I UK 74/13

Sygn. akt I UK 74/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 września 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania Zakładów Mięsnych "S." Spółki Akcyjnej w K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w L.

o interpretację przepisów na podstawie art. 10 ustawy o swobodzie działalności

gospodarczej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 września 2013 r.,

skargi kasacyjnej Zakładów Mięsnych "S." Spółki Akcyjnej w K.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 8 listopada 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny - Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia

8 listopada 2012 r., po rozpoznaniu apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

2

Oddziału w L. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K. z dnia 25 października 2011 r., wydanego w sprawie z odwołania

wnioskodawcy Zakładów Mięsnych „S.” S.A. w K. od decyzji organu rentowego z

dnia 6 maja 2011 r. w przedmiocie interpretacji przepisów na podstawie art. 10

ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, zmienił zaskarżony wyrok i oddalił

odwołanie (pkt I wyroku) oraz zasądził od wnioskodawcy na rzecz organu

rentowego kwotę 180 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za obie

instancje (pkt II wyroku).

W sprawie tej ustalono, że wnioskodawca prowadzący działalność w

zakresie przetwarzania i konserwowania mięsa oraz produkcji wyrobów z mięsa,

planuje wydawać swoim pracownikom posiłki w postaci bonów żywieniowych o

wartości nieprzekraczającej 190 zł miesięcznie. W tym celu opracowano projekt

regulaminu wydawania tych bonów, w którym wskazywał, że: „posiłek oznacza

art. spożywcze, gotowe posiłki, napoje, tj. pożywienie konieczne do zachowania

zdrowia i życia, spożywane dla zaspokajania głodu; bon żywieniowy to dokument

uprawniający do otrzymania lub nabycia posiłków w punktach handlowych,

gastronomicznych, barowych, stołówkowych, restauracyjnych wyznaczonych przez

emitenta bonów; bony żywieniowe podlegają ewidencji i wystawiane są na

okaziciela; emitentem bonów jest spółka S. P. P. Sp. z o.o. w W.; nominały bonów

żywieniowych wskazywane są przez emitenta, z zasady nominały bonów wynoszą

2, 5, 10 zł; posiadacz bonu żywieniowego może go wykorzystać tylko w celu

otrzymania lub nabycia posiłku; bony żywieniowe mogą być realizowane wyłącznie

w punktach akceptujących, których lista jest załączona do projektu regulaminu; bon

żywieniowy może być realizowany wyłącznie przez pracownika celem otrzymania

lub nabycia posiłku; bon żywieniowy przysługuje pracownikom za każdy

przepracowany dzień roboczy wg algorytmu 190,00 zł (brutto wraz podatkiem) x

ilość przepracowanych dni / nominalną ilość dni do przepracowania; bony

żywieniowe będą wydawane jako wielokrotność nominału 2, 5, 10 zł zaliczkowo, z

góry w terminie do 10 dnia kalendarzowego miesiąca; rozliczenie bonów

żywieniowych wydanych pracownikom za przepracowany miesiąc kalendarzowy

następować będzie w miesiącu następnym przez potrącenie; bon żywieniowy nie

może być zamieniony na gotówkę i pracownikowi nie przysługuje prawo otrzymania

3

reszty w gotówce z bonów żywieniowych; bony żywieniowe będzie można

realizować zarówno w punktach gastronomicznych, jak i sklepach wydawana za nie

będzie jedynie żywność.

W dniu 19 kwietnia 2011 r. wnioskodawca wystąpił z wnioskiem o wydanie

interpretacji w trybie art. 10 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności

gospodarczej (jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.), wskazując

że „planuje wydawanie wszystkim swoim pracownikom posiłków, które są efektem

produkcji własnej, jak też w postaci bonów żywieniowych, które uprawniać będą do

wymiany ich w punktach gastronomicznych i handlowych na posiłki

(art. żywnościowe oraz gotowe dania) o wartości 150 zł w przeliczeniu na jednego

pracownika. Stąd powstało pytanie, czy przekazywane pracownikom posiłki, w

szczególności bony żywnościowe o wartości do 190 zł miesięcznie w przeliczeniu

na jednego pracownika, nie stanowią podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie

emerytalne i rentowe” na podstawie § 2 ust. 1 pkt 11 rozporządzenia Ministra Pracy

i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad

ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe”

(Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze zm., zwanego dalej rozporządzeniem z 18 grudnia

1998 r.). W ocenie wnioskodawcy, zwolnienie z „oskładkowania", o którym mowa w

tym przepisie, obejmuje „bony żywnościowe uprawniające do wymiany ich w

punktach gastronomiczno-restauracyjnych, barowych, stołówkowych - na gotowe

dania, w punktach handlowych - na artykuły spożywcze, które są podstawowym

składnikiem posiłków”.

