II PK 290/12

Sygn. akt II PK 290/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Krzysztof Staryk

w sprawie z powództwa J. G. i in. przeciwko Izbie Celnej w W.

o wynagrodzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 12 kwietnia 2012 r.,

1. oddala skargi kasacyjne w zakresie dotyczącym orzeczenia

o zwrocie kosztów dojazdu do i z miejsca pełnienia służby;

2. w pozostałym zakresie uchyla zaskarżony wyrok i

przekazuje sprawę w tej części Sądowi Okręgowemu w W. do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Rejonowy– Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 12

października 2011 r., oddalił powództwa J. G., G. G., J. K., S. L.-M. i W. S.

przeciwko Izbie Celnej o zasądzenie kwot potrąconych z ich wynagrodzeń tytułem

zwrotu kosztów dojazdu do i z miejsca pełnienia służby, poniesionych przez stronę

pozwaną, oraz o zasądzenie równoważnika pieniężnego mającego kompensować

koszty dojazdu do i z miejsca pełnienia służby.

Powodowie: […] w pozwach skierowanych przeciwko Izbie Celnej wnieśli o

zasądzenie na ich rzecz szczegółowo określonych kwot tytułem równoważnika

pieniężnego za nieprzyznanie im lokalu mieszkalnego lub kwatery tymczasowej w

związku z przeniesieniem do pełnienia służby celnej w innej miejscowości, za okres

od 14 czerwca 2004 r. do dnia wniesienia pozwu i na przyszłość wraz z odsetkami,

domagali się również zwrotu kosztów dojazdów do i z miejsca pełnienia służby,

potrąconych im z wynagrodzenia na pokrycie kosztów dojazdów autokarem

pozwanej do i z miejsca zamieszkania za okres od 1 marca 2005 r. do 1 grudnia

2007 r. wraz z ustawowymi odsetkami.

Sąd Rejonowy ustalił, że powodowie pełnili służbę jako funkcjonariusze celni

w Urzędzie Celnym w L. Decyzjami Prezesa Głównego Urzędu Ceł z 29 marca

2001 r. wydanymi na podstawie art. 18 ust. 2 i 5 ustawy z dnia 24 lipca 1999 r. o

Służbie Celnej (jednolity tekst: Dz. U. 2004 r. Nr 156, poz. 1641 ze zm.; dalej jako:

„ustawa o Służbie Celnej z 1999 r.”) każdy z powodów, za uprzednio wyrażoną

przez siebie zgodą, został przeniesiony z dniem 1 kwietnia 2001 r. do pełnienia

służby w Urzędzie Celnym w […]. Uzasadnieniem tych decyzji było zniesienie

Urzędu Celnego w L.

Powódka J. G. została przeniesiona do ponownie utworzonego Urzędu

Celnego w L. z dniem 30 września 2008 r. Pozostali powodowie w dalszym ciągu

wykonują swoje obowiązki służbowe w Urzędzie Celnym w W.

Po przeniesieniu do W. żaden z powodów nie otrzymał lokalu mieszkalnego

lub kwatery tymczasowej w W. lub pobliskiej miejscowości. Do 28 lutego 2005 r.

dyrektor Izby Celnej w W. zapewniał funkcjonariuszom tej Izby bezpłatny dojazd

służbowym autokarem z ich miejsca zamieszkania do miejsca pełnienia służby na

trasie od L. do W. i z powrotem. Jednakże od 1 marca 2005 r., ze względów

ekonomicznych, dyrektor Izby Celnej wprowadził opłaty za dojazdy powodów.

3

Powodowie wyrazili zgodę na piśmie na comiesięczne potrącanie z ich

wynagrodzenia kosztów dojazdów do i z miejsca pełnienia służby.

Strona pozwana pismami z 16 i 17 stycznia 2008 r. poinformowała powodów,

że nie przysługuje im prawo do równoważnika pieniężnego, ponieważ zostali

przeniesieni do pełnienia służby w innej miejscowości po 31 stycznia 2003 r. W

piśmie z 24 stycznia 2008 r. strona pozwana wyjaśniła ponadto, że dojazdy z L. do

W. nie są podróżą służbową.

Mając na uwadze powyższe ustalenia faktyczne, Sąd Rejonowy uznał

powództwa za bezzasadne. Według art. 231 ust. 1 aktualnie obowiązującej ustawy

z dnia 27 sierpnia 2009 r. o Służbie Celnej, która weszła w życie 31 października

2009 r., w sprawach ze stosunku służbowego, zaistniałych przed dniem wejścia w

życie tej ustawy, stosuje się przepisy dotychczasowe. Zatem do oceny prawnej

roszczeń powodów o zasądzenie równoważników pieniężnych mają zastosowanie

przepisy poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej.

