I CSK 233/13

Sygn. akt I CSK 233/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

w sprawie z powództwa J. S.-P., T. C., W. W., A. G. i Ł. B.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej "W." w W.

o wydanie orzeczenia zastępującego uchwałę walnego zgromadzenia o podziale

spółdzielni,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 6 lutego 2014 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 3 sierpnia 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

UZASADNIENIE

Grupa powodów - członków Spółdzielni Mieszkaniowej „W.” w W. - wystąpiła

do Sądu o wydanie orzeczenia zastępującego uchwałę walnego zgromadzenia tej

Spółdzielni o jej podziale. Powodowie występowali jako tzw. grupa organizacyjna,

reprezentująca członków pozwanej Spółdzielni, zamieszkałych w budynku przy ul.

K. 14 w W. Po sprecyzowaniu żądania grupa ta domagała się tego, aby Sąd orzekł

o podziale pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej „W.” w W. (z siedzibą przy ul. K.

14), a do nowo utworzonej Spółdzielni mieliby przejść członkowie pozwanej

Spółdzielni (wskazani w piśmie procesowym z dnia 9 czerwca 2011 r.), którym

przysługuje odrębna własność lokalu lub spółdzielczego prawa do

lokalu w budynku przy ul. K. 14 w W. Przedstawiono także szczególne warunki

wydzielenia elementów majątkowych przeznaczonych dotychczasowej Spółdzielni

dla nowej Spółdzielni.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo po dokonaniu następujących ustaleń

faktycznych.

Na nieruchomości (działce ewidencyjnej nr 3/30 o pow. 16.023 m2

) jest

posadowionych siedem budynków mieszkalnych pozwanej Spółdzielni „W.”, w tym

także budynek przy ul. K. nr 14. W budynkach tych znajdują się odrębne lokale

mieszkalne. W budynku przy ul. K. 14 znajduje się 39 lokali, w tym 22 z nich

uzyskały status lokali o odrębnej własności. Na działce ewidencyjnej nr 3/32 (o pow.

2.286 m2

), wchodzącej w skład nieruchomości (księga wieczysta - nr - 132765/08),

jest utworzony pawilon handlowy, wynajmowany przez sieć sklepów „B.”, a czynsz

płacony przez najemcę stanowi przychód spółdzielni „W.”

W dniu 29 kwietnia 2010 r. lokatorzy zamieszkujący w budynku przy ul. K. 14

podjęli uchwałę o wydzieleniu ze spółdzielni „W.” i utworzeniu nowej Spółdzielni

Mieszkaniowej „R.”, o wyborze tzw. komisji organizacyjnej, reprezentujących

członków w postępowaniu działowym o podział majątku Spółdzielni „W.” Za

przyjęciem uchwały głosowało 30 członków. Uchwała ta została przekazana

Zarządowi pozwanej Spółdzielni. W dniu 31 maja 2010 r. podjęto uchwałę

uzupełniającą, w której określono szczegółowo sposób podziału majątku

3

Spółdzielni. W dniu 8 czerwca 2010 r. wystosowany został do Zarządu pozwanej

Spółdzielni projekt uchwały Walnego Zgromadzenia o podziale majątku tej

Spółdzielni. W dniu 28 czerwca 2010 r. odbyło się zebranie Walnego Zgromadzenia

Członków Spółdzielni „W.” (WZG), w którym zainteresowani zostali powiadomieni w

dniu 25 maja 2010 r.; porządek zebrania nie obejmował uchwały o podziale

Spółdzielni.

W ocenie Sądu Okręgowego, grupa organizacyjna członków Spółdzielni „W.”

domagała się podziału tej Spółdzielni na podstawie art. 108 b ustawy z dnia 16

września 1982 r. (Dz. U. z 2013 r., 1443; cyt. dalej jako „prawo spółdzielcze z 1982

r.”). Przepis ten przewiduje odpowiednie przesłanki dokonania podziału istniejącej

spółdzielni. Proponowany przez grupę organizacyjną sposób podziału (gdy na

nieruchomości znajduje się kilka budynków i wyodrębniono już w nich częściowo

odrębne lokale mieszkalne) stanowiłby ingerencję w prawo własności przysługujące

właścicielom lokali w budynkach innych niż znajdujący się przy ul. K. 14.

