IV CSK 197/13

Sygn. akt IV CSK 197/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie z powództwa V. Spółki Akcyjnej z siedzibą w G.

przeciwko P.G.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 stycznia 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 12 października 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 12 października 2012 r. Sąd Apelacyjny

oddalił apelację strony powodowej od wyroku Sądu pierwszej

instancji oddalającego powództwo o zobowiązanie pozwanego - w wykonaniu

umowy przedwstępnej - do złożenia opisanego w pozwie oświadczenia

woli stwierdzającego, że sprzedaje on stronie powodowej określoną w umowie

przedwstępnej i w pozwie sieć telewizji kablowej jak również nakłady i prawo do

nakładów poniesionych na wskazaną w umowie przedwstępnej i w pozwie sieć

telewizji kablowej oraz prawa przysługujące pozwanemu na podstawie umowy

z dnia 16 listopada 1993r. zawartej ze Spółdzielnią Mieszkaniową „J”.

Sądy ustaliły między innymi, że strony zawarły w dniu 31 lipca 1998 r.

umowę dzierżawy, w której pozwany - oświadczając, że jest operatorem sieci

telewizji kablowej i właścicielem instalacji wewnątrzbudynkowej obejmującej

określone budynki mieszkalne oraz operatorem i właścicielem sieci telewizji

kablowej w pozostałych opisanych w umowie budynkach - wydzierżawił te sieci

stronie pozwanej. W dniu 5 sierpnia 1998 r. strony podpisały aneks do powyższej

umowy, w którym w § 20 zawarły oświadczenie, że po zakończeniu umowy

dzierżawy dzierżawca ma prawo pierwokupu sieci telewizji kablowej objętych

umową oraz nakładów poczynionych na zasobach Spółdzielni Mieszkaniowej „J.”

w O., a także praw wydzierżawiającego wynikających z umowy z dnia 16 listopada

1993 r. zawartej z tą Spółdzielnią. Strony uzgodniły cenę powyższej transakcji na

kwotę 2 400 000 zł plus VAT, stwierdziły, że realizacja prawa pierwokupu sieci

nastąpi po zapłacie pełnej kwoty czynszu dzierżawnego lub po zakończeniu umowy

dzierżawy i po zakończeniu tej umowy żadna ze stron nie ma prawa odmówić

zawarcia umowy kupna-sprzedaży na żądanie drugiej strony.

Po zakończeniu umowy dzierżawy strona powodowa, powołując się na § 20

powyższej umowy, wezwała pozwanego do zawarcia umowy sprzedaży sieci

telewizji kablowej. Od lipca 2008 r. strony prowadziły pertraktacje w tym

przedmiocie, nie osiągając porozumienia. W dniu 8 kwietnia 2009 r.

pozwany zawarł w formie aktu notarialnego z „P.” spółką z o.o.,

spółką komandytowo-akcyjną w C. warunkową umowę sprzedaży

3

wewnątrzbudynkowej sieci telewizji kablowej opisanej w umowie oraz wszelkich

wierzytelności i roszczeń o zwrot nakładów bądź ich wartości lub o wydanie rzeczy,

także opisanych w umowie, pod warunkiem nie skorzystania przez stronę

powodową z prawa pierwokupu, o czym pozwany zawiadomił stronę powodową

wzywając ją do złożenia oświadczenia o wykonaniu prawa pierwokupu.

Strona powodowa uznała to wezwanie za bezprzedmiotowe stwierdzając,

że umowa dzierżawy stron nie przewidywała prawa pierwokupu i wezwała

pozwanego do zawarcia umowy sprzedaży określonej w § 20 umowy dzierżawy.

W dniu 11 maja 2009 r. strona powodowa wystąpiła z dwoma pozwami:

z pozwem w rozpoznawanej sprawie oraz z pozwem o stwierdzenie nieważności

ewentualnie o uznanie za bezskuteczną wobec powoda na podstawie art. 59 k.c.

warunkowej umowy sprzedaży z dnia 8 kwietnia 2009 r. Druga sprawa otrzymała

w Sądzie Okręgowym w O. sygn. akt I C …/09 i postępowanie w niej zostało

zawieszone do czasu zakończenia postępowania w sprawie niniejszej.

W rozpoznawanej obecnie sprawie Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia

7 września 2010 r. także zawiesił postępowanie na podstawie art. 177 § 1 pkt 1

k.p.c., jednak w wyniku zażalenia strony powodowej Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 17 stycznia 2011 r. uchylił postanowienie o zawieszeniu

uznając między innymi, że to niniejsza sprawa ma prejudycjalny charakter wobec

sprawy IC …/09, a nie odwrotnie.