Powodowie zostali bowiem przeniesieni do pełnienia służby w Urzędzie Celnym w

W. z dniem 1 kwietnia 2001 r. na podstawie art. 18 ust. 2 i 5 ustawy o Służbie

Celnej z 1999 r. Według art. 18 ust. 2 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r.

funkcjonariusza celnego można było, gdy wymagały tego ważne względy służbowe,

przenieść na takie samo lub równorzędne stanowisko do innego urzędu, w tej

samej lub innej miejscowości. Ponadto zgodnie z art. 20 ust. 1 tej ustawy,

przeniesienie funkcjonariusza celnego do innej miejscowości, z której dojazd jest

znacznie utrudniony, wymagało zapewnienia funkcjonariuszowi odpowiednich

warunków mieszkaniowych, z uwzględnieniem jego sytuacji rodzinnej. W art. 20

ust. 3 przewidziano, że minister właściwy do spraw finansów publicznych określi w

drodze rozporządzenia szczegółowe warunki przyznawania świadczeń, o których

mowa w art. 20 ust. 1.

Począwszy od 22 maja 2000 r. obowiązywało rozporządzenie Ministra

Finansów z dnia 14 kwietnia 2000 r. w sprawie przyznawania świadczeń

związanych z przeniesieniem funkcjonariusza celnego do pełnienia służby w innej

miejscowości (Dz. U. Nr 36, poz. 403). Przepis § 2 ust. 1 rozporządzenia stanowił,

że funkcjonariuszowi celnemu przeniesionemu do pełnienia służby w innej

miejscowości przyznaje się lokal mieszkalny lub tymczasową kwaterę w

4

miejscowości, w której stale lub czasowo pełni służbę, albo w miejscowości

pobliskiej. Za miejscowość pobliską uważa się miejscowość, do której czas dojazdu

publicznymi środkami transportu przewidziany w rozkładzie jazdy, łącznie z

przesiadkami, nie przekracza w obie strony dwóch godzin (§ 2 ust. 2

rozporządzenia). Ustawą z dnia 19 marca 2004 r. - Przepisy wprowadzające

ustawę Prawo celne (Dz. U. Nr 68, poz. 623), która weszła w życie 1 maja 2004 r.,

wprowadzono do ustawy o Służbie Celnej art. 20a, stanowiący w ust. 1, że: „W

wypadku, o którym mowa w art. 20 ust. 1, jeżeli zapewnienie funkcjonariuszowi

odpowiednich warunków mieszkaniowych jest niemożliwe lub utrudnione oraz jeżeli

on sam lub członkowie jego rodziny nie posiadają lokalu mieszkalnego w miejscu

pełnienia służby lub w miejscowości pobliskiej, funkcjonariuszowi celnemu

przysługuje równoważnik pieniężny.” Z kolei art. 20a ust. 2 zawierał delegację

ustawową dla Ministra Finansów do określenia w drodze rozporządzenia wysokości

i warunków przyznawania równoważnika pieniężnego. Na podstawie tego przepisu

Minister Finansów wydał rozporządzenie z dnia 18 maja 2004 r. w sprawie

świadczeń związanych z przeniesieniem funkcjonariusza celnego do pełnienia

służby w innej miejscowości (Dz. U. Nr 120, poz. 1254, dalej jako: „rozporządzenie

z 2004 r.”), które w § 12 stanowiło, że do czasu przyznania lokalu mieszkalnego lub

tymczasowej kwatery funkcjonariuszowi przyznaje się równoważnik pieniężny.

Jednocześnie w § 25 ust. 1 tego rozporządzenia wskazano, że: „Przepisy

dotyczące równoważnika pieniężnego mają odpowiednio zastosowanie do

funkcjonariuszy, spełniających warunki do jego otrzymania, przeniesionych do

pełnienia służby w innej miejscowości po dniu 31 października 2003 r.”

