II CSK 708/12

Sygn. akt II CSK 708/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 września 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Marta Romańska

w sprawie z powództwa C. W.

przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń E.

Spółce Akcyjnej w S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 września 2013 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 sierpnia 2012 r.

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powódki na rzecz

strony pozwanej kwotę 1800 zł (jeden tysiąc osiemset złotych)

tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo o zapłatę odszkodowania z tytułu

umowy ubezpieczenia autocasco. Brak podstawy do odpowiedzialności pozwanego

uzasadnił brzmieniem § 11 ust. 4 pkt 4 ogólnych warunków ubezpieczenia (o.w.u.),

wyłączającym odpowiedzialność strony pozwanej m.in. w sytuacji oddalenia się

z miejsca wypadku kierującego pojazdem będącego osobą upoważnioną do jego

użytkowania.

Uznał zarazem, że fakt wpisania do rejestru postanowień wzorców umowy

uznanych za niedozwolone, prowadzonego przez Prezesa Urzędu Ochrony

Konkurencji i Konsumentów (dalej cyt. jako „rejestr"), postanowienia z wzorca

innego podmiotu, ale o identycznej treści jak kwestionowane postanowienie wzorca

strony pozwanej, nie wywołuje skutku prawnego wobec strony pozwanej, a tylko

wobec podmiotu w stosunku do którego zakaz ten orzeczono prawomocnym

wyrokiem.

Apelację powódki oddalił Sąd Apelacyjny uznając poczynione ustalenia za

bezsporne i sprowadzające istotę sporu do oceny podstaw odpowiedzialności

strony pozwanej.

W ocenie Sądu odwoławczego przedmiotem postępowania w sprawach

o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone są konkretne

postanowienia konkretnego wzorca umownego określonego podmiotu, przeciwko

któremu skierowane było żądanie pozwu. Rozszerzona skuteczność wyroku na

mocy art. 47943

k.p.c. nie dotyczy postanowienia innego wzorca nawet o tożsamym

brzmieniu jak postanowienie już wpisane do rejestru, ale na mocy wyroku

zapadłego przeciwko innemu podmiotowi, stwierdził Sąd Apelacyjny.

Dokonując wykładni postanowienia § 11 ust. 4 pkt 4 o.w.u. strony pozwanej

Sąd Apelacyjny uznał, że zapis „osoba upoważniona do użytkowania pojazdu" to

także osoba, która na zlecenie właściciela lub osoby pozostającej z nim we

wspólnym gospodarstwie domowym zobowiązuje się do choćby jednorazowego

kierowania pojazdem, np. grzecznościowo lub za drobnym wynagrodzeniem.

3

Sąd Apelacyjny uznał za mający powszechny charakter obowiązek

pozostania kierującego pojazdem na miejscu wypadku i to obwarowany sankcją

wyłączenia szkody z zakresu ochrony ubezpieczeniowej. Wskazał na rację takiego

rozwiązania jako zmierzającą do zapobieżenia pozbawienia ubezpieczyciela

możliwości ustalenia okoliczności zdarzenia, a zwłaszcza ewentualnego

pozostawania kierującego pojazdem w stanie po spożyciu alkoholu lub pod

wpływem narkotyków. Sąd ten podkreślił, że oddalenie się kierującego pojazdem

z miejsca wypadku nie jest akceptowane w społeczeństwie i podlega penalizacji,

dlatego klauzula o.w.u. wyłączająca odpowiedzialność ubezpieczyciela w takiej

sytuacji nie narusza dobrych obyczajów i nie stanowi niedozwolonej klauzuli

w rozumieniu art. 3851

k.c.

Powódka zaskarżyła w całości wyrok Sądu Apelacyjnego opierając skargę

kasacyjną na obu podstawach.

Zarzutem naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię

skarżąca objęła art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z § 11 ust. 4 pkt 4 o.w.u. pozwanego

ubezpieczyciela i w zw. z art. 805 § 1 k.c. oraz art. 821 k.c. Uzasadnienie tego

zarzutu skarżąca sprowadziła do błędnej wykładni umowy ubezpieczenia autocasco,

polegającej na uznaniu, że sformułowane postanowienia § 11 ust. 4 pkt 4 o.w.u.

obejmują także chwilowe oddanie władztwa nad rzeczą w celu odwiezienia osoby

upoważnionej, gdy ta nie jest w stanie nim kierować. Zdaniem skarżącej, chwilowe

oddanie władztwa nad pojazdem innej osobie nie uzasadnia uznania jej za inną

osobę upoważnioną do użytkowania pojazdu w rozumieniu § 11 ust. 4 pkt 4 o.w.u.,

jeżeli takiego upoważnienia nie otrzymała od właściciela pojazdu.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej powódka zarzuciła naruszenie art.