Rozpoznając roszczenie strony powodowej zgłoszone w rozpoznawanej

sprawie, Sądy obu instancji uznały, że § 20 umowy dzierżawy z dnia 31 lipca 1998 r.

nie kreował prawa pierwokupu, jak twierdził pozwany, lecz stanowił umowę

przedwstępną (art. 389 k.c.), w której strony zobowiązały się do zawarcia

w określonym terminie przyrzeczonej umowy sprzedaży opisanych w umowie

przedwstępnej sieci telewizji kablowej oraz innych praw związanych z siecią za

określoną w umowie cenę. Wobec nie zawarcia umowy przyrzeczonej stronie

powodowej służyło na podstawie art. 390 § 2 k.c. roszczenie o zobowiązanie

pozwanego do jej zawarcia przez złożenie oświadczenia woli o sprzedaży stronie

powodowej określonych rzeczy i praw za ustaloną cenę, z takim skutkiem, że wyrok

uwzględniający powództwo zastępuje tę umowę (art. 64 k.c. w zw. z art. 1047 § 1

k.p.c.). Ponieważ jednak pozwany zbył osobie trzeciej na podstawie warunkowej

4

umowy sprzedaży z dnia 8 kwietnia 2009 r. rzeczy i prawa, które zgodnie z umową

przedwstępną obowiązany był zbyć stronie powodowej, utracił w wyniku tego

uprawnienie do zawarcia ze stroną powodową skutecznej umowy sprzedaży tych

rzeczy i praw. Sąd Apelacyjny stwierdził, że wprawdzie przedmiotem świadczenia

z umowy przedwstępnej jest złożenie określonego oświadczenia woli, jednak spór

o zawarcie umowy nie obejmuje tylko abstrakcyjnie rozumianego prawa żądania

złożenia takiego oświadczenia przez dłużnika ale rozciąga się także na treść

składanego oświadczenia w tym na przedmiot, którego dotyczy czynność prawna.

W przypadku umowy sprzedaży jako czynności prawnej o podwójnym skutku

zobowiązująco-rozporządzającym, sporem objęte jest także prawo własności

rzeczy. Jeżeli zatem dłużnik przed procesem zbył przedmiot przyrzeczonej

umowy sprzedaży, to wierzyciel został pozbawiony, z przyczyn leżących po stronie

dłużnika, możliwości skutecznej realizacji świadczenia z umowy przedwstępnej

o skutku silniejszym i służy mu jedynie roszczenie odszkodowawcze, obejmujące

wszelkie szkody. Uzasadniało to oddalenie powództwa w odniesieniu do tych

rzeczy i praw, które były przedmiotem umowy sprzedaży z dnia 8 kwietnia 2009 r.,

a w pozostałym zakresie oddalenie powództwa było uzasadnione tym, że pozwany

nigdy nie był właścicielem pozostałych sieci, a jedynie operatorem.

Niezależnie od tego Sąd Apelacyjny stwierdził, iż żądanie zawarcia umowy

przyrzeczonej nie mogło być uwzględnione także dlatego, że strona powodowa

dopiero w pozwie bliżej określiła przedmiot umowy przedwstępnej i umowy

przyrzeczonej, który na podstawie § 20 umowy dzierżawy jest trudny do

zidentyfikowania a nie do Sądu należy ocena, czy w pozwie chodzi o te same

przedmioty, które zostały wskazane w § 20 umowy dzierżawy i w załączniku do niej.

Podobne zastrzeżenia budzi, zdaniem Sądu, sposób rozliczenia transakcji

określony w pozwie, który jest inny niż przyjęty przez strony w § 20 umowy

dzierżawy, a taka zmiana byłaby możliwa tylko za zgodą drugiej strony,

która jednak kwestionowała powództwo w całości. W konsekwencji również te

okoliczności uzasadniały oddalenie powództwa.

Sąd drugiej instancji stwierdził ponadto, że Sąd Okręgowy wydając wyrok nie

był związany stanowiskiem Sądu Apelacyjnego o prejudycjalnym charakterze

rozpoznawanej sprawy w stosunku do sprawy I C …/09, zajętym w uzasadnieniu

5

postanowienia o uchyleniu postanowienia o zawieszeniu postępowania.

Jednocześnie wskazał, że strona powodowa w rozpoznawanej sprawie nie zgłosiła

roszczenia o ustalenie nieważności umowy sprzedaży z dnia 8 kwietnia 2009 r. ani

o uznanie tej umowy za bezskuteczną wobec niej na podstawie art. 59 k.c.

i twierdziła, że dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności te nie mają znaczenia.