Powodowie zostali przeniesieni do pełnienia służby w Urzędzie Celnym w W.

przed 31 października 2003 r. Dlatego też, w ocenie Sądu Rejonowego, wobec

treści § 25 ust. 1 rozporządzenia z 2004 r., brak jest podstaw prawnych do

zasądzenia na ich rzecz równoważnika pieniężnego, zarówno za okres sprzed

wytoczenia powództw, tj. tak jak o to wnosili powodowie począwszy od 14 czerwca

2004 r., jak i za okres od dnia wytoczenia powództw („równoważnik na przyszłość”).

Z mocy art. 231 ust. 1 aktualnie obowiązującej ustawy o Służbie Celnej z 2009 r., w

sprawach ze stosunku służbowego, zaistniałych przed dniem wejścia w życie tej

ustawy, stosuje się przepisy dotychczasowe. Skoro powodowie zostali przeniesieni

5

do pełnienia służby w Urzędzie Celnym w W. przed dniem wejścia w życie ustawy z

2009 r. o Służbie Celnej, tj. przed 31 października 2009 r., to dla oceny prawnej ich

roszczeń o zasądzenie równoważników pieniężnych przyznania im lokalu

mieszkalnego lub tymczasowej kwatery, zastosowanie mają przepisy

dotychczasowe. Oznacza to, że w dalszym ciągu powodom nie przysługuje prawo

do równoważnika pieniężnego do czasu przyznania im lokalu mieszkalnego lub

tymczasowej kwatery, z uwagi na treść § 25 ust. 1 rozporządzenia z 2004 r.

Za nieuzasadnione Sąd pierwszej instancji uznał także roszczenia powodów

o zwrot potrąconych z ich wynagrodzeń kosztów dojazdów służbowym autobusem

z miejsca ich zamieszkania do miejsca pełnienia służby, począwszy od 1 marca

2005 r. Zdaniem Sądu, nieodpłatne dowozy funkcjonariuszy celnych do końca

lutego 2005 r. wynikały jedynie z dobrej woli jednostki, w której pełnili służbę, a po

tej dacie Izba Celna zapewnia funkcjonariuszom transport do miejsca pełnienia

służby jedynie za pokryciem przez nich kosztów paliwa, bez kosztów remontu

autokaru i wynagrodzenia kierowcy. W obowiązującym stanie prawnym nie ma

bowiem przepisów prawa, z których wynikałby obowiązek pozwanej Izby Celnej

zapewniania funkcjonariuszom celnym transportu do miejsca pełnienia służby. Nie

można też tracić z pola widzenia, że wszelkie wydatki Izby Celnej pokrywane są ze

środków budżetu państwa i muszą mieć prawne uzasadnienie. Ponadto, zdaniem

Sądu, wobec dostępności środków komunikacji publicznej pomiędzy L. a W., trudno

uznać, aby W. był miejscowością, z której dojazd do L. jest znacznie utrudniony.

Apelacje od powyższego wyroku wnieśli wszyscy powodowie, zaskarżając

go w całości. W odpowiedzi na apelacje powodów strona pozwana wniosła o ich

oddalenie w całości.

Sąd Okręgowy– Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 12

kwietnia 2012 r., oddalił apelacje.

Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne i oceny materialnoprawne

dokonane przez Sąd pierwszej instancji. W ocenie Sądu Okręgowego zarzut

naruszenia art. 233 k.p.c. okazał się niezasadny. Wbrew twierdzeniom powodów

Sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy, którą było rozstrzygnięcie, zgodnie

z właściwymi przepisami prawa, zasadności przyznania powodom prawa do

6

równoważnika pieniężnego za wskazany okres oraz na przyszłość, jak również

kwestia zwrotu kosztów dojazdu do i z miejsca pełnienia służby.

Do rozstrzygnięcia żądań powodów w zakresie równoważników pieniężnych

zastosowanie miały przepisy poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 24 lipca

1999 r. o Służbie Celnej oraz wydane na jej podstawie akty wykonawcze. Sąd

Rejonowy właściwie powołał art. 20 oraz 20a tej ustawy oraz § 25 rozporządzenia z

2004 r. Powodowie zostali przeniesieni do pełnienia służby w Urzędzie Celnym w

W. przed 31 października 2003 r., dlatego też, w oparciu o właściwe przepisy, brak

było podstaw do zasądzenia dochodzonego przez nich równoważnika pieniężnego

zarówno za okres przeszły jak i na przyszłość. Sąd Rejonowy przeanalizował

przepisy obowiązujące w chwili wyrokowania oraz przepisy dotychczasowe, trafnie

uznając, że dla oceny prawnej roszczeń powodów w zakresie równoważników

pieniężnych zastosowanie powinny mieć przepisy poprzednio obowiązujące. Na ich

podstawie stwierdzić należało, że prawo do równoważnika pieniężnego mieli

funkcjonariusze celni przeniesieni do pełnienia służby w innej miejscowości po 31

października 2003 r., a zatem nie powodowie, którzy przeniesieni zostali z dniem 1

kwietnia 2001 r. Nie sposób uznać, aby doszło do naruszenia art. 178 ust. 1 lub art.