W decyzji z dnia 6 maja 2011 r., wydanej na podstawie art. 10 ust. 1 i 5

ustawy o swobodzie działalności gospodarczej w związku z art. 83 ust. 1 pkt 3

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), organ rentowy nie

podzielił stanowiska wnioskodawcy, ponieważ podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne nie stanowi wartość finansowanych przez pracodawcę

posiłków udostępnianych pracownikom do spożycia bez prawa do ekwiwalentu z

tego tytułu - do wysokości nieprzekraczającej miesięcznie kwoty 190 zł, a za takie

posiłki uważa się przekazywane pracownikom bony żywieniowe, o ile są

realizowane w placówkach gastronomiczno-restauracyjnych, punktach

4

gastronomicznych, stołówkach (§ 2 ust. 1 pkt 11 rozporządzenia z 18 grudnia

1998 r.). Nie podlegają natomiast zwolnieniu z podstawy wymiaru składek bony

żywieniowe, które mogą być realizowane w sieciach handlowych uprawniające do

zakupu produktów spożywczych, z których można przyrządzić posiłek.

W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawca podniósł, że obecnie w ofercie

prawie każdego sklepu handlującego żywnością, a realizującego bony żywieniowe

oprócz artykułów spożywczych, z których można przygotować posiłek, znajdują się

także gotowe posiłki, które nie wymagają przygotowania i są gotowe do spożycia

od razu. W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie.

W tak ustalonym stanie faktycznym, Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną

decyzję w ten sposób, że uznał za prawidłowe stanowisko zawarte we wniosku

złożonym przez wnioskodawcę, ponieważ powołane w sprawie przepisy nie

zawierają definicji posiłku. Tymczasem według słownika języka polskiego „posiłek

oznacza coś do zjedzenia, pożywienia się, pożywienie jedzone dla zaspokojenia

głodu”. W konsekwencji użyte w § 2 ust. 1 pkt 11 rozporządzenia z 18 grudnia

1998 r. „pojęcie ‘posiłków udostępnianych pracownikom do spożycia’ nie może

ograniczać się (...) do realizacji bonu żywieniowego jedynie w placówkach

gastronomiczno-restauracyjnych, barach, punktach gastronomicznych, stołówkach i

tylko na już przyrządzony posiłek. Wszak posiłek to pożywienie i bez znaczenia jest

jego postać”. Zasadnie więc wnioskodawca twierdzi, że „wartość posiłków w postaci

gotowych dań jak i artykułów spożywczych, wydanych pracownikom do spożycia,

bez prawa do ekwiwalentu z tego tytułu, przy zastosowaniu bonów żywieniowych -

do wysokości nieprzekraczającej miesięcznie kwoty 190 zł, nie powinna stanowić

podstawy naliczania składek na ubezpieczenie społeczne. Za taką oceną

przemawia okoliczność, że wnioskodawca zamierza zaopatrywać pracowników w

bony żywieniowe na gotowe posiłki i produkty spożywcze, które mogą być

realizowane tylko w oznaczonych placówkach handlowych, niepodlegające

wymianie na gotówkę i uprawniające wyłącznie do otrzymania posiłku bądź

produktów do jego sporządzenia. Bony żywnościowe nie będą stanowiły formy

premiowania pracowników, będą ściśle związane ze świadczeniem pracy w danym

miesiącu”. Sąd Okręgowy wskazał, że „w ofercie każdego sklepu handlującego

żywnością a realizującego bony żywieniowe, oprócz artykułów spożywczych, z

5

których można przygotować posiłek, znajdują się także gotowe już posiłki, które nie

