V CSK 554/12

Sygn. akt V CSK 554/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa "E. D. G." Sp. z o.o. w W.

przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń S.A. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 7 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 lipca 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz strony powodowej kwotę 3 600 zł ( słownie: trzy tysiące

sześćset złotych ) tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powodowa Spółka dochodzi od pozwanego Ubezpieczyciela zapłaty

odszkodowania z tytułu umowy ubezpieczenia ryzyka niezaspokojenia

wierzytelności faktoringowych.

Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo dokonując następujących

ustaleń. Strona powodowa jako faktor związana była z nieuczestniczącą w tym

procesie Spółką z o.o., będącą faktorantem, umową faktoringu. Na mocy tej

umowy faktorant przenosił na faktora (powódkę), w drodze umów cesji, swoje

wierzytelności, wobec dłużników, które powódka finansowała. Faktor (powódka

w niniejszej sprawie) nabywała wierzytelności od faktoranta bez prawa żądania ich

zwrotnego przelewem w razie gdyby dłużnik nie zaspokoił wierzytelności w terminie.

Ponadto Sąd ten ustalił, że strony umowy ubezpieczenia określiły w umowie

ubezpieczenia wypadek ubezpieczeniowy jako brak zapłaty całości lub części

wierzytelności w wyniku niewypłacalności dłużnika. Wysokość szkody określono

w tej umowie jako równą wysokość wierzytelności, ale pomniejszoną o te

wierzytelności dłużnika wobec powódki, które dłużnik m.in. potrącił lub mógł

potrącić.

Z kolei Sąd I instancji ustalił, że dłużnik A. T. złożył stronie powodowej

oświadczenie o potrąceniu z jej wierzytelnościami swoich własnych wierzytelności

wobec nieuczestniczącego w tym sporze faktoranta, o czym ten ostatni został

poinformowany przez powódkę.

W tym stanie rzeczy Sąd I instancji uznał powództwo za zasługujące na

uwzględnienie, ponieważ bezspornie dłużnik A. T. nie zaspokoił wierzytelności

nabytej przez powódkę, powołując się na jej wygaśnięcie wskutek potrącenia

własnej wierzytelności wobec faktoranta.

Apelację pozwanego oddalił Sąd Apelacyjny, który podzielił ustalenia

faktyczne Sądu Okręgowego i przyjął je za podstawę własnego rozstrzygnięcia.

Sąd odwoławczy dokonał interpretacji niejednoznacznych postanowień

umowy ubezpieczenia zgodnie z definicją umowną użytych w niej sformułowań.

Uznał, że doszło do wystąpienia wypadku ubezpieczeniowego określonego

w umowie ubezpieczenia w postaci braku zaspokojenia przez dłużnika

3

wierzytelności powódki, za skutki którego odpowiada pozwany. Sąd ten przyjął,

że w rozumieniu postanowień umowy ubezpieczenia potrącenie nie było zapłatą,

a zatem szkoda w majątku powódki powstała wskutek braku zaspokojenia jej

wierzytelności.

Ponadto Sąd odwoławczy zaaprobował ustalenie Sądu I instancji,

że pozwany nie wykazał, aby materiał dowodowy pozwalał na stanowcze ustalenie,

iż dłużnikowi A. T. przysługiwały wobec faktoranta wierzytelności objęte

oświadczeniem o potrąceniu.

Wreszcie z § 10 ust. 4 umowy ubezpieczenia wynika, w ocenie Sądu drugiej

instancji, że wpływ na zakres odpowiedzialności pozwanego Ubezpieczyciela miało

jedynie potrącenie wierzytelności dłużnika przysługujących mu wobec faktora, a nie

wobec faktoranta. Umowa ta nie przewidywała wyłączenia odpowiedzialności

Ubezpieczyciela w przypadku potrącenia przez dłużnika przysługującej mu

wierzytelności wobec faktoranta, uznał Sąd Apelacyjny. Istnienie ustalenia, że nie

doszło do zaspokojenia wierzytelności powódki skutkowało więc powstaniem

szkody powódki w wysokości wierzytelności nabytych przez nią na mocy umowy

faktoringu. Do powstania tej szkody doszło wskutek braku zapłaty przez dłużnika,

a nie w wyniku działań ubezpieczonego, co wyłącza zastosowanie art. 826 § 1 k.c.

uznał Sąd odwoławczy. W jego ocenie, nie można przypisać stronie powodowej

umyślności czy też rażącego niedbalstwa w podejmowaniu zachowań

mogących zapobiec szkodzie lub zmniejszeniu jej rozmiarów, uzasadnionych

nieskutecznością podjętej przez powódkę próby dochodzenia należności

od faktoranta. Nieskorzystanie z uprawnienia do dokonania cesji zwrotnej nie

zakwalifikował Sąd odwoławczy jako zaniedbania powódki w rozumieniu art. 826

§ 1 k.c.

