II CSK 670/12

Sygn. akt II CSK 670/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 września 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

w sprawie z powództwa G. Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w Ł.

przeciwko Bank M. Spółce Akcyjnej w W.

z udziałem interwenienta ubocznego po stronie pozwanej – E. Spółki

Akcyjnej w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 września 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 28 czerwca 2012 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 1800 (tysiąc

osiemset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód „G.” - spółka z o.o. wystąpiła przeciwko pozwanemu - Bankowi „M.”

SA o zapłatę kwoty 195.787,70 zł z odsetkami i roszczenie to wywodził z łączącego

strony stosunku gwarancji. Zdaniem powoda (beneficjenta gwarancji bankowej),

pozwany Bank (gwarant) bezpodstawnie odmówił wypłaty powodowi sumy

gwarancyjnej w związku z niewykonaniem zobowiązania przez dłużnika

beneficjenta.

Sąd Okręgowy wydał nakaz zapłaty przeciwko pozwanemu obejmujący

dochodzoną kwotę, a po wniesieniu sprzeciwu pozwanego, zasądził na rzecz

powoda dochodzoną należność, dokonując następujących ustaleń faktycznych.

U podstaw udzielonej przez pozwany Bank gwarancji leżała umowa o roboty

budowlane łącząca powoda (beneficjenta gwarancji, inwestora) z „E.” SA

(generalny wykonawca, dłużnik w stosunku podstawowym). W związku z tą umową

pozwany Bank wystawił w dniu 28 września 2007 r. na rzecz powoda „gwarancję

bankową dobrego wykonania przedmiotu umowy i odpowiedzialności z tytułu

rękojmi i gwarancji”. Z treści dokumentu gwarancji wynikało m.in. to, że żądanie

zapłaty wraz z oświadczeniem beneficjenta o niewykonaniu lub nienależytym

wykonaniu umowy przez dłużnika (generalnego wykonawcę) powinny zostać

przesłane za pośrednictwem banku prowadzącego rachunek inwestora i bank ten

potwierdzi, że zostało ono podpisane przez osoby uprawnione do zaciągania

zobowiązań majątkowych w imieniu inwestora” (k. 13-14 akt sprawy). W dniu

23 maja 2011 r. zarząd powodowej spółki złożył żądanie wypłaty sumy

gwarancyjnej z oświadczeniem, że generalny wykonawca robót nie wykonał swoich

obowiązków wynikających z umowy o roboty budowlane. Żądanie to wysłano listem

poleconym do Banku, a ponadto załączono do niego postanowienie o wpisie

zmiany siedziby w celu wykazania identyczności reprezentowanej spółki

(beneficjenta). Pozwany Bank odmówił wypłaty żądanej sumy gwarancyjnej,

powołując się na to, że żądanie zapłaty zostało złożone gwarantowi niezgodnie

z warunkami wystawianej gwarancji i w związku z tym nie powstało zobowiązanie

gwarancyjne Banku (nie przesłano go za pośrednictwem banku prowadzącego

3

rachunek bankowy beneficjenta i nie potwierdzono podpisów osób uprawnionych

do zaciągania zobowiązań).

W ocenie Sądu Okręgowego, powód zachował pisemne wymaganie

zgłoszonego żądania (art. 78 k.c.), żądanie to wpłynęło do Banku w terminie

gwarancji i w związku z tym spowodowało powstanie zobowiązania gwarancyjnego

Banku. Pozwany Bank nie mógł odmówić wypłaty sumy gwarancyjnej ze względu

na niepotwierdzenie reprezentacji powodowej spółki przez jej prezesa

podpisującego oświadczenie z dnia 23 maja 2013 r., skoro sposób reprezentacji

(i osoby uprawnione) były już ujawnione w KRS w dacie doręczenia oświadczenia,

a pozwany Bank nie mógł zasłaniać się nieznajomością wpisu do rejestru.

Skuteczność zgłoszonego żądania zapłaty jest uzasadniona także tym,

że zachowanie się Banku po otrzymaniu w dniu 26 maja 2011 r. żądania zapłaty od

powoda (niepoinformowanie powoda w okresie gwarancji o niezachowaniu

wymogów formalnych tego żądania) jako zachowanie się naruszające wymaganie

lojalności, stawiane instytucjom zaufania publicznego, nie może korzystać

z ochrony prawnej w świetle art. 5 k.c.

Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację pozwanego Banku, zmienił zaskarżony

wyrok i oddalił powództwo. W toku postępowania apelacyjnego interwencję

uboczną po stronie pozwanego Banku zgłosił niewystępujący dotąd w sprawie „E.”

SA (wykonawca generalny, dłużnik w stosunku podstawowym). Sąd Apelacyjny

zmodyfikował ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej instancji m.in.

w tym sensie, że powód miał również wpływ na treść dokumentu gwarancji i treść ta

nie została mu narzucona. Uznając, że powód wywodził swoje roszczenie

z gwarancji bezwarunkowej i analizując treść tej gwarancji (tzw. formalne przesłanki

zapłaty), Sąd Apelacyjny doszedł do wniosku, iż zastrzeżenie w dokumencie

gwarancji bankowej obowiązku beneficjenta uzyskania określonego w nim

poświadczenia przez bank prowadzący rachunek beneficjenta oraz przesłania

żądania zapłaty za pośrednictwem tego banku, stanowią przesłanki natury

formalnej i przesądzają o zaktualizowaniu się odpowiedzialności pozwanego Banku

(wymagalności roszczenia wynikającego z gwarancji). Nie pozostaje

to w sprzeczności z bezwarunkowym charakterem zobowiązania gwaranta.

Postanowienia umowy gwarancyjnej w tym zakresie są klarowne i jednoznaczne.

4

W skardze kasacyjnej strony powodowej podnoszono zarzuty naruszenia

prawa procesowego, tj. art. 47914

§ 2 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c., a także zarzuty

naruszenia prawa materialnego, tj. art. 81 ust. 1 prawa bankowego; art. 76 k.c., art.

58 k.c. w zw. z art. 61 k.c. i art. 84 prawa bankowego w zw. z art. 3 pkt 18 i art. 47

ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 2003 r. - Prawo pocztowe (Dz. U. z 2008 r., poz.

1159 ze zm.; cyt. dalej jako „prawo pocztowe z 2003 r.); art. 65 k.c. i art. 385 § 2 k.c.

Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i jego zmianę poprzez

oddalenie apelacji pozwanego Banku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. należy uznać za nietrafny,

ponieważ z końcowego fragmentu zaskarżonego wyroku (s. 68-69) nie wynika

stanowisko Sądu Apelacyjnego o narzuceniu Bankowi przez powoda warunków

gwarancji. Stwierdza się tam jedynie, że wzór dokumentu gwarancji pochodził

od samego powoda, „został przez niego narzucony i stanowił załącznik do umowy

o roboty budowlane”. Chodzi tu jednak o aktywność powoda (beneficjenta

gwarancji) w tzw. stosunku podstawowym (powód był zainteresowany uzyskaniem

zabezpieczenia w postaci gwarancji bankowej o określonej treści). Z ustaleń Sądu

drugiej instancji wynika ponadto brak jednostronnego narzucenia powodowi

przez pozwany Bank treści łączącego ich stosunku gwarancyjnego (s. 46-47

uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Ustalenia te są wiążące w postępowaniu

kasacyjnym (art. 3983

§ 8 k.p.c.; art. 39813

§ 3 k.p.c.). W tej sytuacji nie może być

brany pod uwagę także zarzut naruszenia art. 47914

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 79 k.p.c.

i w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

2. Nie można akceptować stanowiska skarżącego, że gwarancja

bankowa w rozumieniu art. 81 prawa bankowego z 1997 r. jest jednostronną

czynnością prawną. W literaturze (także obcej) i orzecznictwie Sądu Najwyższego

dominuje zdecydowane stanowisko, że gwarancja występująca we współczesnym

obrocie prawnym, w tym także gwarancja bankowa (art. 81 prawa bankowego), jest

umową, a nie czynnością prawną jednostronną (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego

dnia 9 listopada 2006 r., IV CSK 208/2006, OSNC 2007, z. 7/8, poz. 122; wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2008 r., IV CSK 258/08,nie publ.).