wymagają przygotowania i są gotowe do spożycia od razu. Nic nie stoi na

przeszkodzie, aby posiłkiem udostępnianym pracownikom były np. jogurty, owoce,

pieczywo lub inne artykuły spożywcze, które nie wymagają dodatkowej obróbki, zaś

mogą być spożywane bezpośrednio w zakupionej postaci. Powołane przepisy nie

wskazują miejsca i formy realizacji tego świadczenia, a jedynie, że ma być to

posiłek udostępniany pracownikom do spożycia. Zatem wnioskodawca wydając

swoim pracownikom bony żywieniowe, które będą mogli wykorzystać na gotowe

dania w punktach gastronomicznych, bądź na artykuły spożywcze w punktach

handlowych, będzie w istocie finansować im posiłki, gdyż w punktach handlowych

za kupony żywieniowe można będzie uzyskać jedynie artykuły spożywcze”.

Po rozpoznaniu apelacji organu rentowego Sąd Apelacyjny zmienił

zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie wnioskodawcy od zaskarżonej decyzji. Sąd

Apelacyjny, krytycznie ocenił szerokie rozumienie pojęcia „posiłku” przez Sąd

Okręgowy i uznał, że „sporne świadczenie” nie może być objęte dyspozycją § 2 ust.

1 pkt 11 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r., który stanowi wyjątek od zasady, że

wszystkie przychody pracownika ze stosunku pracy stanowią podstawę wymiaru

składek. Wymieniony przepis powinien być interpretowany ściśle, w oparciu o

regulacje dotyczące innych przychodów, zbliżonych rodzajowo i celowo „w

powiązaniu z § 2 ust. 1 pkt 6 tego rozporządzenia”. Według niego - nie stanowi

podstawy wymiaru składek wartość świadczeń rzeczowych wynikających z

przepisów o bezpieczeństwie i higienie pracy oraz ekwiwalenty za te świadczenia

wypłacane (...) oraz wartość otrzymanych przez pracowników bonów, talonów,

kuponów lub innych dowodów uprawniających do otrzymania na ich podstawie

napojów bezalkoholowych, posiłków oraz artykułów spożywczych, w przypadku gdy

pracodawca, mimo ciążącego na nim obowiązku wynikającego z przepisów o

bezpieczeństwie i higienie pracy, nie ma możliwości wydania pracownikom

posiłków i napojów bezalkoholowych. Przepis ten „odpowiada zasadom ustalonym

w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie

profilaktycznych posiłków i napojów (Dz.U. Nr 60, poz. 279 ze zm.) przewidującym

następujące formy udostępniania tychże profilaktycznych posiłków i napojów:

posiłki wydawane przez pracodawcę w formie jednego dania gorącego; napoje;

6

zapewnienie korzystania z takich posiłków w punktach gastronomicznych oraz

przyrządzanie posiłków przez pracownika we własnym zakresie z otrzymanych

produktów (§ 1 i 2 tego rozporządzenia)”. Zestawienie § 2 ust. 1 pkt 6 z § 2 ust. 1

pkt 11 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r. „jest tym bardziej znaczące, że dotyczy

sformułowań użytych w ramach tego samego aktu prawnego”, a „z porównania obu

rodzajów przychodów w sposób oczywisty wynika, że udostępnienie przez

pracodawcę posiłku do spożycia nie może być utożsamiane z wydaniem bonów,

talonów, kuponów lub innych dowodów uprawniających do otrzymania na ich

podstawie artykułów spożywczych, bowiem w przeciwnym wypadku formy te nie

byłyby wymieniane w punkcie 6 obok siebie, jako zamienne. Wydawanie bonów,

talonów etc., umożliwiających otrzymanie za nie produktów spożywczych,

przewidziane jest wyłącznie w przypadku, gdy pracodawca z mocy prawa, z uwagi

na przepisy o bezpieczeństwie i higienie pracy, zobowiązany jest do zapewnienia

pracownikom profilaktycznych posiłków i napojów w okresach zwiększonego

wysiłku fizycznego lub pracy w określonym mikroklimacie. Natomiast w przypadku,

o którym mowa w punkcie 11, substytucja taka nie jest dopuszczalna. Wartość

talonów przeznaczonych na artykuły spożywcze, wydawanych przez pracodawcę,

stanowi ich przychód, podlegający wliczeniu do podstawy wymiaru składek”. W tym

zakresie Sąd drugiej instancji nie podzielił poglądu wyrażonego w powołanym przez

wnioskodawcę wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 13 kwietnia 2010 r.