Pozwany zaskarżył wyrok w całości, opierając skargę kasacyjną na trzech

zarzutach mieszczących się w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej.

Zarzut niewłaściwego zastosowania art. 498 § 2 k.c. uzasadniony został

uwzględnieniem wygaśnięcia zobowiązań w następstwie złożenia oświadczenia

o potrąceniu.

Naruszenie art. 805 § 1 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie

uzasadniono przyjęciem istnienia obowiązku zapłaty odszkodowania

4

ubezpieczeniowego, odpowiadającego zobowiązaniu wygasłemu w następstwie

skutecznie złożonego oświadczenia o potrąceniu.

Wreszcie, zarzut niewłaściwego zastosowania art. 826 § 2 k.c. w zw. z art.

827 § 1 k.c. uzasadniono przyjęciem odpowiedzialności pozwanego pomimo

naruszenia przez ubezpieczonego obowiązku zabezpieczenia możliwości

dochodzenia roszczenia od dłużnika.

Skarżący wniósł o wydanie wyroku reformatoryjnego oddalającego

powództwo, z uwzględnieniem kosztów procesu za obie instancje.

Z kolei strona powodowa w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła

o oddalenie tej skargi i o zasądzenie koszów postępowania kasacyjnego,

akcentując, że tylko potrącenie wierzytelności dłużnika przysługującej mu wobec

powódki skutkowałoby zmniejszeniem wysokości szkody poniesionej przez

powódkę.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie wobec braku w niej

uzasadnionych podstaw.

Z mocy art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę

kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw wskazanych w niej

przez stronę skarżącą, z wyjątkiem jedynie nieważności postępowania, którą Sąd

z urzędu zobowiązany jest brać pod rozwagę. Sąd Najwyższy ponadto jest

związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego

orzeczenia. Te rozwiązania normatywne oznaczają, że ocena przez Sąd

Najwyższy zarzutów naruszenia prawa materialnego przez ich niewłaściwe

zastosowanie musi ograniczać się do oceny prawidłowości dokonanego przez sąd

odwoławczy aktu subsumpcji w ustalonym stanie faktycznym będącym podstawą

wydania zaskarżonego orzeczenia. Uzasadnienie przez skarżącego zarzutów

niewłaściwego zastosowania przepisów prawa materialnego nie może więc odnieść

zamierzonego skutku, ponieważ sprowadza się do próby podważania ustaleń

faktycznych i chęci ich zastępowana i wersją własnych, odmiennych

i preferowanych przez skarżącego ustaleń.

5

Ponadto, kontestowanie przez stronę skarżącą przyjętego przez Sąd

znaczenia poszczególnych postanowień umowy ubezpieczenia, a zwłaszcza jej

§ 10 ust. 4, wymagałoby wskazania adekwatnego do osiągniecia zamierzonego

celu zarzutu naruszenia art. 65 § 2 k.c., którego to przepisu strona skarżąca nie

uwzględniła w katalogu przepisów objętych w skardze kasacyjnej zarzutem

naruszenia.

Nietrafny okazał się zarzut naruszenia art. 498 § 2 k.c. przez jego

niewłaściwie zastosowanie. Przepis ten określa prawny rezultat, tj. wzajemne

umorzenie się zobowiązań w razie skutecznego dokonania potrącenia obu

wierzytelności. Wystąpienie takiego skutku, prowadzące do wygaśnięcia

zobowiązań, uwarunkowane jest jednak uprzednim ustaleniem wystąpienia

przesłanek określonych w art. 498 § 1 k.c., a tylko ich zaistnienie przesądzi

o skuteczności złożenia oświadczenia o potrąceniu, a w konsekwencji o jego

prawych skutkach. Tymczasem Sąd Apelacyjny zaaprobował ocenę materiału

dowodowego dokonaną przez Sad I instancji, a więc m.in. i tę, że brak jest podstaw

dla stanowczego ustalenia, aby dłużnikowi przysługiwały wobec faktoranta

wierzytelności objęte oświadczeniom dłużnika o potrąceniu. W konsekwencji

powyższego Sąd Apelacyjny ustalił, że strona pozwana w tych okolicznościach nie

wykazała, aby doszło do skutecznego potrącenia wzajemnych wierzytelności,

prowadzącego do wygaśnięcia objętych ubezpieczonym ryzykiem wierzytelności

powódki. W tej sytuacji brak było podstaw w stanie faktycznym do zastosowania

przez Sąd Apelacyjny art. 498 § 2 k.c., ponieważ zarzut jego naruszenia przez

niewłaściwe zastosowanie, uzasadniony przez stronę skarżącą nieuwzględnieniem

rezultatu skutecznego potrącenia, okazał się chybiony, jako oparty na

bezskutecznej próbie kreacji pożądanego przez skarżącą ustalenia skutecznego

dokonania potrącenia wobec powódki.

