IV CSK 668/12

Sygn. akt IV CSK 668/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Województwa M.

przeciwko W.G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 6 lipca 2012 r.,

I. uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I (pierwszym),

w punkcie II (drugim) w części oddalającej apelację

pozwanego w całości oraz w punkcie III (trzecim) i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego;

II. odrzuca skargę kasacyjną w pozostałej części.

2

Uzasadnienie

Powód dochodzi od pozwanego zapłaty kwoty 134.095 zł tytułem

kar umownych na podstawie § 10 pkt 1) umowy z dnia 27 marca 2007 r.,

uzasadniając żądanie odstąpieniem od umowy przez powoda (zamawiającego)

z przyczyn leżących po stronie pozwanego (wykonawcy).

Sąd pierwszej instancji zasądził na rzecz powoda kwotę 44.698,34 zł,

oddalając powództwo w pozostałej części.

W następstwie rozpoznania apelacji obu stron Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia

6 lipca 2012 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że podwyższył zasądzoną

kwotę do 109.913,95 zł, oddalając w pozostałej części apelację powoda i apelację

pozwanego w całości.

W ocenie Sądu odwoławczego, postanowienia § 10 i § 11 łączącej strony

umowy, mimo użycia w nich sformułowań o rozwiązaniu umów ze skutkiem

natychmiastowym, faktycznie zastrzegały dla zamawiającego umowne prawo do

odstąpienia od umowy w razie spełnienia przesłanek przewidzianych w § 11,

a zarazem Sąd ten uznał, że zastrzeżona umową forma pisemna dla rozwiązania

umowy została zachowana, ponieważ oświadczenia o odstąpieniu od umowy

przybrały formę pisemną.

Sąd drugiej instancji nie podzielił oceny Sądu Okręgowego, że oświadczenie

powoda o odstąpieniu od umowy powinno być potraktowane jako odstąpienie od

umowy w trybie ustawowym. Natomiast Sąd drugiej instancji zaaprobował pogląd

prezentowany w piśmiennictwie i w judykaturze, że zasadzie swobody umów nie

sprzeciwia się zapis umowny, iż stronie przysługuje kara umowna na wypadek

odstąpienia od umowy z przyczyn leżących po stronie kontrahenta. Uznał, że tego

rodzaju postanowienie umowne nie narusza art. 395 § 1 k.c., zgodnie z którym

strony mogą zastrzec prawo odstąpienia od umowy w ciągu oznaczonego terminu.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny przyjął, że powodowi należą się kary

umowne zastrzeżone w § 10 ust. 1 pkt 1 umowy, których wysokość nie może być

3

uznana za rażąco wygórowaną, co w rezultacie nie dało podstawy do ich

miarkowania i uzasadniało podwyższenie zasądzonej od pozwanego kwoty.

Wyrok Sądu Apelacyjnego pozwany zaskarżył w całości, opierając skargę

kasacyjną na obu podstawach.

Zarzuty mieszczące się w ramach drugiej podstawy kasacyjnej obejmują

naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez przekroczenie granic swobodnej oceny

dowodów oraz brak wszechstronnego rozważenia wszystkich istotnych okoliczności

sprawy, a także naruszenie art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 oraz art. 387 § 1 k.p.c.

poprzez pominięcie w uzasadnieniu wyroku wyjaśnienia przyczyny

nieuwzględnienia zarzutów apelacji pozwanego, dotyczących m.in. nieważności

postanowienia umowy dotyczącego umownego prawa odstąpienia od umowy

w sytuacji niezastrzeżenia w umowie terminu do skorzystania z tego prawa.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie art.

395 § 1 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. wskutek uznania skuteczności umownego

zastrzeżenia prawa odstąpienia od umowy, pomimo braku zastrzeżenia w umowie

terminu skorzystania z tego uprawnienia.