(III AUa 3012/09), który pomija „wskazaną wyżej ścisłą wykładnię przepisu prawa

materialnego, dokonaną przez analizę rozwiązań przyjętych w ramach tego

samego ust. 1, § 2 rozporządzenia z dnia 18 grudnia 1998 r.”.

Skarga kasacyjna wnioskodawcy została oparta na zarzucie naruszenia § 2

ust. 1 pkt 11 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r. przez błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie wskutek uznania, że udostępnianie pracownikom

posiłków w postaci bonów żywieniowych uprawniających do wymiany ich w

punktach gastronomiczno-restauracyjnych, barowych, stołówkowych na dania

gotowe i w punktach handlowych na wyłącznie artykuły spożywcze o wartości

nieprzekraczającej miesięcznie kwoty 190 zł nie odpowiada dyspozycji tego

przepisu, a ich wartość stanowi przychód podlegający wliczeniu do podstawy

wymiaru składek.

7

Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący

wskazał na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, czy

udostępnianie pracownikom posiłków w postaci bonów żywieniowych

uprawniających do wymiany ich w punktach gastronomiczno-restauracyjnych,

barowych, stołówkowych na dania gotowe i w punktach handlowych na wyłącznie

artykuły spożywcze o wartości nieprzekraczającej miesięcznie kwoty 190 zł

odpowiada dyspozycji § 2 ust. 1 pkt 11 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r. oraz

czy ich wartość stanowi przychód wyłączony z podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie emerytalne i rentowe czy też nie. Ponadto istnieje konieczność

wykładni przepisów prawa, czy § 2 ust. 1 pkt 11 rozporządzenia z dnia 18 grudnia

1998 r. stanowi samodzielną podstawę wskazująca przychody niewchodzące w

skład podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, czy też

należy go interpretować łącznie z jego § 2 ust. 1 pkt 6 tego rozporządzenia.

Skarżący wskazał, że brakuje definicji legalnej pojęcia „posiłek” oraz pojęcia

„udostępniać” w treści rozporządzenia. Zgodnie ze słownikiem języka polskiego

słowo „posiłek” oznacza „pożywienie jedzone dla zaspokojenia głodu”, a określenie

„udostępniać” oznacza „ułatwiać kontakt z czymś lub umożliwić korzystanie z

czegoś”. W konsekwencji „przez bony żywnościowe, pracodawca udostępnia

pracownikowi posiłek do spożycia, pozostawiając w jego gestii wybór, co będzie

stanowiło posiłek pracownika”. Ponadto § 2 ust. 1 pkt 11 rozporządzenia wskazuje

„jedynie na finalną czynność jaka ma być zapewniona pracownikowi, a mianowicie

spożycie posiłku. Brak ograniczeń co do jego postaci i sposobu przygotowania daje

podstawy do przyjęcia, iż skoro ustawodawca nie ograniczył zastosowania

omawianego przepisu to chciał, aby stosować go do wszelkich sytuacji w których

rezultat w postaci udostępnienia posiłku zostaje osiągnięty”.

W ocenie skarżącego, przychody scharakteryzowane w pkt. 6 i w pkt. 11 § 2

rozporządzenia stanowią całkowicie odrębne kategorie i posługują się odmienną

terminologią. Dlatego § 2 ust. 1 pkt 11 rozporządzenia stanowi samodzielną

podstawę wskazująca przychody niewchodzące do podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe i nie musi być interpretowany („czytany”)

łącznie z art. § 2 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia, który „dotyczy przede wszystkim

bardzo różnorodnych świadczeń rzeczowych i jest konsekwencją przewidzianych w

8

przepisach prawa obowiązków pracodawcy do zapewniania pracownikom

określonych świadczeń m.in. obowiązkowych posiłków wynikających z art. 232 k.p.

sprecyzowanych szczegółowo w treści rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28

maja 1996 r. w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów. Zrozumiałym jest

posłużenie się przez ustawodawcę terminologią zastosowaną na gruncie tych

przepisów, skoro w celu prawidłowego zastosowania przewidzianego wyłączenia

konieczne jest zapoznanie się z ich treścią. Odmienna sytuacja zachodzi w

przypadku wyłączenia z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne

przewidzianego w § 2 ust. 1 pkt 11, który w swojej treści nie odsyła do innych

przepisów prawa i w związku z tym nie powinien być interpretowany przez pryzmat

rozróżnień zastosowanych na gruncie innych aktów prawnych”. Ponadto w § 2 ust.