47943

k.p.c. mające mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zarzut ten uzasadniła

błędnym uznaniem przez Sąd odwoławczy, że fakt wpisania do rejestru klauzul

abuzywnych klauzuli pochodzącej od innego podmiotu, ale o treści identycznej jak

sporne postanowienie § 11 ust. 4 pkt 4 o.w.u. strony pozwany nie ma żadnego

znaczenia w tej sprawie przy dokonywaniu wykładni wskazanego postanowienia.

W ocenie skarżącej, skutek prawomocnego wyroku wobec osób trzecich,

o którym stanowi art. 47943

k.p.c. oznacza uznanie za abuzywną każdej klauzuli

4

o identycznej treści jak wpisana już w rejestrze, bez potrzeby przeprowadzania

w tym przedmiocie nowego postępowania.

Strona pozwana w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie

i o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, twierdząc, że wyrok o którym

stanowi art. 47943

k.p.c. obejmuje zakaz dotyczący wyłącznie określonego nim

pozwanego i odnosi się wyłącznie do postanowienia zawartego w pochodzącym od

niego wzorcu umowy. Za błędny uznaje strona pozwana pogląd, że zakaz

stosowania klauzuli wpisanej do rejestru odnosi się także do innych podmiotów nie

objętych wyrokiem stanowiącym podstawę wpisu do tegoż rejestru.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegać będzie, podniesiony w ramach

drugiej podstawy kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.), zarzut naruszenia art. 47943

k.p.c. Uprzednia weryfikacja prawidłowości czynności Sądu dokonanych w toku

postępowania apelacyjnego warunkuje dopiero celowość dokonania przez Sąd

Najwyższy w ramach postępowania kasacyjnego oceny, czy nie zostały popełnione

przez Sąd drugiej instancji błędy w orzekaniu polegające na błędnej wykładni lub

niewłaściwym stosowaniu przepisów prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.).

Powołany przez skarżącą w ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzut

naruszenia art. 47943

k.p.c. opiera się na negacji prawidłowości przyjętego przez

Sąd Apelacyjny stanowiska, iż fakt uznania prawomocnym wyrokiem sądu za

niedozwolone tożsamego pod względem treściowym co sporny § 11 ust. 4 pkt 4

o.w.u. postanowienia wzorca umowy pochodzącego od innego podmiotu

i wpisanego do rejestru prowadzonego przez Prezesa UOKiK nie ma znaczenia

przy wykładni przedmiotowego postanowienia na tle rozpoznawanej sprawy.

Zdaniem skarżącej, odmiennie niż przyjął Sąd drugiej instancji, art. 47943

k.p.c.

statuuje stan związania wszystkich sądów prawomocnym wyrokiem uznającym

postanowienie wzorca umownego za niedozwolone, także w sprawach dotyczących

oceny skutków prawnych wynikających z zastosowania identycznego co do treści

postanowienia wzorca umowy, którym posługuje się inny przedsiębiorca.

Przyjęta przez skarżącą konstrukcja zarzutu naruszenia art. 47943

k.p.c.

i powołana na jego poparcie argumentacja, w swojej istocie sprowadza się do

5

dostrzeganego w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego problemu

zakresu związania prawomocnym wyrokiem sądu uznającym postanowienie wzorca

urnowy za niedozwolone.

Przedmiotowe zagadnienie było przedmiotem analizy SN między innymi

w uchwale z dnia 19 stycznia 2003 r., sygn. akt III CZP 95/03 (publ. OSNC 2005,

nr 2, poz. 25). W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy przyjął, że powaga rzeczy

osądzonej wyroku uznającego postanowienie wzorca umowy za niedozwolone,

od chwili wpisania tego postanowienia do rejestru (art. 47943

w związku z art. 365

i 47945

§ 2 k.p.c.), wyłącza ponowne wytoczenie powództwa w tym przedmiocie,

także przez osobę niebiorącą udziału w sprawie, w której wydano wyrok. Zdaniem

składu Sądu Najwyższego który podjął tę uchwałę art. 47943

k.p.c. przewiduje

skuteczność takiego wyroku nie tylko w stosunku do stron procesu, lecz także

wobec osób trzecich. W konsekwencji, pomimo braku wyraźnego zastrzeżenia

w treści art. 366 k.p.c., prawomocny wyrok uznający postanowienie wzorca umowy

za niedozwolone ma powagę rzeczy osądzonej także w stosunku do innych osób

niż strony procesu, gdyż skutek ten wynika wprost z art. 47943

k.p.c.