Nadto skarżący zarzucił obrazę art. 395 § 2 k.c. wskutek uwzględnienia

powództwa o zapłatę kar umownych zastrzeżonych w umowie od której odstąpiono,

wobec wynikającej z tego przepisu fikcji nieistnienia całej umowy i wszystkich jej

postanowień.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pozwany zarzucił błędne uznanie przez

sąd instytucji rozwiązania umowy jako instytucji konsumującej instytucję

odstąpienia od umowy i wadliwe uznanie, że powód odstąpił od umowy w sytuacji,

gdy ten rozwiązał umowę ze skutkiem natychmiastowym.

Ponadto skarżący akcentuje, że na podstawie art. 395 § 1 k.c. w zw. z art. 58

§ 1 k.c. nieważne jest zastrzeżenie umownego prawa odstąpienia od umowy, bez

zastrzeżenia terminu, w którym uprawniony może z tego prawa skorzystać.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona powodowa wniosła o oddalenie

skargi kasacyjnej i o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, m.in.

4

stwierdzając, że rozwiązanie umowy przez stronę powodową umożliwiało jej

naliczanie kar umownych w związku z odstąpieniem od umowy z pozwanym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wobec zaskarżenia skargą kasacyjną pozwanego wyroku Sądu

Apelacyjnego w całości Sąd Najwyższy odrzucił skargę kasacyjną w tej części,

w której skarżący nie miał interesu (gravamen) w zaskarżeniu korzystnego dla

niego orzeczenia Sądu odwoławczego, a mianowicie w odniesieniu do zawartego

w pkt II sentencji rozstrzygnięcia oddalającego apelację powoda w pozostałej

części. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł w punkcie II sentencji na podstawie

art. 3986

§ 3 k.p.c.

Przechodząc do merytorycznej oceny zarzutów skargi kasacyjnej za

nietrafny należało uznać zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1

oraz art. 387 § 1 k.p.c., ponieważ wbrew stanowisku skarżącego Sąd Apelacyjny,

na s. 13-14 uzasadnienia zaskarżonego wyroku, odniósł się do zarzutów apelacji

pozwanego i jednoznacznie stwierdził, że zawarte w kontrakcie sformułowania

o rozwiązaniu umów faktycznie stanowiły zastrzeżenie dla zamawiającego

uprawnienia do odstąpienia od umowy w razie spełnienia przesłanek

przewidzianych w jej § 11. Okoliczność, że skarżący nie podziela takiej oceny Sądu

drugiej instancji w odniesieniu do dokonanej wykładni oświadczeń woli stron umowy

i w konsekwencji forsuje stanowisko, że powód rozwiązał umowę, a nie że od niej

odstąpił, mogłoby ewentualnie stanowić uzasadnienie zarzutu naruszenia art. 65

§ 2 k.c. Wymienionego przepisu skarżący nie objął jednak zakresem zarzutów

sformułowanych w ramach podstaw kasacyjnych, a Sąd Najwyższy rozpoznaje

skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, a jedynie

nieważność postępowania bierze z urzędu pod uwagę i to w granicach zaskarżenia

(art. 39813

§ 1 k.p.c.).

Również zarzut obrazy art. 233 § 1 k.p.c., uzasadniony wadliwą, w ocenie

skarżącego, oceną dowodów nie zasługiwał na uwzględnienie, ponieważ z mocy

art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące

m.in. oceny dowodów.

5

Wobec bezzasadności zarzutów sformułowanych w ramach drugiej

podstawy kasacyjnej, oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego należało

dokonać z uwzględnieniem stanu faktycznego przyjętego za podstawę

rozstrzygnięcia przez Sąd drugiej instancji.

Rację ma skarżący o tyle, że Sąd odwoławczy przytaczając hipotezę

i dyspozycję normy art. 395 § 1 k.c. (s. 16 uzasadnienia) przedwcześnie uznał, że

w ustalonym stanie faktycznym sprawy istnieją podstawy do zastosowania tego

przepisu.