Dlatego, zdaniem Sądu Apelacyjnego, słusznie Sąd pierwszej instancji nie badał

ważności ani skuteczności umowy sprzedaży z dnia 8 kwietnia 2009 r., a ograniczył

się do badania z urzędu, czy sam fakt, że przedmiotem tej umowy był przedmiot

umowy przyrzeczonej powoduje nieważność umowy sprzedaży, słusznie uznając,

że ta okoliczność nie skutkuje nieważnością umowy z dnia 8 kwietnia 2009 r.

Do badania innych kwestii związanych z ważnością tej umowy nie miał podstaw

faktycznych w zgłoszonym przez stronę powodową materiale dowodowym. Sąd

Apelacyjny stwierdził, że Sąd Okręgowy słusznie też pominął wniosek strony

powodowej o przeprowadzenie dowodu z akt sprawy I C …/09 i z odpowiedzi na

pozew w sprawie VI GC …/09/W Sądu Rejonowego w G., skoro jednocześnie

strona powodowa uznała okoliczności dotyczące nieważności i bezskuteczności

umowy sprzedaży za bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Sąd Apelacyjny

oddalił też na podstawie art. 381 k.p.c. wnioski dowodowe zgłoszone w apelacji,

uznając je za spóźnione.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach strona powodowa

w ramach pierwszej podstawy zarzuciła naruszenie: art. 390 w zw. z art. 64 k.c.,

oraz art. 155 § 1 i art. 510 § 1 k.c. przez błędne przyjęcie, że roszczenie strony

powodowej o zawarcie przyrzeczonej umowy sprzedaży dla swej skuteczności

wymaga tego, by dłużnikowi zobowiązanemu do zawarcia tej umowy przysługiwało

w dniu orzekania prawo własności przedmiotu sprzedaży, jak również przez

utożsamienie niemożności skutecznej realizacji świadczenia z umowy

przedwstępnej o skutku silniejszym z trwałą niemożliwością świadczenia

w rozumieniu art. 493 § 1 k.c.; art. 169 k.c. i art. 390 w zw. z art. 64 k.c. przez

niezastosowanie art. 169 § 2 k.c. w odniesieniu do sieci innych niż położone

w zasobach mieszkaniowych Spółdzielni Mieszkaniowej „J.” i bezzasadne

oddalenie powództwa także w tym zakresie oraz art. 65 k.c. przez dokonanie

literalnej tylko i błędnej wykładni oświadczenia woli stron zawartego w § 20 umowy

6

dzierżawy w zakresie określenia przedmiotu umowy przyrzeczonej sprzedaży oraz

sposobu rozliczenia ceny sprzedaży.

W ramach drugiej podstawy zarzuciła naruszenie art. 316 § 1 i art. 321 § 1

k.p.c. przez nierozpoznanie istoty żądania pozwu w wyniku błędnego przyjęcia,

że przedmiotem powództwa było roszczenie o przeniesienie własności sieci

telewizji kablowej w wyniku zawarcia przyrzeczonej umowy sprzedaży, czego

powód nie żądał, gdyż istotą jego roszczenia było zobowiązanie pozwanego do

złożenia określonej treści oświadczenia woli, skutkującego tym, że pozwany nie

będzie miał jakichkolwiek roszczeń do tej sieci, a w takiej sytuacji kwestia własności

sieci jest bez znaczenia dla uwzględnienia powództwa; art. 316 § 1, art. 233 § 1

i art. 228 § 2 k.p.c. przez nieuwzględnienie twierdzeń strony powodowej

dotyczących nieważności i przyczyn nieważności warunkowej umowy sprzedaży,

które Sądy powinny wziąć pod uwagę z urzędu oraz przyjęcie, że strona powodowa

powinna twierdzenia te zgłosić w formie zarzutu procesowego; art. 386 § 6 w zw.

z art. 397 § 2 k.p.c. przez stwierdzenie, że Sądy nie były związane oceną prawną

i wskazaniami Sądu Apelacyjnego, zawartymi w postanowieniu z dnia 17 stycznia

2011 r. uchylającym postanowienie o zawieszeniu postępowania w sprawie,

iż w rozpoznawanej sprawie kwestia ważności i skuteczności warunkowej umowy

sprzedaży nie powinna być przesłanką wyrokowania; art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. przez

nie zawieszenie postępowania przed Sądem pierwszej ani drugiej instancji do

czasu zakończenia sprawy I C …/09, mimo uznania jej prejudycjalnego charakteru

w stosunku do rozpoznawanej sprawy; art. 207 § 3 k.p.c. przez nierozpoznanie

zarzutu apelacji o uniemożliwieniu stronie powodowej podnoszenia w dalszym

postępowaniu twierdzeń i dowodów dotyczących nieważności i bezskuteczności

umowy sprzedaży w wyniku wydania przez Sąd pierwszej instancji 14 lipca 2009 r.