5

W obrocie bankowym wytworzyła się praktyka tzw. wystawiania dokumentu

gwarancyjnego (obejmującego oświadczenie woli banku - gwaranta) i przesyłania

go beneficjentowi gwarancji, wskazywanego w tzw. zleceniu udzielenia gwarancji

(kierowanego do banku w związku z treścią stosunku podstawowego). Nie wyłącza

to jednak możliwości przyjęcia stanowiska, że obligacyjny stosunek gwarancyjny

powstaje ostatecznie w wyniku umowy (porozumienia) zawartego między bankiem -

gwarantem i beneficjentem gwarancji i to jeszcze przed datą wystąpienia

z żądaniem zapłaty przez tego beneficjenta.

Z treści skargi kasacyjnej nie wynika, dlaczego skarżący przy ocenie źródła

powstania zobowiązania gwarancyjnego Banku pomija zdarzenia, które mogą być

miarodajne dla przyjęcia kontraktowego źródła tego zobowiązania (np. treść

wspomnianej umowy zlecenia, uzyskanie dokumentu gwarancyjnego z 28 września

2007 r. przez beneficjenta w okresie ważności gwarancji; art. 60 k.c.).

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd Apelacyjny przyjmował

umowne źródło stosunku gwarancyjnego między stronami (por. np. s. 54, 56-57),

chociaż także używał terminologii neutralnej w tej mierze (np. „dokument gwarancji”

z dnia 28 września 2007 r., „gwarancja” i n.), a w podsumowującym wywodzie

dotyczącym formy czynności prawnej, zastrzeżonej w umowie (art. 76 k.c.), niezbyt

jasno stwierdził, że „strony procesu nie łączyła (…) umowa” (s. 66 uzasadnienia).

W każdym razie ustalenia faktyczne dokonane przez Sądy meriti stanowią

wystarczającą podstawę do stwierdzenia, że wiążący strony, stosunek gwarancyjny

wynika z zawartej między nimi umowy (art. 60 k.c.). Bezprzedmiotowy zatem

pozostaje wywód skarżącego, sugerujący, że „w jednostronnej czynności prawnej

nie można zastrzec formy szczególnej” ze skutkiem dla adresata (tej czynności),

ponieważ byłoby to naruszeniem dyspozycji art. 76 k.c.).

3. W rozpoznawanej sprawie zasadnicze znaczenie miała kwestia określenia

konsekwencji prawnych niedochowania przez powoda (beneficjenta) zawartych

w akapicie 3 dokumentu gwarancji postanowień dotyczących sposobu skierowania

przez beneficjenta żądania wypłaty sumy gwarancyjnej wobec Banku przy przyjęciu

przez strony bezwarunkowej postaci zobowiązania Banku (akapit 2 gwarancji).

