IV CSK 39/13

Sygn. akt IV CSK 39/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 października 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Maria Szulc

w sprawie z powództwa K. S.

przeciwko Lokatorsko Własnościowej Spółdzielni Mieszkaniowej "O." w G.

o uchylenie uchwał i ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 października 2013 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 8 maja 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

K. S. wniosła powództwo przeciwko Lokatorsko - Własnościowej Spółdzielni

Mieszkaniowej „O.” o uchylenie bądź stwierdzenie nieważności uchwały podjętej

przez walne zgromadzenie w dniu 29 czerwca 2010 r. w sprawie wprowadzenia

zmiany w statucie nakazującej pozbawienie członkostwa przez wykreślenie z

rejestru członków właścicieli domów jednorodzinnych w zabudowie szeregowej po

przekształceniu spółdzielczego prawa do domu jednorodzinnego w prawo odrębnej

własności i zaprzestanie zarządzania domem przez Spółdzielnię oraz o uchylenie

uchwały rady nadzorczej z dnia 28 maja 2009 r. w części dotyczącej wysokości

stawki eksploatacyjnej „dla członków spółdzielni, którzy są właścicielami domów

jednorodzinnych” bądź ustalenie nieistnienia zobowiązania z tytułu opłat

eksploatacyjnych oraz ustalenie, że pozwana jest zobowiązana ustalać opłaty

zgodnie z obowiązującymi przepisami, ewentualnie o ustalenie bezskuteczności tej

uchwały.

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 29 listopada 2011 r. oddalił powództwo

o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia, ustalił, że nie istnieje zobowiązanie

powódki w stosunku do pozwanej z tytułu opłat eksploatacyjnych na pokrycie

kosztów związanych z eksploatacją i utrzymaniem nieruchomości wynikających z

uchwały rady nadzorczej, oddalił powództwo w pozostałym zakresie i zniósł między

stronami koszty procesu.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 28 maja 2009 r. rada nadzorcza Spółdzielni

podjęła uchwałę w sprawie ustalenia wysokości stawek eksploatacyjnych dla lokali

mieszkalnych, lokali użytkowych i garaży w budynkach mieszkalnych na pokrycie

kosztów związanych z eksploatacją i utrzymaniem nieruchomości, a także na

pokrycie kosztów związanych z eksploatacją i utrzymaniem nieruchomości dla

członków Spółdzielni, którzy są właścicielami domów jednorodzinnych (§ 1

uchwały). Pismem z dnia 2 czerwca 2010 r. grupa członków Spółdzielni wystąpiła

do zarządu z prośbą o zmianę postanowień statutu i umieszczenie w nim

postanowienia umożliwiającego wykreślenie ze Spółdzielni właścicieli domów

jednorodzinnych, które nie są zarządzane przez Spółdzielnię. W dniu 29 czerwca

2010 r. walne zgromadzenie Spółdzielni podjęło uchwałę w sprawie wprowadzenia

zmiany § 18 statutu przez dodanie ust. 3 w brzmieniu: „Wykreślenie następuje też

3

po przekształceniu spółdzielczego prawa do domu jednorodzinnego w zabudowie

szeregowej, budowanego w celu przeniesienia własności na rzecz członków

w prawo odrębnej własności i zaprzestaniu zarządzania lokalem przez

spółdzielnię”. Do udziału w walnym zgromadzeniu było uprawnionych 238

członków, z czego 182 zamieszkałych w budynkach wielorodzinnych i 57

zamieszkałych w budynkach jednorodzinnych, w tym 23 członków, co do których

przekształcono spółdzielcze prawo do domu jednorodzinnego w prawo odrębnej

własności. Co najmniej 5 członków, zamieszkujących w domach jednorodzinnych,

nie zostało zawiadomionych w terminie o miejscu, czasie i porządku obrad walnego

zgromadzenia. Kolejnych pięciu członków nie zostało zawiadomionych o tym

w terminie wynikającym ze statutu. Za podjęciem uchwały głosowało 26 osób,

przeciwko niej 7 osób.