Ubocznie można więc tylko zauważyć, że negowanie prawidłowości

dokonanej przez Sąd Apelacyjny ścisłej interpretacji postanowienia § 10 ust. 4

umowy ubezpieczenia o możliwości potrącania wierzytelności dłużnika

przysługujących mu jedynie wobec faktora, a nie faktoranta (s. 18) byłoby możliwe

jedynie w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia art. 65 § 2 k.c., co jednak nie

nastąpiło.

6

Nietrafnym okazał się również zarzut niewłaściwego zastosowania art. 805

§ 1 k.c., ponieważ Sąd Apelacyjny dokonał jednoznacznego ustalenia (s. 19),

że w sprawie zaszedł wypadek ubezpieczeniowy zdefiniowany w § 1 pkt 30 umowy

ubezpieczenia, a polegający na braku zapłaty w wyniku domniemanej

niewypłacalności dłużnika. W tak ustalonym stanie faktycznym znalazł więc

zastosowanie art. 805 § 1 k.c., przewidujący obowiązek ubezpieczyciela spełnienia

określonego umową świadczenia ubezpieczeniowego. Natomiast uzasadnienie

zarzutu strony skarżącej niewłaściwego dokonania przez Sąd aktu subsumpcji tego

przepisu poprzez wskazywanie na skuteczność złożonego oświadczenia

o potrąceniu i w jego następstwie na wygaśnięcie zobowiązania ubezpieczyciela,

sprowadza się w istocie do woli podważenia dokonanych przez Sąd odmiennych

ustaleń faktycznych i bezskutecznej w postępowaniu kasacyjnym próby ich

modyfikacji przez stronę skarżącą. Nie może ona prowadzić do skutecznego

uzasadnienia zarzutu naruszenia przepisu prawa materialnego.

Z kolei zarzut niewłaściwego zastosowania art. 826 § 2 k.c. i art. 827 § 1 k.c.

również nie okazały się trafne.

Przepis art. 826 § 2 k.c. przewiduje tylko wskazanie na dwa możliwe źródła

zastrzeżenia obowiązku ubezpieczającego zabezpieczenia możności dochodzenia

roszczeń odszkodowawczych wobec osób odpowiedzialnych za szkodę. Przepis

ten nie określa sankcji na wypadek uchybienia temu obowiązkowi, bo czyni to

dopiero art. 826 § 3 k.c., którego zarzutu naruszenia strona skarżąca nie

sformułowała w skardze kasacyjnej. Natomiast Sąd Apelacyjny nie zakwestionował

możliwości zastrzeżenia omawianego obowiązku ubezpieczyciela w umowie

ubezpieczenia lub w ogólnych warunkach ubezpieczenia, a zatem nie naruszył

wskazywanego w zarzutach art. 826 § 2 k.c. Natomiast samo uzasadnienie zarzutu,

chociaż wskazujące na naruszenie art. 826 § 3 k.c., również nie dowodzi

naruszenia przez Sąd odwoławczy ostatnio wymienionego przepisu, ponieważ

uwolnienie ubezpieczyciela od odpowiedzialności na jego podstawie warunkowane

jest określonym w tym przepisie zachowaniem ubezpieczającego, którego

wystąpienie w stanie faktycznym sprawy nie zostało ustalone. Sąd Apelacyjny

wyraźnie stwierdził, że w stanie faktycznym sprawy nie sposób przypisać powódce

7

umyślności czy też rażącego niedbalstwa w zaniechaniu podjęcia zachowań

zmierzających do zapobieżenia szkodzie lub zmniejszeniu jej rozmiarów.

Przeciwnie, wskazał na podejmowane przez powódkę próby dochodzenia

należności od faktoranta (s. 20 uzasadnienia), wykluczające istnienie przesłanek

określonych w art. 826 § 3 k.c. (zob. wyroki SN: z dnia 19 lutego 2003 r., V CKN

1680/00, niepubl.; z dnia 21 września 2007 r., V CSK 178/07, niepubl.).

Natomiast bezzasadność zarzutu naruszenia art. 827 § 1 k.c. przez jego

niewłaściwe zastosowanie uzasadnia okoliczność, że przepis ten wiąże uwolnienie

ubezpieczyciela od odpowiedzialności z określonym w tym przepisie zachowaniem

ubezpieczającego, ale tylko będącego sprawcą szkody. Tymczasem brak podstaw

do zastosowania tego przepisu trafnie uzasadnił Sąd Apelacyjny tym, że do

powstania szkody nie doszło w wyniku działań ubezpieczonej powódki, lecz

w następstwie zachowania dłużnika, który odmówił zapłaty. Skoro więc szkoda nie

była konsekwencją zachowań ubezpieczonej powódki, to nie mogła być przez nią

wyrządzona w sposób opisany w art. 827 § 1 k.c., co wyłączało możliwość jego

zastosowania w stanie faktycznym sprawy.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39814

k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

i art. 99 k.p.c. oraz na podstawie § 6 pkt 7 w zw. z § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. 2013 r., poz.

490).