Sąd Apelacyjny, przyjmując, że strony umowy skutecznie zastrzegły w niej

prawo odstąpienia od tej umowy, stwierdził zarazem stanowczo, że nie podziela

oceny Sądu I instancji, iż złożone przez powoda oświadczenie o odstąpieniu od

umowy powinno być traktowane jako odstąpienie od umowy w trybie ustawowym

(s. 14 uzasadnienia). Jednakże zastosowanie art. 395 § 1 k.c. wymaga

uprzedniego przesądzenia, że strony oznaczyły w umowie termin, w ciągu którego

będzie im przysługiwać prawo odstąpienia od umowy. O skutecznym zastrzeżeniu

i wykonaniu tego prawa nie może przesądzać jedynie stwierdzenie Sądu

Apelacyjnego, że oświadczenia o odstąpieniu od umowy przybrały formę pisemną.

W orzecznictwie utrwalone jest już stanowisko, że przesłanką umownego

zastrzeżenia odstąpienia od umowy jest określenie terminu, w którym może to

nastąpić, co stosuje się do każdego wypadku takiego zastrzeżenia (v. wyrok SN

z dnia 6 maja 2004 r., II CK 261/03, niepubl.). Brak stosownej wzmianki w umowie

wyklucza możliwość przyjęcia, że strony zastrzegły umowne prawo odstąpienia, co

oczywiście nie sprzeciwia się uznaniu, że strony przewidziały w tej umowie

obowiązek zapłaty kary umownej jedynie na wypadek skorzystania przez jedną

z nich z ustawowego prawa odstąpienia od umowy z przyczyn leżących po drugiej

stronie umowy (wyrok SN z dni 8 grudnia 2010 r., V CSK 177/10, niepubl.).

Zasadność zarzutu pozwanego naruszenia art. 395 § 1 k.c. przez jego

niewłaściwe zastosowanie przez Sąd Apelacyjny w ustalonym stanie faktycznym

nie może być jednak automatycznie utożsamiana z bezzasadnością roszczenia

strony powodowej o zapłatę kar umownych, jeśli ewentualnie ich zapłatę

6

zastrzeżono na wypadek skorzystania przez zamawiającego z ustawowego prawa

odstąpienia od umowy.

Nietrafny okazał się natomiast zarzut naruszenia art. 395 § 2 k.c.,

uzasadniony brakiem podstaw do dochodzenia kary umownej zastrzeżonej

w umowie na wypadek odstąpienia od tej umowy i skorzystania z tej możliwości

przez uprawnionego.

W uzasadnieniu uchwały SN z dnia 18 lipca 2012 r. (sygn. III CZP 39/12,

OSNC 2013 r., Nr 2, poz. 17) Sąd Najwyższy stwierdził, że ustawodawca w art. 494

k.c. jednoznacznie przesądził, iż wskutek odstąpienia od umowy – na podstawie

zarówno upoważnienia ustawowego jak również umownego (art. 492 k.c.) –

powstaje stan, który należy zakwalifikować jako niewykonanie zobowiązania, skoro

strona odstępująca od umowy może dochodzić naprawienia szkody wynikłej

z niewykonania zobowiązania. Powstanie stanu niewykonania zobowiązania

w następstwie odstąpienia od umowy, powoduje, że strona może dochodzić kary

umownej przewidzianej także na wypadek ustawowego odstąpienia od umowy, tj.

kary przewidzianej na wypadek niewykonania zobowiązania, oczywiście

z wyłączeniem możliwości równoczesnego dochodzenia kary umownej

zastrzeżonej z tytułu zwłoki lub opóźnienia.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

jak w pkt I sentencji wyłącznie z uwagi na zasadność zarzutu niewłaściwego

zastosowania art. 395 § 1 k.c. w przyjętym za podstawę orzekania stanie

faktycznym sprawy.

db