postanowienia o prekluzji dowodowej; art. 381 k.p.c. przez nie dopuszczenie

dowodów na okoliczności nieważności i bezskuteczności umowy sprzedaży,

wskazanych w apelacji; art. 316 § 1 i art. 321 § 1 k.p.c. przez oddalenie powództwa

w całości, mimo że stwierdzenie Sądu o niezgodności żądania pozwu z treścią

umowy przyrzeczonej dotyczyło jedynie rozliczenia ceny sprzedaży oraz art. 316 §

1 i art. 321 § 1 w zw. z art. 230 i art. 229 k.p.c. przez uznanie, że strona powodowa

w treści żądania nie zidentyfikowała dostatecznie przedmiotu przyrzeczonej umowy

7

sprzedaży, choć pozwany nie zakwestionował samego sposobu identyfikacji

przedmiotu umowy przyrzeczonej.

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

drugiej instancji do ponownego rozpoznania ewentualnie zmianę tego orzeczenia

przez uwzględnienie powództwa i zasądzenie od pozwanego na rzecz strony

powodowej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Pozwany wnosił o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie od strony

powodowej na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie sprawy zależy od odpowiedzi na pytanie, czy wierzyciel

z umowy przedwstępnej, w której dłużnik zobowiązał się do sprzedaży na jego

rzecz określonych rzeczy i praw, może skutecznie dochodzić przed sądem

zawarcia umowy przyrzeczonej, a więc tzw. roszczenia silniejszego przewidzianego

w art. 390 § 2 k.c., w sytuacji gdy przed upływem terminu przedawnienia tego

roszczenia oraz przed wytoczeniem o nie powództwa, dłużnik z umowy

przedwstępnej zbył osobie trzeciej przedmiot umowy przyrzeczonej, a więc

te rzeczy i prawa, które zgodnie z umową przedwstępną obowiązany był sprzedać

wierzycielowi. Czy też w takiej sytuacji wierzycielowi z umowy przedwstępnej służy

tylko roszczenie odszkodowawcze.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego kwestia ta lub o zbliżonym charakterze,

podejmowana była w kilkakrotnie. W wyroku z dnia 3 września 1980 r. IV CR

202/80 (niepubl.), Sąd Najwyższy, odwołując się do zasadę nemo plus iuris in alium

transfere potest, quam ipse habet, która wprawdzie nie została wyrażona

normatywnie, jednak niewątpliwie kształtuje w polskim prawie cywilnym stosunki

umowne i prawnorzeczowe, stwierdził, że umowa, na podstawie której osoba

nie będąca właścicielem nieruchomości oświadcza, iż sprzedaje tę nieruchomość,

nie przenosi prawa własności ponieważ nikt nie może przenieść prawa, które

mu nie przysługuje. Umowa taka nie jest wprawdzie nieważna, lecz całkowicie

bezskuteczna.

W wyroku z 19 listopada 2003 r. V CSK 471/02 (niepubl.), rozważając na

gruncie umowy przedwstępnej zobowiązującej dłużnika do zawarcia z wierzycielem

8

umowy darowizny określonej nieruchomości, czy wierzycielowi służy roszczenie

o zawarcie umowy przyrzeczonej, czy tylko o odszkodowanie w sytuacji, gdy

zobowiązany z umowy przedwstępnej zbył tę nieruchomość osobie trzeciej, Sąd

Najwyższy uznał, że żądanie w takiej sytuacji zawarcia umowy przyrzeczonej

byłoby pozbawione prawnego sensu i bezcelowe. Stwierdził, że wprawdzie nie

można mówić o niemożliwości świadczenia w rozumieniu art. 475 § 2 k.c., gdyż

przedmiotem świadczenia z umowy przedwstępnej jest złożenie przez dłużnika

określonego oświadczenia woli, a to, co do zasady, jest zawsze możliwe, i bez

znaczenia jest w tym kontekście zbycie przedmiotu świadczenia z umowy

przyrzeczonej, to jednak oświadczenie dłużnika z umowy przedwstępnej o zbyciu

na rzecz wierzyciela przedmiotu umowy przyrzeczonej, którego już nie jest

właścicielem byłoby od początku bezskuteczne, choć nie dotknięte nieważnością.