92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji RP.

Sąd odwoławczy stwierdził, że nie doszło także do naruszenia art. 65 § 1 i 2

k.c. Sąd Rejonowy prawidłowo ustalił, że nieodpłatne dowozy funkcjonariuszy do

końca lutego 2005 r. wynikały z dobrej woli Izby Celnej, podobnie jak zapewnienie

im transportu po tej dacie, jedynie za pokryciem kosztów paliwa. Pracodawca nie

ma bowiem obowiązku zapewnienia pracownikom transportu do miejsca pracy, a

tym bardziej transportu bezpłatnego. Powodowie wyrazili zgodę na dokonywanie

potrąceń z ich wynagrodzeń, i nie sposób stwierdzić, aby znajdowali się pod presją

ze strony pozwanej Izby Celnej. Za presję nie można bowiem uznać świadomości,

że jeśli nie uiszczą opłaty za przewóz (która była niższa niż w transporcie

publicznym), to nie będą mogli z niego korzystać. Dlatego, zdaniem Sądu

Okręgowego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał, że nie było podstaw

prawnych do zasądzenia na rzecz powodów równoważnika pieniężnego oraz do

zapewnienia im bezpłatnych dojazdów do miejsca pełnienia służby, a w

7

konsekwencji zwrotu kosztów dojazdów służbowym autobusem z miejsca ich

zamieszkania do miejsca pełnienia służby.

W skargach kasacyjnych identycznej treści powodowie […] zaskarżyli w

całości wyrok Sądu Okręgowego, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy

temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach procesu z

uwzględnieniem kosztów dotychczasowego postępowania.

Skarżący zarzucili naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie

art. 20a ust. 1 i 2 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r. w związku z § 25 ust. 1

rozporządzenia z 2004 r., przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że

prawo do równoważnika pieniężnego mieli funkcjonariusze celni przeniesieni do

pełnienia służby w innej miejscowości po 31 października 2003 r., podczas gdy

kontrola przez Sąd drugiej instancji wskazanych przepisów, przeprowadzona

zgodnie z art. 178 ust. 1 Konstytucji RP, powinna była doprowadzić do odstąpienia

od zastosowania § 25 ust. 1 powołanego rozporządzenia.

Ponadto skarżący zarzucili naruszenie przepisów prawa procesowego, a

mianowicie: 1) art. 233 § 1 w związku z art. 382 i w związku z art. 391 § 1 k.p.c., co

polegało na: (a) nieuwzględnieniu, bez wyjaśnienia dlaczego, wiarygodnych i

mających dla sprawy znaczenie dowodów z pism pozwanego z 20 stycznia 2009 r.,

pism pozwanego 16 stycznia 2008 r. nr 45000-KA-163-138/07/08/wb oraz z 24

stycznia 2008 r. nr 45000-KA-163-138/07/wb, jak również z treści wyjaśnień

dyrektora strony pozwanej; (b) nierozważeniu, wbrew treści dowodów, że dla stron

niniejszego postępowania okolicznością bezsporną było, że W. jest miejscowością,

z której dojazd jest znacznie utrudniony, jak również, że skarżący znajdowali się

pod presją ze strony pozwanego oraz że żądali zwrotu kwot potrącanych z ich

uposażeń, ponadto twierdzili, że potrącania te są bezprawne (mają charakter

świadczeń nienależnych); 2) art. 378 § 1 i art. 382 w związku z art. 391 k.p.c., przez

nierozpoznanie sprawy co do meritum i całkowite pominięcie zarzutów zgłoszonych

w apelacji; 3) art. 382 k.p.c. oraz art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.,

przez: (a) pominięcie znacznej części zebranego w sprawie materiału dowodowego

odnoszącego się do bezspornego dla stron faktu, że W. jest miejscowością, z której