Sąd Okręgowy wskazał, że w sytuacji gdy Spółdzielnia nie zarządza i nie

utrzymuje domów jednorodzinnych przeniesionych na własność członków wraz

z prawami do działek, uzasadniony jest wniosek, że część członków Spółdzielni nie

jest z nią związana żadną więzią, co nie pozwala na przyjęcie, by zaskarżona

uchwała walnego zgromadzenia była sprzeczna z ustawą. Nie zostało także

wykazane, by zaskarżona uchwała naruszała wskazywane przez powódkę dobre

obyczaje i zasady współżycia społecznego czy też miała na celu pokrzywdzenie

powódki. Zdaniem Sądu, uchybienia w zwołaniu walnego zgromadzenia nie

pozwalają na przyjęcie, by mogły mieć wpływ na treść i podjęcie zaskarżonej

uchwały. Sąd Okręgowy uwzględnił natomiast roszczenie powódki w zakresie

żądania uchylenia uchwały rady nadzorczej Spółdzielni.

Powódka wniosła apelację od wyroku Sądu Okręgowego.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 8 maja 2012 r. oddalił apelację. Uznał, że

brak jest podstaw zarówno do ustalenia nieważności uchwały walnego

zgromadzenia jako sprzecznej z prawem, jak też do jej uchylenia, podzielając

w tym zakresie stanowisko zajęte przez Sąd Okręgowy.

Powódka jako radca prawny samodzielnie wniosła skargę kasacyjną,

w której zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego w całości, zarzucając naruszenie

prawa materialnego, mianowicie art. 24 § 3 ustawy z dnia 16 września 1982 r. -

Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.; dalej:

4

„Pr. spółdz.”) w związku z art. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach

mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.; dalej:

„u.s.m.”) w związku z art. 18 § 1 Pr. spółdz. w związku z art. 26 ust. 1 u.s.m.

w związku z art. 58 ust. 1, art. 32 i art. 2 Konstytucji RP oraz art. 58 k.c. w związku

z art. 42 § 2 i 3 Pr. spółdz. oraz art. 83

ust. 6 i 7 u.s.m., a także naruszenie

przepisów postępowania, mianowicie art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 24 § 3 Pr. spółdz., członek niewykonujący obowiązków

statutowych z przyczyn przez niego niezawinionych może być wykreślony z rejestru

członków spółdzielni, zaś statut określa przyczyny wykreślenia. Wykluczenie

i wykreślenie są sankcjami, których zastosowanie przez spółdzielnię prowadzi do

rozwiązania stosunku członkostwa (art. 24 § 1 Pr. spółdz.). O ile jednak

wykluczenie jest przejawem odpowiedzialności podmiotowej (subiektywnej), skoro

jego niezbędną przesłanką jest wina umyślna albo rażące niedbalstwo (art. 24 § 2

Pr. spółdz.), o tyle wykreślenie jest niezależne od winy i stanowi przejaw

odpowiedzialności przedmiotowej (obiektywnej).

Pierwszą przesłanką wykreślenia członka ze spółdzielni jest niewykonywanie

obowiązków statutowych z przyczyn przez niego niezawinionych. Chodzi tu jedynie

o obowiązki o podstawowym znaczeniu, tj. takie, których trwałe niewykonywanie

przekreśla społeczno-gospodarczy sens stosunku członkostwa w spółdzielni. Drugą

przesłanką wykreślenia jest istnienie przyczyny określonej w statucie, nie każdy

bowiem wypadek niezawinionego niewykonywania obowiązków członkowskich

może spowodować zastosowanie sankcji. Powstaje w związku z tym pytanie, czy

statutową przyczyną wykreślenia może być zaprzestanie zarządzania przez

spółdzielnię domem jednorodzinnym w następstwie przeniesienia jego własności na

rzecz członka (nazwanego w § 18 ust. 3 statutu pozwanej Spółdzielni niefortunnie

„przekształceniem spółdzielczego prawa do domu jednorodzinnego w prawo

odrębnej własności”).

Dopuszczalność wykreślenia członka ze spółdzielni mieszkaniowej została

znacznie ograniczona po wejściu w życie ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r.

o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu

cywilnego (jedn. tekst: Dz. U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.; dalej: „u.o.p.l.”).