1 pkt 11 ustawodawca posługuje się stwierdzeniem „wartości finansowanych przez

pracodawcę posiłków udostępnianych pracownikom". Gdyby celem ustawodawcy

było objęcie wyłączeniem tylko przypadków, w których pracodawca bezpośrednio

wydaje pracownikom posiłki, to nie zastosowałby „tak pojemnej formuły, a

sprecyzowałby, że chodzi wyłącznie o wartość posiłków wydawanych

pracownikom”.

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i jego zmianę przez „podzielenie stanowiska (…) Sądu Okręgowego w K. w

niniejszej sprawie” oraz „ustalenie, iż udostępnianie pracownikom posiłków w

postaci bonów żywieniowych uprawniających do wymiany ich w punktach

gastronomiczno-restauracyjnych, barowych, stołówkowych na dania gotowe i w

punktach handlowych na wyłącznie artykuły spożywcze o wartości nie

przekraczającej miesięcznie kwoty 190,00 zł odpowiada dyspozycji § 2 ust. 1 pkt 11

rozporządzenia (…) z dnia 18 grudnia 1998 r. (…) i w związku z tym ich wartość

stanowi przychód wyłączony z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie

emerytalne i rentowe”, a także zasądzenie od organu rentowego na rzecz

skarżącego zwrotu kosztów postępowania i zastępstwa procesowego przed

Sądami wszystkich instancji według norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie w

całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu w celu zmiany wyroku tego Sądu przez oddalenie apelacji

organu rentowego, a także zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącego

9

zwrotu kosztów postępowania przed kosztów postępowania przed Sądami

wszystkich instancji, w tym kosztów zastępstwa procesowego przed tymi Sądami

według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawierała usprawiedliwionych podstaw prawnych.

Przedmiotem kontrowersji w rozpoznawanej sprawie była interpretacja § 2 pkt 11

rozporządzenia MPiPS z 18 grudnia 1998 r., który stanowi, że podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie stanowią przychody stanowiące

wartość finansowanych przez pracodawcę posiłków udostępnianych do spożycia

bez prawa do ekwiwalentu z tego tytułu - do wysokości nieprzekraczającej

miesięcznie 190 zł. Przepis ten ma charakter szczególny, gdyż stanowi jeden z

wyjątków (prawne odejście) od zasady ustalania podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe od każdego przychodu ze stosunku pracy w

rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, osiąganego

przez pracowników u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy

(§ 1 wymienionego rozporządzenia). W konsekwencji wywołujący kontrowersje

interpretacyjne przepis podlega ścisłej wykładni adekwatnej do jego wyjątkowego

(szczególnego) charakteru prawnego, która w pierwszym rzędzie powinna

odpowiadać językowemu i gramatycznemu brzmieniu spornego przepisu, który nie

pozostawia wątpliwości, że wyłączeniu z podstawy wymiaru składek podlega

wyłącznie wartość finansowanych przez pracodawcę posiłków udostępnianych

pracownikowi do spożycia, które znajdują się w stanie nadającym się do tego celu

(spożycia) w miejscu i czasie pracy u zainteresowanego pracodawcy

(wnioskodawcy). Tych wymagań nie spełniają bony żywnościowe (żywieniowe),

które miałyby być przyznawane wszystkim pracownikom do zrealizowania we

wskazanych im licznych punktach gastronomicznych lub sieciach (jednostkach)

handlowych, które oferują w zamian rozmaite produkty, z wyłączeniem jedynie

wyrobów alkoholowych.