Takie rozwiązanie, jak skonstatował Sąd Najwyższy na gruncie przywołanej

uchwały, pociąga za sobą istotne korzyści z punktu widzenia realizacji celu i funkcji

przedmiotowego przepisu. Pozwala ono bowiem na uniknięcie prowadzenia kilku

postępowań w odniesieniu do tożsamych pod względem treści postanowień

wzorców umowy, ale stosowanych przez różnych przedsiębiorców, z których każde

z nich musiałoby zakończyć się identycznym rozstrzygnięciem merytorycznym.

Stanowisko wyrażone w powyższej uchwale Sąd Najwyższy podzielił

również w uchwale z dnia 13 lipca 2006 r., sygn. akt III SZP 3/06 (publ. OSNP 2007,

nr 6, poz. 309 oraz w wyroku z dnia 20 czerwca 2006 r., sygn. akt III SK 7/06

(publ. OSNP 2007, nr 13-14, poz. 207). Orzeczenia te odnosiły się do problemu

stosowania postanowień wzorca umowy o treści tożsamej z postanowieniami

uznanymi za niedozwolone i wpisanymi do rejestru jako praktyki naruszającej

zbiorowe interesy konsumentów przewidzianej poprzednio w art. 23a ust. 2 ustawy

z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. z 2003 r.

Nr 86, poz. 804 ze zm.), a obecnie - w art. 24 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 16 lutego

2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zm.).

6

W obu tych judykatach przyjęto jeszcze dalej idący pogląd konstatując, że uznanie

danego postanowienia za niedozwolone i wpisanie go rejestru prowadzonego przez

Prezesa UOKiK odnosi skutek wobec osób trzecich stosownie do art. 47943

k.p.c.,

a tym samym implikuje w sobie zakaz posługiwania się nim przez wszystkich

i przeciwko wszystkim kontrahentom występującym w stosunkach prawnych

określonego rodzaju. Złamanie takiego zakazu należy natomiast kwalifikować jako

praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów.

Inne stanowisko przy określeniu skutków wynikającej z art. 47943

k.p.c.

rozszerzonej prawomocności przyjął natomiast Sąd Najwyższy w uchwale z dnia

7 października 2008 r., sygn. akt III CZP 80/08 (publ. OSNC 2009, nr 9, poz. 118).

Według stanowiska wyrażonego przez Sąd Najwyższy w przywołanej uchwale

rozszerzona prawomocność wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie

postanowień wzorca umowy za niedozwolone (art. 47943

w związku z art. 365 k.p.c.)

nie wyłącza możliwości wytoczenia powództwa przez tego samego lub innego

powoda - w tym także przez organizację społeczną działającą na rzecz ochrony

interesów konsumentów - przeciwko innemu przedsiębiorcy, niebiorącemu udziału

w uprzednim postępowaniu, w którym zapadł wyrok, stosującemu takie same lub

podobne postanowienia wzorca, jak wpisane do rejestru, o którym mowa w art.

47945

§ 2 k.p.c. Motywując przyjęte stanowisko Sąd Najwyższy wskazał,

że odrzucenie pozwu następuje, jeżeli o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi

stronami sprawa jest w toku albo została już prawomocnie osądzona. Określenie

„o to samo roszczenie" ma przy tym ścisły związek z zakresem przedmiotowym

wyroku. Tej kwestii - jak trafnie konstatuje Sąd Najwyższy w przywołanej uchwale -

nie rozstrzyga art. 47943

k.p.c. Ocena przesłanki odrzucenie pozwu powinna zatem

następować jedynie z uwzględnieniem reguł ogólnych dotyczących przedmiotowych

granic prawomocności materialnej, o których mowa w art. 365 § 1 i art. 366 k.p.c.

Przyjęta na kanwie uchwały z dnia 7 października 2008 r., sygn. akt III CZP

80/08 wykładnia art. 47943

k.p.c., którą podziela również Sąd Najwyższy w składzie

orzekającym w niniejszej sprawie, zakłada iż wynikająca z przywołanego przepisu

rozszerzona prawomocność wyroku uznającego postanowienie wzorca umowy

za niedozwolone i dokonany na jego podstawie wpis w rejestrze prowadzonym

przez Prezesa UOKiK nie implikują w sobie związania sądu w sprawach

7

dotyczących innego przedsiębiorcy, nawet jeżeli kwestionowane w takim

postępowaniu postanowienie wzorca umowy ma tożsame brzmienie,

co postanowienie wcześniej uznane za niedozwolone i wpisane do rejestru

postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone (art. 47945

§ 2 k.p.c.).