5

Zgodnie z art. 11 ust. 8 tej ustawy, w wypadku stosunków prawnych, które nie

ustają przez wypowiedzenie, a w szczególności w wypadku spółdzielczego prawa

do lokalu, nie jest dopuszczalne ustanie stosunku prawnego w sposób i z przyczyn

mniej korzystnych dla lokatora niż to wynika z przepisów tego artykułu. Wykreślenie

członka ze spółdzielni mieszkaniowej prowadziłoby do ustania stosunku prawnego

z przyczyn mniej korzystnych dla lokatora niż to wynika z przepisów art. 11 u.o.p.l.

Możliwość wykreślenia ze spółdzielni mieszkaniowej może zatem odnosić się

wyłącznie do takiego członka, który nie jest już lokatorem. Mogłoby to dotyczyć

takiego członka, któremu przysługiwało spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu

mieszkalnego, które wygasło na skutek uchwały spółdzielni podjętej na podstawie

art. 11 ust. 11

-13

u.s.m., jednakże w takim wypadku członkostwo wygasa ex lege

(art. 11 ust. 14

u.s.m.). W praktyce wykreślenie członka, któremu przysługuje albo

przysługiwało spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego, jest więc de

lege lata niemożliwe, mimo że co innego zdaje się wynikać z art. 11 ust. 1 u.s.m.

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 30 marca 2004 r., K 32/03 (OTK-A

2004, nr 3, poz. 22) ostatecznie przekreślił zasadę związania spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu z członkostwem w spółdzielni, stwierdzając m.in.

niezgodność art. 172

ust. 2 i art. 178

ust. 1 u.s.m. z Konstytucją. W konsekwencji

ustanie członkostwa w spółdzielni nie mogło już w żadnym wypadku doprowadzić

do wygaśnięcia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu. Od początku zaś

obowiązywania ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych prawo odrębnej własności

lokalu nie było związane z członkostwem w spółdzielni. Oznacza to, że wykreślenie

członka ze spółdzielni mieszkaniowej może być de lege lata dopuszczalne

w szczególności w sytuacji, gdy członek zbył przysługujące mu spółdzielcze

własnościowego prawo do lokalu, albo odrębną własność lokalu albo własność

domu jednorodzinnego, ale nie wystąpił ze spółdzielni oraz nie przysługuje mu w tej

spółdzielni żadne prawo do lokalu ani też nie ubiega się o ustanowienie takiego

prawa.

Sytuacja, gdy spółdzielnia mieszkaniowa zaprzestaje zarządzania domem

jednorodzinnym w następstwie przeniesienia jego własności na rzecz członka,

nie mieści się natomiast w ustawowej formule wykreślenia. Po pierwsze, nie

oznacza ona niewykonywania przez członka spółdzielni obowiązków statutowych

6

z przyczyn przez nie tylko przez niego niezawinionych, ale również takich, na które

nie miał on żadnego wpływu. Po drugie, stosunek członkostwa w spółdzielni

mieszkaniowej może istnieć właśnie niezależnie od przysługiwania członkowi

majątkowych praw do lokalu znajdującego się w zasobach spółdzielni

mieszkaniowej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2013 r., II CSK

283/13, Monitor Spółdzielczy 2013, nr 2, s. 35). Znajduje to potwierdzenie w art. 26

ust. 1 u.s.m., według którego po wyodrębnieniu własności ostatniego lokalu

w określonym budynku lub budynkach położonych w obrębie danej nieruchomości

stosuje się przepisy ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (jedn. tekst:

Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.), niezależnie od pozostawania przez

właścicieli członkami spółdzielni. Zgodnie z art. 2 ust. 3 zdanie 2 u.s.m., do domów

jednorodzinnych stosuje się przepisy ustawy dotyczące lokali. Z przepisu tego

zdaje się wynikać, że przewiduje on stosowanie prawa wprost. Nie ulega jednak

wątpliwości, że art. 26 ust. 1 u.s.m. może być stosowany do domów

jednorodzinnych nie wprost, ale odpowiednio, ustawa o własności lokali nie reguluje

bowiem sytuacji prawnej takich domów. Z odpowiedniego stosowania art. 26 ust. 1

u.s.m. wynika zatem, że mimo przeniesienia własności domów jednorodzinnych na

rzecz członków zachowują oni członkostwo w spółdzielni.