Z ustaleń faktycznych wynika, że pisemne żądanie takiej wypłaty zostało Bankowi

przesłane, ale nie za pośrednictwem banku prowadzącego rachunek bankowy

6

inwestora (art. 725 k.c.) i nie było też potwierdzenia przez ten bank faktu

podpisania żądania zapłaty przez osoby uprawnione do zaciągania zobowiązań

w imieniu beneficjenta. W tej sytuacji Sąd Apelacyjny prawidłowo uznał,

że przedstawienie Bankowi w okresie gwarancji żądania zapłaty bez zachowania

tych wymagań oznaczało w istocie niewykonanie postanowień umowy gwarancyjnej

(zobowiązania gwarancyjnego), które pociągało za sobą możliwość skutecznej

odmowy przez Bank – gwaranta wykonania zobowiązania gwarancyjnego, i to

nawet wtedy, gdy doszło do niewykonania lub nienależytego wykonania

zobowiązania w stosunku podstawowym, objętego gwarancją bankową. W umowie

gwarancyjnej bank może zastrzec nie tylko określoną treść kierowanego wobec

niego żądania wypłaty sumy gwarancyjnej (po wystąpieniu tzw. wypadku

gwarancyjnego; np. niewykonania lub nienależytego wykonania umowy o roboty

budowlane przez głównego wykonawcę), ale także dodatkowe wymaganie

pośrednictwa określonych banków (m.in. prowadzących rachunek bankowi

beneficjenta gwarancji) i dodatkowe jeszcze czynności tychże banków

(np. w postaci odpowiednich poświadczeń, w tym poświadczeń uprawnień

określonych osób występujących w imieniu beneficjenta jako osoby prawnej). Takie

dodatkowe postanowienia umowy gwarancyjnej mogą służyć pewniejszemu

wykazaniu wystąpienia zdarzeń objętych gwarancją oraz identyfikowaniu podmiotu

uprawnionego do wypłaty sumy gwarancyjnej. Przepis art. 81 ust. 1 prawa

bankowego w żaden sposób nie ogranicza treści stosunku gwarancyjnego

w omawianym zakresie. Należy podkreślić, że czym innym jest kwestia

stwierdzania określonych „warunków zapłaty” odpowiednimi dokumentami

(np. powstania tzw. wypadku gwarancyjnego, w postaci niewykonania lub

nienależytego wykonania zobowiązania objętego gwarancją), a czym innym kwestia

zastrzeżenia w umowie gwarancyjnej dodatkowych postanowień dotyczących

samej treści żądania wypłaty sumy gwarancyjnej, sposobu jego przedstawienia

gwarantowi (bezpośrednio lub za pośrednictwem innego banku) i zweryfikowania

zakresu upoważnienia osób reprezentujących beneficjenta jako osobę prawną.

Niezależnie od określonych propozycji doktrynalnych dotyczących

odpowiedniego podziału „warunków gwarancji” (w orzeczeniach Sądów meriti

nawiązano do niekoniecznie powszechnie akceptowanego obecnie odróżnienia

7

„warunków merytorycznych i formalnych” gwarancji), należy stwierdzić, że w treści

umowy gwarancji bankowej mogą znaleźć się szczegółowe postanowienia

dotyczące także treści i sposobu zgłaszanego gwarantowi żądania jako

niezbędnych wymagań powstania skutecznego roszczenia o wypłatę sumy

gwarancyjnej. Takie postanowienia (dodatkowe warunki kształtujące sytuację stron

w stosunku gwarancyjnym) nie muszą oznaczać konieczności dołączania do

żądania zapłaty odpowiednich „dokumentów stwierdzających określone

okoliczności” (s. 12 - 13 skargi). Chodzi jedynie o to, czy takie dodatkowe

postanowienia, wymagające odpowiedniej aktywności uprawnionego beneficjenta,

w ogóle zostały wykonane dla uruchomienia bezwarunkowego obowiązku

świadczenia ze strony Banku (akapit 8 dokumentu gwarancyjnego).

W tej sytuacji za nietrafne należy uznać zarzuty naruszenia art. 81 ust. 1

prawa bankowego i art. 65 k.c. Należy też stwierdzić, że ustalenia faktyczne

dokonane przez Sądy meriti oraz treść spornych klauzul w umowie gwarancji

bankowej nie upoważniają do utrzymywania stanowiska, że istniały podstawy do

dokonania wykładni tych klauzul przy zastosowaniu formuły in dubio contra

proferentem (art. 385 § 2 k.c.), nawet gdyby tę formułę można było w odpowiedni

sposób odnieść również do relacji bank – niekonsument.

4. Jeżeli przewidziane w treści dokumentu gwarancyjnego z dnia

28 września 2007 r. „żądanie zapłaty”, skierowane do Banku – gwaranta, mogło być

traktowane jako oświadczenie woli (art. 60 k.c.), to nietrafne jest stanowisko

skarżącego, że przepis art. 61 k.c. ma charakter przepisu iuris cogentis (zob. np.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2012 r., I CSK 350/12, OSNC 2013,

z. 7/8, poz. 90). W określonej umowie (np. także w umowie gwarancji bankowej)

może dojść do ograniczenia lub wyłącznie reguły przewidzianej w tym przepisie,

wskazującej ogólnie moment skutecznego złożenia oświadczenia woli innemu

podmiotowi (w tym też - kontrahentowi). Nieporozumieniem jest wskazywanie na

naruszenie przez Sąd Apelacyjny przepisów art. 3 pkt 18 i art. 47 ust. 1 prawa

pocztowego z 2003 r., ponieważ przepisy te nie były w ogóle stosowane przez ten

Sąd. Nie było także podstaw do ich zastosowania w ustalonym stanie faktycznym.

Postanowienia umowy gwarancyjnej (akapit 3 dokumentu gwarancji) adresowane

8

były do beneficjenta i to on właśnie nie przedłożył w okresie gwarancji żądania

zapłaty w sposób przewidziany w tych postanowieniach.

W konsekwencji Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną jako

nieuzasadnioną i orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 98 § 1 k.p.c.

i art. 108 § 1 k.p.c.).