Wykładni rozszerzającej ścisłe językowo-gramatyczne rozumienie § 2 pkt 11

sprzeciwia się jego porównanie z inną regulacją szczególną tego samego aktu

10

prawnego, który w § 2 pkt 6 wyłącza z podstawy wymiaru składek na pracownicze

ubezpieczenia emerytalne i rentowe - wyraźnie opisaną w nim, między innymi,

wartość otrzymywanych przez pracownika bonów, talonów, kuponów lub innych

dowodów uprawniających do otrzymania na ich podstawie napojów

bezalkoholowych, posiłków oraz artykułów spożywczych, wyłącznie w tych

przypadkach gdy pracodawca mimo ciążącego na nim obowiązku wynikającego z

przepisów o bezpieczeństwie i higienie pracy, nie ma możliwości wydania

pracownikom posiłków i napojów bezalkoholowych. W tym zakresie Sąd drugiej

instancji trafnie argumentował, że z porównania obu zacytowanych wyjątkowych

jednostek redakcyjnych zawartych w tym samym przepisie prawa ubezpieczeń

społecznych (§ 2 rozporządzania MPiPS) wynika zakaz (przeszkoda) dokonywania

rozszerzającej interpretacji dopuszczalności i legalności wyłączenia z podstawy

wymiaru składek na pracownicze ubezpieczenia emerytalne i rentowe - wartości

posiłków udostępnianych przez pracodawcę wszystkim pracownikom do spożycia

bez prawa do ekwiwalentu z tego tytułu (do wysokości nieprzekraczającej

miesięcznie kwoty 190 zł - § 2 pkt 11 rozporządzenia MPiPS), tak jak w odniesieniu

do podobnych wyraźnie i restrykcyjnie uregulowanych wartości przysługujących

wyłącznie pracownikom zatrudnionym w warunkach uciążliwych w postaci bonów,

talonów lub kuponów uprawniających do otrzymania na ich podstawie napojów

bezalkoholowych, posiłków oraz artykułów spożywczych, w przypadkach gdy

pracodawca mimo ciążącego na nim obowiązku wynikającego z przepisów o

bezpieczeństwie i higienie pracy, nie ma możliwości wydania tej kodeksowo

oznaczonej kategorii pracowników profilaktycznych posiłków i napojów

bezalkoholowych (art. 232 k.p. w związku z § 2 pkt 6 rozporządzenia MPiPS).

Rozszerzenie możliwości wyłączenia z podstawy wymiaru składek na pracownicze

ubezpieczenia emerytalne i rentowe wartości posiłków udostępnianych przez

pracodawcę wszystkim innym pracownikom, którzy nie wykonują szczególnie

uciążliwego zatrudnienia, do spożycia bez prawa do ekwiwalentu z tego tytułu także

na bony żywnościowe, przewidziane tylko dla pracowników zatrudnionych w

warunkach szczególnie uciążliwych, wymagałoby wyraźnego wskazania takiej

możliwości normatywnej, tj. swoistego „powielenia” dopuszczalności stosowania

spornych form niepieniężnego wynagradzania za pracę wobec wszystkich

11

pracowników, nie tylko zatrudnionych przy pracach szczególnie uciążliwych.

Takiego sposobu realizowania niepieniężnych form wynagradzania za pracę, które

nie wchodziłyby do podstawy wymiaru składek na pracownicze ubezpieczenia

społeczne, zabrakło w przypadku unormowanym w tym samym szczególnym

przepisie prawa ubezpieczeń społecznych, tyle że w jego „dalszej” numeracji

redakcyjnej (pkt 11 § 2 rozporządzenia). Dlatego Sąd drugiej instancji prawidłowo

uznał, że wydawanie bonów żywnościowych na artykuły potrzebne do ich

spożywania w czasie i miejscu pracy zostało przewidziane wyłącznie w

przypadkach profilaktycznych posiłków i napojów obligatoryjnie przysługujących

nieodpłatnie ograniczonej kategorii pracowników zatrudnionych w warunkach

szczególnie uciążliwych (art. 232 k.p.), które ponadto podlegają ściśle

uregulowanym (restrykcyjnym) zasadom ich wydawania, zawartym w przepisach

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie profilaktycznych

posiłków i napojów (Dz.U. Nr 60, poz. 279). W konsekwencji restrykcyjna

dopuszczalność realizowania profilaktycznych i „obligatoryjnych” posiłków i napojów