dojazd jest znacznie utrudniony, jak również wywierania na skarżących presji, aby

wyrazili zgodę na dokonywanie przez pozwanego potrąceń z ich uposażeń oraz

8

niezmiennego i wielokrotnie artykułowanego przez skarżących stanowiska co do

bezprawności potrąceń dokonywanych przez pozwanego z ich uposażenia; (b)

niedokonanie żadnych istotnych ustaleń; niewyjaśnienie podstawy prawnej wyroku i

nieprzytoczenie przepisów prawa, a także brak ustalenia w drodze wykładni ich

znaczenia; brak omówienia w uzasadnieniu przyczyn, dla których innym dowodom

Sąd drugiej instancji odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, przez co

zaskarżone orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej.

Uzasadniając konieczność przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

skarżący podnieśli, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skargi kasacyjne są częściowo uzasadnione, co prowadziło do ich

częściowego uwzględnienia.

W zakresie podstawy kasacyjnej odnoszącej się do przepisów postępowania

za nietrafny należało uznać zarzut dotyczący naruszenia art. 328 § 2 w związku z

art. 391 § 1 k.p.c. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd

Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne i oceny prawne Sądu Rejonowego, co

spełnia minimalne standardy konstrukcji uzasadnienia orzeczenia sądu

odwoławczego. Uzasadnienie wyroku Sądu Okręgowego pozostawia wiele do

życzenia, jednak jego powierzchowność, lapidarność oraz brak pogłębionej analizy

podstaw prawnych roszczeń powodów i przyczyn oddalenia tych roszczeń nie

stanowią na tyle rażących uchybień, aby pozwalały one na uwzględnienie skargi

kasacyjnej tylko ze względu na naruszenie przepisów odnoszących się do sposobu

sporządzania pisemnych motywów rozstrzygnięcia. W postępowaniu przed sądem

odwoławczym art. 328 § 2 k.p.c. stosuje się odpowiednio, a więc z uwzględnieniem

istoty i swoistości postępowania przed tym sądem (art. 391 § 1 k.p.c.). Jeżeli sąd

drugiej instancji w pełni podziela ocenę dowodów, jakiej dokonał sąd pierwszej

instancji, to nie ma obowiązku ponownego przytaczania w uzasadnieniu wydanego

orzeczenia przyczyn, dla których określonym dowodom odmówił wiarygodności i

mocy dowodowej. W takim wypadku wystarczy stwierdzenie, że podziela

argumentację zamieszczoną w uzasadnieniu wyroku sądu pierwszej instancji, w

9

którym poszczególne dowody zostały wyczerpująco omówione, i przyjmuje

ustalenia sądu pierwszej instancji za własne. Nie ma też przeszkód, aby sąd drugiej

instancji odwołał się do oceny prawnej sądu pierwszej instancji, jeżeli ją podziela i

uznaje za wyczerpującą (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca

2012 r., I CSK 72/12, LEX nr 1215604). Z treści uzasadnienia zaskarżonego

wyroku wynika zaś, że Sąd Okręgowy w pełni zaakceptował i ustalenia faktyczne, i

oceny prawne Sądu Rejonowego. W rezultacie, choć uzasadnienie zaskarżonego

wyroku zostało sporządzone w taki sposób, że zrozumienie jego treści wymaga

uprzedniego zapoznania się z motywami orzeczenia Sądu pierwszej instancji, to

jednak nie można uznać tego za uchybienie, które całkowicie uniemożliwiałoby

Sądowi Najwyższemu kontrolę prawidłowości zastosowania przez Sąd odwoławczy

prawa procesowego i materialnego. Tymczasem, jak wynika z utrwalonych

poglądów judykatury, tylko tego rodzaju rażące uchybienia mogłyby uzasadniać

zarzut naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. (por. np. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia: 5 października 2005 r., I UK 49/05, OSNP 2006, nr 17-18, poz.

280; 16 października 2009 r., I UK 129/09, LEX nr 558286; 8 czerwca 2010 r., I PK

29/10, LEX nr 599519).

