.

es