również w formie bonów żywnościowych wyłącznie stosunku do pracowników

zatrudnionych w uciążliwych warunkach pracy i tylko wtedy, gdy pracodawca nie

ma możliwości wydania posiłków lub napojów w naturze, wyklucza interpretacyjną

legalność rozszerzania takich sposobów niepieniężnego wynagradzania tych

pracowników na finansowanie przez pracodawców wartości innych niż

„profilaktyczne” posiłków udostępnianych pracownikom niezatrudnionym przy

pracach szczególnie uciążliwych, skoro bony żywnościowe nie zostały wyraźnie

wskazane w treści § 2 pkt 11 rozporządzenia MPiPS jako jedna z legalnych form

realizacji wartości udostępnianych przez pracodawcę posiłków podlegających, które

podlegałyby wyłączeniu z podstawy wymiaru składek na pracownicze

ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Możliwości i rygory dopuszczalności

wyłączenia wartości finansowanych posiłków udostępnianych wszystkim

pracownikom przez pracodawcę do spożycia z podstawy wymiaru składek na

pracownicze ubezpieczenia emerytalne i rentowe (§ 2 pkt 11 rozporządzenia

MPiPS) nie mogą być mniej restrykcyjne ani równe (tożsame) jak w przypadku

obowiązkowej realizacji profilaktycznych posiłków i napojów dla pracowników

zatrudnionych wyłącznie w warunkach szczególnie uciążliwych (art. 232 k.p.), dla

12

których forma bonów żywnościowych została wyjątkowo, wyraźnie i restrykcyjne

przewidziana w § 2 pkt 6 rozporządzenia MPiPS.

W tym zakresie Sąd Najwyższy dodatkowo miał na uwadze, że zasadą

prawa pracy jest wypłata należnego pracownikowi wynagrodzenia za pracę w

formie pieniężnej, gdyż częściowe spełnienie wynagrodzenia w innej formie niż

pieniężna jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy przewidują to ustawowe przepisy

prawa pracy lub układ zbiorowy pracy (art. 86 § 2 k.p.). Na takiej rangi przepisy

prawa pracy ani na postanowienia układu zbiorowego pracy nie powołał się

skarżący pracodawca, w szczególności podstawy prawnej legitymizującej legalne

częściowe wynagradzanie wszystkich pracowników w formie bonów

żywnościowych nie stanowi przepis z obszaru prawa ubezpieczeń społecznych,

którego interpretację kontestował skarżący (§ 2 pkt 11 rozporządzenia MPiPS), ani

projektowane postanowienia zakładowego regulaminu przyznawania i wydawania

bonów żywieniowych pracownikom skarżącego (Zakładów Mięsnych S. S.A), który

nie jest integralną częścią zakładowego regulaminu wynagradzania. Co do zasady -

ograniczone możliwości legalnego częściowego spełniania przez pracodawcę

wynagrodzenia za pracę w innej formie niż pieniężna tylko wtedy, gdy przewidują to

ustawowe przepisy prawa pracy lub układ zbiorowy pracy (art. 86 § 2 k.p.),

sprzeciwiają się dokonywaniu rozszerzającej wykładni § 2 pkt 11 rozporządzenia

MPiPS, jeżeli skarżący pracodawca nie wykazał, że zamierza wprowadzić legalne

formy częściowego spełniania wynagrodzenia za pracę w niepieniężnej formie

bonów żywieniowych w innym celu niż zmierzający do obejścia przepisów prawa

pracy (art. 86 § 2 k.p.) i to dla ewidentnego wykorzystania wyjątkowej regulacji

prawa ubezpieczeń społecznych, zawartej w § 2 pkt 11 rozporządzenia MPiPS,

zmierzającej do bezpodstawnego wyłączenia takich form niepieniężnego sposobu

wynagradzania za pracę wszystkich pracowników (wartości potencjalnie

udzielonych im bonów żywnościowych) z podstawy wymiaru składki na

pracownicze ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał, że bony (talony lub

kupony) żywnościowe (żywieniowe) uprawniające do nabycia posiłków lub

artykułów spożywczych w zakładach zbiorowego żywienia lub sieciach

(placówkach) handlowych, które nie zostały wydane przez pracodawcę na

13

podstawie przepisów prawa pracy lub postanowień układu zbiorowego pracy (art.

86 § 2 k.p.), nie podlegają wyłączeniu z podstawy wymiaru składek na pracownicze

ubezpieczenia emerytalne i rentowe w rozumieniu § 2 pkt 11 rozporządzenia

MPiPS. Wymagało to oddalenia skargi kasacyjnej na podstawie art. 39814

k.p.c.