Trafnie natomiast skarżący zarzucili naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. Sąd

Okręgowy odniósł się bowiem do zarzutów apelacji w sposób niezmiernie

lakoniczny, w istocie stwarzając jedynie pozory ich rozważenia. Wynikający z

art. 378 § 1 k.p.c. obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji oznacza zaś

zarówno zakaz wykraczania poza te granice, jak też nakaz merytorycznego

rozważenia wszystkich zarzutów podniesionych w apelacji w celu jednoznacznego

określenia podstawy faktycznej i prawnej własnego orzeczenia. Z pisemnych

motywów zaskarżonego orzeczenia wynika tymczasem, że Sąd Okręgowy

całkowicie pominął niektóre zarzuty apelujących, w tym zwłaszcza zarzut

odnoszący się do niedokonania przez Sąd Rejonowy oceny zgodności § 25 ust. 1

rozporządzenia z 2004 r. z art. 20 ust. 1 i art. 20a ust. 1 i 2 ustawy o Służbie Celnej

z 1999 r., jak również zarzuty dotyczące pominięcia przez ten Sąd dowodów

wskazujących na to, że W. jest miejscowością, z której dojazd do L. jest znacznie

utrudniony. Uchybienia te mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Pominięcie

przez Sąd drugiej instancji części materiału dowodowego uzasadnia jednocześnie

10

zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. Nie może być natomiast przez Sąd Najwyższy

rozpoznany w ramach kontroli kasacyjnej zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.,

ponieważ zgodnie z art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być

zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów, a art. 233 § 1 k.p.c.

dotyczy jednoznacznie i bezpośrednio takiej oceny. W jednolitym i utrwalonym

orzecznictwie Sądu Najwyższego odnoszącym się do konstrukcji skargi kasacyjnej

wielokrotnie stwierdzono, że art. 233 § 1 k.p.c. nie może być podstawą skargi

kasacyjnej.

W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego usprawiedliwiony

okazał się zarzut naruszenia art. 20a ust. 1 i 2 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r. w

związku z § 25 ust. 1 rozporządzenia z 2004 r. Według utrwalonego orzecznictwa

każdy sąd (w tym Sąd Najwyższy, sąd powszechny i sąd administracyjny) ma

obowiązek dokonania oceny, czy przepis aktu wykonawczego jest zgodny z ustawą

oraz czy nie wykracza poza ustawowe upoważnienie, na podstawie którego został

wydany. W razie stwierdzenia niezgodności przepisu aktu wykonawczego

(rozporządzenia) z ustawą, sąd nie może go stosować (por. uchwałę składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 24 lutego 2011 r., I PZP 6/10, OSNP 2011,

nr 21-22, poz. 268 i przytoczone w jej uzasadnieniu orzecznictwo). Jak przyjęto w

podstawie prawnej zaskarżonego wyroku, przesłanki uzyskania równoważnika

pieniężnego przez funkcjonariusza celnego określa art. 20 ust. 1 ustawy o Służbie

Celnej z 1999 r. Zgodnie z tym przepisem, przeniesienie funkcjonariusza celnego

do innej miejscowości, z której dojazd jest znacznie utrudniony, wymaga

zapewnienia funkcjonariuszowi odpowiednich warunków mieszkaniowych, z

uwzględnieniem jego sytuacji rodzinnej. Z kolei, według art. 20a ust. 1 tej ustawy, w

wypadku, o którym mowa w art. 20 ust. 1, jeżeli zapewnienie funkcjonariuszowi

odpowiednich warunków mieszkaniowych jest niemożliwe lub utrudnione oraz jeżeli

on sam lub członkowie jego rodziny nie posiadają lokalu mieszkalnego w miejscu

pełnienia służby lub w miejscowości pobliskiej, funkcjonariuszowi celnemu

przysługuje równoważnik pieniężny. Przepis art. 20a został dodany do ustawy o

Służbie Celnej z 1999 r. przez art. 20 pkt 8 ustawy z dnia 19 marca 2004 r. –

Przepisy wprowadzające ustawę Prawo celne (Dz. U. Nr 68, poz. 623 ze zm.) z

dniem 1 maja 2004 r., a ustawa w tym zakresie nie zawiera żadnych przepisów

11

przejściowych. W takiej sytuacji, jak stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z