A zatem w wyniku zbycia przez zobowiązanego z umowy przedwstępnej osobie

trzeciej rzeczy, która miała być przedmiotem zbycia w umowie przyrzeczonej,

uprawniony wierzyciel z umowy przedwstępnej traci prawny sens egzekwowania

skutku silniejszego przewidzianego w art. 390 k.c., gdyż zawarcie umowy od

początku bezskutecznej nie może spełnić celu zobowiązania i zaspokoić roszczenia

uprawnionego. Jak stwierdził Sąd Najwyższy, to zbycie w istocie pozbawiło

uprawnionego przysługującego mu prawa wyboru roszczeń przewidzianych w art.

390 k.c. oraz prawnie skutecznej możliwości żądania zawarcia umowy

przyrzeczonej, co otwiera uprawnionemu możliwość zgłoszenia roszczenia

odszkodowawczego na ogólnych zasadach.

Dalej idące stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z 18 sierpnia 2010 r.

II PK 34/10 (niepubl.) stwierdzając, że choć należy odróżnić świadczenie będące

przedmiotem zobowiązania z umowy przedwstępnej, którym jest złożenie

oświadczenia woli o zawarciu umowy przyrzeczonej, od świadczenia będącego

przedmiotem umowy przyrzeczonej, to jednak niemożliwość świadczenia z umowy

przyrzeczonej oznacza w istocie zarazem niemożliwość świadczenia z umowy

przedwstępnej, gdyż świadczenie z umowy przedwstępnej obejmuje zobowiązanie

do zawarcia skutecznego kontraktu przyrzeczonego. Choć formalnie nie ma

niemożliwości świadczenia z umowy przedwstępnej, bo oświadczenie woli

o zawarciu umowy przyrzeczonej zawsze jest możliwe, to jednak sam fakt,

9

że niemożliwe jest zawarcie skutecznej umowy przyrzeczonej, powoduje

niemożliwość świadczenia z umowy przedwstępnej i w takiej sytuacji wierzyciel nie

może dochodzić zawarcia umowy przyrzeczonej a jedynie odszkodowania.

Zgodnie z art. 316 § 1 k.p.c., niemożliwość świadczenia z umowy przyrzeczonej

należy oceniać według stanu z dnia wyrokowania w sprawie o zobowiązanie do

zawarcia umowy przyrzeczonej, gdyż to z chwilą uprawomocnienia się takiego

wyroku dochodzi do zawarcia umowy przyrzeczonej. Niemożliwość świadczenia

z umowy przyrzeczonej w dacie prawomocności wyroku zobowiązującego do

jej zawarcia jest niemożliwością pierwotną w rozumieniu art. 387 § 1 k.c.,

skutkującą nieważnością umowy przyrzeczonej. W konsekwencji, jak stwierdził Sąd

Najwyższy, wyrok zobowiązujący do zawarcia umowy, której świadczenie jest

niemożliwe w dacie prawomocności wyroku, oznaczałby zobowiązanie przez sąd

do zawarcia nieważnej umowy, co jest niedopuszczalne. W takiej sytuacji zatem

wierzyciel z umowy przedwstępnej nie może żądać zawarcia umowy przyrzeczonej.

W uchwale z 17 czerwca 2010 r. III CZP 38/10 (OSNC 2011/1/3) Sąd

Najwyższy stwierdzając, że art. 192 pkt 3 k.p.c. ma zastosowanie w wypadku

zbycia nieruchomości przez dłużnika w toku sprawy o zobowiązanego do złożenia

oświadczenia woli o zawarcie umowy przyrzeczonej sprzedaży tej nieruchomości,

odwołał się między innymi do stanowiska zajętego w wyroku z dnia 19 listopada

2003 r. i odniósł się do jego krytyki podjętej w literaturze. Stwierdził, że zawarcie

przyrzeczonej umowy sprzedaży nie jest dla wierzyciela wartością samą w sobie;

stanowi realizację wynikających z umowy przedwstępnej roszczeń, ale jej

znaczenie prawne dla wierzyciela polega na skutku zawarcia umowy przyrzeczonej,

jakim jest w świetle art. 535 w zw. z art. 155 § 1 k.c. zobowiązanie się dłużnika do

przeniesienia własności rzeczy, powodujące przejście własności tej rzeczy.