Taka interpretacja skutków wynikających z art. 47943

k.p.c. zasadnie przyjmuje,

że tożsamość brzmienia postanowienia wzorca umowy uznanego za niedozwolony

i brzmienia postanowienia, którym posługuje się we wzorcu umowy inny

przedsiębiorca, nie zawsze implikuje w sobie tożsamość treściową tych dwóch

postanowień, ustaloną w oparciu o dyrektywy wynikające z art. 65 k.c. oraz art. 385

k.c. Kontrola postanowienia wzorca umowy nie odbywa się bowiem in abstracto

i zawsze powinna uwzględniać także pozostałe postanowienia konkretnego wzorca

umowy (art. 3852

i art. 3853

k.c.). Tym samym wykluczone jest uznanie, że moc

wiążąca wyroku i powaga rzeczy osądzonej może rozciągać się na podobne lub

nawet tożsamo brzmiące postanowienia stosowane przez innego przedsiębiorcę

w swoim wzorcu. Abstrakcyjna kontrola wzorca nie oznacza przecież generalnego

wyłączenia danej klauzuli z obrotu, w tym w szczególności w odniesieniu do

postanowień stosowanych przez innego przedsiębiorcę w innym wzorcu umowy.

To rolą sądu jest dokonanie w każdej sprawie oceny konkretnego postanowienia

ujętego w konkretnym wzorcu umowy. Natomiast wydany w takiej sprawie wyrok

dotyczy wyłącznie określonego postanowienia wzorca, a nie każdego

postanowienia o tożsamym brzmieniu. Za takim postrzeganiem skutków

wynikających z art. 47943

k.p.c. przemawia również art. 3852

k.c. nakazujący

uwzględniać przy ocenie zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami

okoliczności zawarcia umowy oraz umowy pozostające w związku z umową

obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny. Nie ulega przecież

wątpliwości, że podstawa faktyczna rozstrzygnięcia nie zawsze będzie tożsama,

co szczególnie dotyczy przypadków, gdy postanowieniem tożsamym pod względem

brzmienia z postanowieniem uznanym za niedozwolone posługuje się inny

przedsiębiorca.

Przy interpretacji normy zawartej w art. 47943

k.p.c. należy uwzględniać

także rozwiązanie zawarte art. 47942

§ 1 k.p.c., który stanowi, że w razie

uwzględnienia powództwa sąd w sentencji wyroku przytacza treść postanowień

8

wzorca umowy uznanych za niedozwolone i zarazem zakazuje ich wykorzystywania.

Wzajemna relacja między wymienionymi przepisami pozwala na uznanie ich obu

za zgodne z europejskim porządkiem prawnym wówczas, gdy rozszerzona

prawomocność wyroku uwzględniającego powództwo, z uwzględnieniem zgodności

z kierunkiem europeizacji kontroli nad uznanymi za niedozwolone wzorcami umowy

konsumenckiej, będzie rozumiana tak, że na nieskuteczność postanowienia wzorca

umowy uznanego za niedozwolony i wpisanego do rejestru ma prawo powołać się,

ale tylko wobec pozwanego przedsiębiorcy wobec którego zapadł wyrok, każda

inna osoba, a nie tylko ta, która była powodem w sprawie zakończonej wyrokiem

uwzględniającym powództwo o uznanie klauzuli wzorca umowy za niedozwoloną

i zakazującym jej stosowania.

Odmienne rozumienie art. 47943

k.p.c. byłoby nie do zaakceptowania

właśnie ze względu na treść i ewentualne skutki art. 47942

§ 1 k.c., ponieważ

prowadziłoby do niedopuszczalnego nadania wyrokowi SOKiK skutków

prawotwórczych w wyniku wpisania niedozwolonego postanowienia wzorca

do rejestru, a to ze względu na połączenie w sentencji wyroku brzmienia

postanowienia wzorca uznanego za niedozwolone z równoczesnym zakazem jego

wykorzystywania. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjnym zamkniętym katalogiem

źródeł prawa. W piśmiennictwie wyrażono trafny pogląd, że posłużenie się w art.