31 marca 1998 r., K 24/97 (OTK 1998, nr 2, poz. 13), następstwa zdarzeń

prawnych zaistniałych pod rządami dawnych przepisów, gdy trwają one nadal, w

odniesieniu do czasu po zmianie przepisów należy oceniać według norm nowej

ustawy. Jeżeli więc zdarzenia zapoczątkowane pod rządami dawnych przepisów

mają charakter ciągły i trwają nadal, to stosuje się do nich przepisy nowe. Inaczej

mówiąc, jeżeli funkcjonariusze celni przeniesieni przed 1 maja 2004 r. do

miejscowości, z której dojazd jest znacznie utrudniony, nadal nie mają

zapewnionych odpowiednich warunków mieszkaniowych w miejscu pełnienia

służby, zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r., to poczynając od

1 maja 2004 r. ma do nich zastosowanie art. 20a ust. 1 tej ustawy, przewidujący

prawo do równoważnika pieniężnego po spełnieniu przewidzianych w nim

warunków. Z art. 20a ust. 1 i 2 ustawy nie wynika zatem żadne ograniczenie

zakresu podmiotowego uprawnionych do wypłaty równoważnika pieniężnego

funkcjonariuszy celnych. Przepisy ustawy nie uzależniają prawa do otrzymania

równoważnika pieniężnego od chwili przeniesienia funkcjonariusza na inne miejsce

służbowe. Nie zawiera takich ograniczeń ani znowelizowana ustawa o Służbie

Celnej z 1999 r. (art. 20 i 20a w nowym brzmieniu), ani ustawa nowelizującą z 19

marca 2004 r. (Przepisy wprowadzające ustawę Prawo celne). Wobec tego § 25 ust.

1 rozporządzenia z 2004 r., zgodnie z którym przepisy dotyczące równoważnika

pieniężnego mają odpowiednio zastosowanie do funkcjonariuszy, spełniających

warunki do jego otrzymania, przeniesionych do pełnienia służby w innej

miejscowości po dniu 31 października 2003 r., wykracza poza granice

upoważnienia ustawowego, naruszając tym samym art. 20a ust. 2 ustawy o Służbie

Celnej z 1999 r. Przepis § 25 ust. 1 rozporządzenia z 2004 r., wbrew brzmieniu art.

20a ust. 1 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r., pozbawia bowiem prawa do

równoważnika pieniężnego funkcjonariuszy, którym nie zapewniono odpowiednich

warunków mieszkaniowych w związku z przeniesieniem do innej miejscowości

przed 31 października 2003 r. Przepis ten modyfikuje krąg podmiotów

uprawnionych do wypłaty równoważnika pieniężnego, określony w ustawie, przez

co pozostaje w sprzeczności z zasadami wydawania rozporządzeń, określonymi w

art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji RP. W konsekwencji należy stwierdzić,

12

wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, że równoważnik pieniężny przewidziany

przez art. 20a ust. 1 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r. przysługuje także

funkcjonariuszom celnym przeniesionym przed 31 października 2003 r. do pełnienia

służby w innej miejscowości, do której dojazd jest znacznie utrudniony, jeżeli nadal

spełniają warunki do jego otrzymywania.

Zaskarżając wyrok Sądu drugiej instancji w całości, a zatem także w

zakresie dotyczącym orzeczenia o zwrocie kosztów dojazdu do i z miejsca

pełnienia służby, pełnomocnik skarżących nie powołał jednak przepisu prawa

materialnego, który mógł, w jego ocenie, stanowić podstawę takiego zwrotu i został

naruszony przez zaskarżony wyrok. Skarg kasacyjnych w tej części nie oparto ani

na przepisach o nienależnym świadczeniu (np. art. 410 k.c.), ani na przepisach o

nieważności czynności prawnych (art. 58 k.c.) albo o wadach oświadczeń woli (art.

84-88 k.c.). Nadal nie wiadomo, z jakich przepisów prawa materialnego (albo

czynności prawnych) powodowie wyprowadzali obowiązek ponoszenia przez

pozwaną Izbę Celną we własnym zakresie kosztów dowozu funkcjonariuszy

celnych do i z miejsca pełnienia służby poza miejscem zamieszkania ani też z

jakimi przepisami prawa było niezgodne obciążenie ich tymi kosztami. Powołanie w

skardze kasacyjnej przepisy prawa procesowego nie regulują żadnej z tych kwestii.

Z tego względu Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną wyłącznie w

granicach jej podstaw oraz w granicach zaskarżenia (art. 39813

§ 1 k.p.c.), oddalił

skargi w tym zakresie.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c., art. 39815

§

1 k.p.c. i art. 39821

w związku z art. 108 § 2 k.p.c., orzekł jak w sentencji.