Mimo że świadczeniem obciążającym dłużnika na podstawie umowy przedwstępnej

jest tylko złożenie oświadczenia woli o zawarciu umowy przyrzeczonej, to jednak

spór obejmuje nie tylko abstrakcyjnie rozumiane prawo żądania złożenia takiego

oświadczenia i odpowiadający mu obowiązek dłużnika, lecz rozciąga się także na

treść składanego oświadczenia woli, w tym na przedmiot, którego dotyczy czynność

prawna. W wypadku umowy sprzedaży, jako czynności o podwójnym skutku

zobowiązująco-rozporządzającym, sporem objęte jest także prawo własności

10

rzeczy, gdyż wyrok uwzględniający powództwo o zawarcie umowy zastępuje taką

umowę, a skutkiem tego wyroku powinno być uzyskanie przez wierzyciela

własności kupowanej rzeczy. W razie zbycia przedmiotu umowy przyrzeczonej

i wydania przez sąd wyroku o zawarcie umowy przeciwko zbywcy, przejście tego

obowiązku na nabywcę uzależnione jest od tego, czy prawo do przedmiotu umowy

przyrzeczonej nabył w warunkach zapewniających mu ochronę, a za kryterium

określające zakres tej ochrony służy stosowany odpowiednio art. 59 k.c.

Podobnych kwestii dotyczy wyrok z dnia 25 stycznia 2013 r., II CSK 317/12

(nie publ.), w którym Sąd Najwyższy przyjął, że wprawdzie zbycie rzeczy nabytej

dla dającego zlecenie przez zleceniobiorcę wbrew postanowieniom umowy

zlecenia, nie niweczy przewidzianego w art. 64 k.c. roszczenia zleceniodawcy

o zobowiązanie zleceniobiorcy do zawarcia umowy przeniesienia na zleceniodawcę

własności tej rzeczy, ale stanowi przeszkodę do skutecznego dochodzenia takiego

roszczenia. W celu usunięcia tej przeszkody dający zlecenie powinien wystąpić do

sądu z powództwem o uznanie sprzedaży tej rzeczy za bezskuteczne wobec

niego na podstawie art. 59 k.c. Wytoczenie takiego powództwa jest warunkiem

koniecznym do realizacji roszczenia o zobowiązanie do zawarcia umowy

przeniesienia własności rzeczy nabytej powierniczo na podstawie umowy zlecenia.

Wszystkie powyższe wyroki dają podstawę do stwierdzenia,

że w orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie prezentowane jest stanowisko,

iż w sytuacji gdy przedmiotem umowy przedwstępnej jest zawarcie umowy

przyrzeczonej o skutku zobowiązująco-rozporządzającym, zbycie przez dłużnika

z umowy przedwstępnej przedmiotu umowy przyrzeczonej pozbawia wierzyciela

możliwości żądania na podstawie art. 64 k.c. w zw. z art. 1047 § 1 k.p.c. i art. 390

§ 2 k.c. zawarcia umowy przyrzeczonej.

Stanowisko to należy podzielić, stwierdzając, że przeważa ono

także w literaturze, w której wskazuje się - podważając stanowisko przeciwne -

że w takiej sytuacji niedopuszczalne jest także żądanie przez wierzyciela zawarcia

umowy o skutku wyłącznie zobowiązującym, gdyż takie roszczenie nie byłoby

roszczeniem o zawarcie umowy przyrzeczonej, jak wymaga tego art. 390 § 2 k.c.,

skoro umowa przedwstępna przewidywała obowiązek zawarcia umowy

11

przyrzeczonej o podwójnym skutku: zobowiązująco-rozporządzającym. W ramach

art. 390 § 2 k.c. wierzycielowi z umowy przedwstępnej przysługuje bowiem tylko

roszczenie o zawarcie takiej umowy, jaka była przyrzeczona, a więc umowy

o skutku zobowiazująco-rozporządzającym, jeżeli zawarcie takiej umowy

przewidywała umowa przedwstępna, nie zaś umowy innej, o skutku wyłącznie

zobowiązującym. Tylko zatem w sytuacji, gdy w umowie przedwstępnej strony

zobowiązały się do zawarcia umowy przyrzeczonej o skutku wyłącznie

zobowiązującym, zbycie przez dłużnika przedmiotu umowy przyrzeczonej nie

pozbawia wierzyciela roszczenia o zawarcie umowy przyrzeczonej o skutku

wyłącznie zobowiązującym. Jeżeli natomiast w umowie przedwstępnej strony

zobowiązały się do zawarcia umowy przyrzeczonej o skutku zobowiązująco-

rozporządzającym, wierzyciel w ramach art. 390 § 2 k.c., może żądać zawarcia

tylko takiej umowy, zaś zbycie przez dłużnika osobie trzeciej przed procesem

przedmiotu umowy przyrzeczonej uniemożliwia spełnienie takiego świadczenia

i tym samym uniemożliwia żądanie zawarcia umowy przyrzeczonej. Usunięcie tej

przeszkody następuje, gdy umowa zbycia przedmiotu umowy przyrzeczonej

zostanie uznana za bezskuteczną wobec wierzyciela na podstawie art. 59 k.c.