W kwestionowanym przez powódkę postanowieniu statutu zamieszczono

kategoryczne sformułowanie, że „wykreślenie następuje ...”, co oznacza obowiązek

właściwego organu spółdzielni wykreślenia jej członka. Tymczasem z zasady

samorządności spółdzielni wynika, że wykreślenie członka ze spółdzielni jest

zawsze tylko jej prawem, nigdy zaś obowiązkiem. Spółdzielnia samodzielnie

decyduje o tym, czy wykluczyć lub wykreślić członka. Żaden organ ani podmiot

zewnętrzny nie może jej narzucić decyzji o pozbawieniu członkostwa. Wykreślenie

nie jest też zależne od niczyjej zgody. O tym, że de lege lata nie istnieje prawny

obowiązek spółdzielni wykreślenia jej członka, świadczą expressis verbis

sformułowania art. 24 § 1 („spółdzielnia może rozwiązać stosunek członkostwa”)

i § 3 („członek ... może być wykreślony”) Pr. spółdz. Rozważane postanowienie

statutu pozwanej Spółdzielni jest poza tym niezgodne z wyrażoną w art. 58 ust. 1

Konstytucji RP zasadą wolności zrzeszania się, na co trafnie zwrócono uwagę

w skardze kasacyjnej.

7

Postanowienie zamieszczone w § 18 ust. 3 statutu pozwanej Spółdzielni jest

zatem sprzeczne z art. 24 § 1 i 3 Pr. spółdz., art. 26 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3

zdanie 2 u.s.m. oraz art. 58 ust. 1 Konstytucji RP i w konsekwencji nieważne.

Sankcja nieważności znajduje podstawę prawną w art. 42 § 2 Pr. spółdz.

Nie stanowi natomiast takiej podstawy art. 58 § 1 k.c., którego stosowanie

w zakresie dotyczącym sprzeczności czynności prawnej z ustawą została

wyłączona przez art. 42 § 2 Pr. spółdz. na zasadzie lex specialis derogat legi

generali.

Bezprzedmiotowe są podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia

art. 83

ust. 6 i 7 u.s.m. Nie ma bowiem podstaw do przyjęcia, że - jak twierdzi

skarżąca - przepisy te wyłączają możliwość odwołania się do jednolicie przyjętej

w orzecznictwie interpretacji, iż uchybienia formalne, związane ze zwołaniem

walnego zgromadzenia lub obradowania na nim, mogą prowadzić do uchylenia

(ustalenia nieważności) uchwały tylko wtedy, gdy miały one lub mogły mieć wpływ

na treść uchwały.

Bezprzedmiotowe są również zarzuty naruszenia art. 18 § 1 Pr. spółdz.

w związku z art. 32 i art. 2 Konstytucji RP. Artykuł 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP

odnoszą się odpowiednio do Rzeczypospolitej Polskiej i władz publicznych, a nie do

spółdzielni bądź innych podmiotów prawa prywatnego. Artykuł 32 ust. 2 Konstytucji

RP i art. 18 § 1 Pr. spółdz., dotyczące odpowiednio zakazu dyskryminacji oraz

równości praw i obowiązków wynikających z członkostwa w spółdzielni,

teoretycznie mogą mieć zastosowanie do spółdzielni. Zarzuty naruszenia tych

przepisów zostały podniesione w skardze kasacyjnej w kontekście niedostarczenia

przez pozwaną Spółdzielnię powódce lokalu o innym przeznaczeniu. Trzeba się

zgodzić z powódką, że nawet przy założeniu, iż jej wykreślenie mogłoby nastąpić

w związku z przeniesieniem na nią własności domu jednorodzinnego, byłoby ono

niedopuszczalne w związku z ubieganiem się przez powódkę o ustanowienie prawa

do lokalu o innym przeznaczeniu. Okoliczność ta nie ma jednak znaczenia

w niniejszej sprawie, której przedmiotem nie jest zasadność wykreślenia powódki

z pozwanej Spółdzielni, ale ocena zgodności z ustawą abstrakcyjnego

postanowienia § 18 ust. 3 statutu.

8

Zarzuty naruszenia przepisów postępowania, mianowicie art. 378 § 1 i art.

382 k.p.c., zostały w skardze kasacyjnej sformułowane w taki sposób, że w istocie

powtarzają zarzuty naruszenia prawa materialnego i w konsekwencji nie mogą być

przedmiotem samodzielnej oceny.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

db