47943

k.p.c. nieprecyzyjnym pojęciem „osoby trzeciej” nie uzasadnia stanowiska

zaprezentowanego w uchwale SN z dnia 13 lipca 2006 r., sygn. III SZP 3/06, OSNP

2007 r./6/309, które przekonywająco ocenione zostało jako sprzeczne z dyrektywą

205/29/WE z dnia 11 maja 2005 r. o nieuczciwych praktykach handlowych,

implementowaną do polskiego porządku prawnego w art. 24 i 25 ustawy o ochronie

konkurencji i konsumentów (Dz.U. 2007 r., Nr 50, poz. 331).

Mając na względzie poczynione uwagi stwierdzić należy, że Sąd Apelacyjny

zasadnie przyjął, iż fakt wpisania przez Prezesa UOKiK w rejestrze postanowień

wzorców umowy uznanych za niedozwolone pod pozycją 2008 na podstawie

wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 5 marca 2009 r. postanowienia

wzorca umowy o identycznym brzmieniu jak kwestionowany w niniejszym

postępowaniu § 11 ust. 4 pkt 4 o.w.u. nie wyłącza uprawnienia sądu orzekającego

do dokonania jego odmiennej oceny i określenia skutków dla stron innego stosunku

9

prawnego ubezpieczenia wynikających z jego zastrzeżenia. To że postanowienie

wzorca umowy zostało uznane za niedozwolone prawomocnym wyrokiem nie

prowadzi zatem do związania sądu orzekającego przy analizie nawet tożsamo

brzmiącego postanowienia, którym posługuje się inny przedsiębiorca w innym

wzorcu umowy. Skutek związania wynikający z art. 47943

k.p.c. dotyczy bowiem

wyłącznie spraw odnoszących się do postanowienia wzorca umowy, co do którego

uprzednio prawomocnym wyrokiem sądu został on uznany za niedozwolony. Z tego

też względu zarzut naruszeni art. 47943

k.p.c. należało uznać za nieuzasadniony.

Nie zasługuje także na uwzględnienie, podniesiony w ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.), zarzut naruszenia art. 65 § 1 i 2 k.c.

w zw. z § 11 ust. 4 pkt 4 o.w.u. i w zw. z art. 805 § 1 i art. 821 k.c., upatrywany

przez skarżącą w jego niewłaściwej wykładni. Trafnie wskazuje Sąd Apelacyjny

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że § 11 ust. 4 pkt 4 o.w.u. pozwala na

wyłączenie odpowiedzialności odszkodowawczej ubezpieczyciela z tytułu umowy

ubezpieczenia autocasco w przypadku oddalenia się z miejsca wypadku osoby

kierującej pojazdem, której właściciel pojazdu lub osoba pozostająca z nim we

wspólnym gospodarstwie domowym udzielił upoważnienia do choćby

jednorazowego kierowania pojazdem. Użyty w § 11 ust. 4 pkt 4 o.w.u. zwrot „inna

osoba upoważniona do użytkowania pojazdów", wbrew odmiennej sugestii

skarżącej, obejmuje swoim zakresem znaczeniowym każdą osobę kierującą

pojazdem za zgodą jego właściciela lub osoby pozostającej z właścicielem pojazdu

ze wspólnym gospodarstwie domowym, w tym także taką osobę, która kieruje

pojazdem ze względów grzecznościowych lub za drobnym wynagrodzeniem.

W świetle § 11 ust. 4 pkt 4 o.w.u. za bezzasadne należy uznać twierdzenie

skarżącej, że upoważnienie do kierowania pojazdem, o którym mowa w spornym

postanowieniu wzorca umowy powinno mieć „chociażby w niewielkim stopniu (...)

charakter sformalizowany" (k. 15 skargi kasacyjnej). Pomijając już w tym miejscu

nieprecyzyjność takiego twierdzenia stwierdzić należy, że brzmienie § 11 ust. 4 pkt

4 o.w.u., wbrew odmiennej sugestii skarżącej, nie pozwala na przyjęcie, iż w świetle

tego postanowienia wzorca umowy dochodzi do różnicowania czy relatywizowania

przesłanki wyłączającej odpowiedzialność odszkodowawczą ubezpieczyciela

w zależności od stopnia „sformalizowania" udzielonego upoważnienia. Paragraf 11

10

ust. 4 pkt 4 o.w.u. wskazuje bowiem, że odpowiedzialność ubezpieczyciela jest

wyłączona m.in. w sytuacji oddalenia się z miejsca wypadku osoby kierującej

pojazdem na podstawie - co istotne z punktu widzenia stanu faktycznego sprawy -

każdego upoważnienia udzielonego przez właściciela pojazdu lub osobę

pozostającą w nim we wspólnym gospodarstwie domowym.

Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 39814

k.p.c., zaś

w przedmiocie kosztów na podstawie art. 98 § 1 i art. 99 w z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.