Oczywiście także uznanie tej umowy za nieważną na podstawie art. 58 k.c.,

umożliwia wierzycielowi dochodzenie roszczenia o zawarcie umowy przyrzeczonej.

W konsekwencji należy zatem stwierdzić, że w sytuacji zbycia przez dłużnika

przed procesem przedmiotu umowy przyrzeczonej o skutku zobowiązująco-

rozporządzającym, przesłanką skuteczności roszczenia wierzyciela przewidzianego

w art. 390 § 2 k.c. o zawarcie umowy przyrzeczonej, jest uznanie za bezskuteczną

wobec niego na podstawie art. 59 k.c. (albo stwierdzenie nieważności na podstawie

art. 58 k.c.) umowy zbycia przedmiotu umowy przyrzeczonej. Uznanie takiej umowy

za bezskuteczną lub nieważną ma zatem charakter prejudycjalny w stosunku

do roszczenia o zobowiązanie do zawarcia umowy przyrzeczonej.

W rozpoznawanej sprawie strony w umowie przedwstępnej z dnia 31 lipca

1998 r. zobowiązały się do zawarcia umowy kupna - sprzedaży ściśle określonej

sieci telewizji kablowej oraz określonych praw, a więc rzeczy oznaczonych co do

tożsamości, co oznacza, iż zgodnie z art. 155 § 1 k.c. umowa przyrzeczona miała

wywołać podwójny skutek zobowiązująco-rozporządzający. Strona powodowa,

12

jako wierzyciel z umowy przedwstępnej, mogła zatem, w ramach roszczenia

przewidzianego w art. 390 § 2 k.c., żądać jedynie zawarcia umowy przyrzeczonej

o skutku podwójnym zobowiązująco-rozporządzającym. Nie mogła żądać

zobowiązania pozwanego do zawarcia umowy przyrzeczonej o skutku wyłącznie

zobowiązującym, gdyż nie byłaby to umowa, do zawarcia której zobowiązały się

strony w umowie przedwstępnej.

Z uwagi na to, że w wyniku zbycia przez pozwanego przed procesem części

rzeczy i praw mających być przedmiotem umowy przyrzeczonej, wywołanie skutku

rozporządzającego umowy przyrzeczonej jest niemożliwe w odniesieniu do zbytych

rzeczy i praw, niemożliwe jest tym samym świadczenie z umowy przyrzeczonej

w tym zakresie, co sprawia, że strona powodowa nie może żądać zawarcia

tej umowy na podstawie art. 64 k.c. w zw. z art. 1047 § 1 k.p.c. i art. 390 § 2 k.c.

Nieuzasadnione są zatem zarzuty kasacyjne oparte na twierdzeniach

o przysługującym powódce roszczeniu o zawarcie umowy przyrzeczonej albo

umowy przyrzeczonej o skutku wyłącznie zobowiązującym w stosunku do rzeczy

i praw zbytych umową warunkową z dnia 8 kwietnia 2009 r.

Ponieważ jednak strona powodowa równocześnie z niniejszym procesem

wytoczyła sprawę o stwierdzenie nieważności na podstawie art. 58 k.c. albo

uznanie za bezskuteczną wobec niej na podstawie art. 59 k.c. umowy warunkowej

sprzedaży rzeczy i praw z dnia 8 kwietnia 2009 r., a jak wskazano wyżej, sprawa

taka ma prejudycjalne znaczenie dla rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy,

uzasadniony jest kasacyjny zarzut naruszenia art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. zarówno

przez Sąd pierwszej jak i drugiej instancji. Strona powodowa niewątpliwie mogła

również w rozpoznawanej sprawie żądać, jako przesłanki roszczenia o zawarcie

umowy przyrzeczonej, stwierdzenia nieważności lub bezskuteczności wobec niej

wskazanej wyżej umowy. Skoro jednak wniosła o to odrębną sprawę toczącą się

pod sygnaturą I C …/09, to obowiązkiem Sądów obu instancji było zawieszenie

postępowania w rozpoznawanej sprawie do czasu zakończenia sprawy I C …/09,

gdyż to sprawa o stwierdzenie nieważności lub bezskuteczności, wobec wierzyciela

z umowy przedwstępnej, umowy zbycia przez dłużnika przedmiotu umowy

przyrzeczonej, ma charakter prejudycjalny wobec sprawy o zawarcie umowy

przyrzeczonej, nie zaś odwrotnie, a jedną z przesłanek jej rozstrzygnięcia jest

13

ustalenie, czy powodowi przysługuje roszczenie o zawarcie umowy przyrzeczonej

(porównaj między innymi wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 2005 r.

V CK 365/05 i z dnia 25 stycznia 2013 r. II CSK 317/12, niepubl.). Należy podkreślić,

że z uwagi na krótki, roczny termin przedawnienia roszczenia o zawarcie umowy

przyrzeczonej (art. 390 § 3 k.c.), oddalenie powództwa w sprawie o jej zawarcie,

bez oczekiwania na zakończenie wniesionej sprawy o stwierdzenie nieważności lub

ustalenie bezskuteczności umowy zbycia przedmiotu umowy przyrzeczonej

zawartej przez dłużnika z osobą trzecią, praktycznie pozbawiłoby wierzyciela

możliwości dochodzenia roszczenia przewidzianego w art. 390 § 2 k.c., gdyż

z reguły nie byłby już w stanie wytoczyć w nieprzedawnionym terminie ponownego

powództwa w tym przedmiocie, po zakończeniu sprawy o ustalenie.

Uzasadnione są także zarzuty kasacyjne naruszenia art. 65 k.c. i art. 390 § 2

k.c. oraz art. 316 § 1 w zw. z art. 321 § 1 i art. 230 jak również art. 229 k.p.c.

odnoszące się do oddalenia powództwa w całości, mimo że przedmiotem zbycia

w umowie warunkowej z dnia 8 kwietnia 2009 r. były nie wszystkie rzeczy i prawa,

które miały być przedmiotem umowy przyrzeczonej, jak również odnoszące

się do stanowiska Sądu Apelacyjnego wskazującego jako przyczynę oddalenia

powództwa nieprecyzyjne określenie w umowie przedwstępnej przedmiotu umowy

przyrzeczonej oraz określenie w żądaniu pozwu przedmiotu umowy przedwstępnej

i umowy przyrzeczonej jak również rozliczenia transakcji w sposób odbiegający

od treści tych umów.

W literaturze i orzecznictwie przyjmuje się, że umowa przedwstępna powinna

określać przynajmniej minimum treści umowy przyrzeczonej, natomiast

w postępowaniu sądowym, którego przedmiotem jest realizacja roszczenia

o zawarcie umowy przyrzeczonej, sąd ustala treść tej umowy na podstawie

odpowiednich postanowień zawartych w umowie przedwstępnej, a w razie potrzeby

uzupełnia ich treść postanowieniami wynikającymi z przepisów dyspozytywnych,

zasad współżycia społecznego lub ustalonych zwyczajów, dokonując wykładni

umowy przedwstępnej zgodnie z zasadami przewidzianymi w art. 65 k.c. W wyniku

tych zabiegów orzeczenie sądu zastępujące umowę przyrzeczoną może nie

pokrywać się ściśle z treścią poszczególnych postanowień umowy przedwstępnej

14

(porównaj między innymi orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 1997 r.

I CSK 286/97, z dnia 20 grudnia 2006 r. IV CSK 296/06 i z dnia 9 stycznia 2008 r.

II CSK 414/07, z dnia 21 stycznia 2009 r. III CSK 268/08, z dnia 9 czerwca 2009 r.,

II CSK 24/09 i z dnia 30 marca 2011 r. III CSK 171/10, niepubl.).

Dlatego też, w sytuacji, gdy zdaniem Sądu Apelacyjnego, niejasny jest

przedmiot umowy przedwstępnej i przyrzeczonej, w szczególności to, jakich rzeczy

i praw dotyczy oraz czy w odniesieniu do rzeczy i praw nieobjętych umową

warunkową z dnia 8 kwietnia 2009 r. w umowie przedwstępnej ustalono

przeniesienie na stronę powodową tylko tego zakresu praw, który przysługiwał

pozwanemu, konieczne było usunięcie tych wątpliwości przy pomocy wykładni

treści umowy przedwstępnej oraz ustalenia rzeczywistej woli stron. Podobnie, przy

istnieniu wątpliwości co do określonej w pozwie treści umowy przyrzeczonej, w tym

kwestii rozliczenia za zbyte prawa, rzeczą Sądu było ustalenie, przy pomocy

opisanych wyżej zabiegów, woli stron oraz określenie treść umowy przyrzeczonej

zgodną z tą wolą, postanowieniami umowy przedwstępnej oraz zasadami

współżycia społecznego, i ustalonymi zwyczajami. Brak tych ustaleń i oceny nie

pozwala odeprzeć wskazanych wyżej zarzutów kasacyjnych.

Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

k.p.c.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2

w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.).

jw