Powodowałoby to sytuację, w której nowo powstałej Spółdzielni przypadłyby udziały

w prawach związanych z innymi budynkami niż budynek przy ul. K. nr 14, co

oznaczałoby konieczność sprawowania zarządu nieruchomością równolegle przez

dwie Spółdzielnie . Przyznanie nowej Spółdzielni prawa użytkowania wieczystego

działki nr 3/32 (z prawem własności pawilonu mieszkalnego) byłoby nieracjonalne

oraz rażąco naruszałoby zasady współżycia społecznego, godziłoby w interes

gospodarczy Spółdzielni „W.” jako całości. Ponadto komisja organizacyjna nie

podjęła uchwały o żądaniu zwołania WZC w celu podjęcia uchwały o podziale, a

przesłała jedynie zarządowi Spółdzielni „W.” projekt uchwały WZC o podziale

majątku Spółdzielni „W.”

Sąd Apelacyjny oddalił apelację wniesioną przez powodów, tworzących tzw.

grupę organizacyjną. Sąd ten wskazał, że podstawą zgłoszonego żądania jest art.

108 b prawa spółdzielczego z 1982 r., który przewiduje odpowiedni tryb wydzielania

nowej Spółdzielni z zasobów dotychczasowej Spółdzielni mieszkaniowej. Analizując

treść obu uchwał i treść sprecyzowanego ostatecznie żądania, Sąd Apelacyjny

stwierdził, że w uchwałach tych inaczej określono mienie mającej powstać

spółdzielni niż w ostatecznie sprecyzowanym żądaniu podziału. W uchwałach tych

chodzi o wydzielenie mienia w celu utworzenia „jednobudynkowej spółdzielni”,

4

zarządzającej nieruchomością, obejmującą budynek przy ul. K. 14 (wraz z

gruntem), natomiast żądanie powodów obejmuje orzeczenie o podziale Spółdzielni

przez utworzenie nowej Spółdzielni o substracie majątkowym w postaci dwóch

lokali w budynku przy ul. K. 14 i działki nr 3/32 z pawilonem handlowym. Sytuacja ta

oznacza, że brak jest odpowiedniej uchwały stanowiącej istotną przesłankę

wydania orzeczenia zastępującego uchwałę WZC o podziale spółdzielni.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, nawet gdyby podstawę żądania powodów

stanowiły dwie, wspomniane uchwały grupy członków, to nie został jednak

zachowany, przewidziany w art. 108 b prawa spółdzielczego, tryb

wydzielania nowej spółdzielni, a także - przesłanki dopuszczalności takiego

wyodrębnienia (m.in. w postaci praw i obowiązków członków nowo powstającej

spółdzielni z wydzielanymi elementami majątkowymi, art. 108 b § 1 i § 4 prawa

spółdzielczego z 1982 r.).

W skardze kasacyjnej powodów podnoszono zarzuty naruszenia art. 108 b

§ 1 prawa spółdzielczego z 1982 r. w zw. z art. 65 k.c. skarżący domagali się

uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego przesądzono, że tzw.

grupa organizacyjna członków spółdzielni, zmierzająca do utworzenia nowej

spółdzielni w oparciu o składniki majątkowe istniejącej już spółdzielni, ma zdolność

sądową w procesie o wydanie przez sąd orzeczenia zastępującego uchwałę

walnego zgromadzenia dotychczasowej spółdzielni (art. 108 b § 4 prawa

spółdzielczego; zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 października

1990 r., IV CZ 206/90, OSNC 1991, nr 10-12, poz. 131; wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 6 grudnia 2006 r., IV CSK 222/06, Monitor Prawniczy 2007, nr 7, s. 2).

Taki status grupy (komisji) organizacyjnej wynika z treści art. 108b § 1 prawa

spółdzielczego, który wyraźnie „w zakresie reprezentacji tych członków”

odsyła do odpowiedniego stosowania przepisów o zakładaniu spółdzielni

(por. art. 6 prawa spółdzielczego). Zdolność sądowa przysługuje grupie

organizacyjnej od chwili zainicjowania (wniesienia pozwu) aż do czasu

5

zakończenia postępowania rozpoznawczego. Grupie tej przysługuje także

zdolność procesowa w postępowaniu wszczętym na podstawie art. 108 b § 4 prawa

spółdzielczego, co oznacza także uprawnienie do odpowiedniego formułowania

żądania w pozwie (art. 187 k.p.c.) i jego modyfikowania w toku postępowania

rozpoznawczego. Trzeba bowiem stwierdzić, że inna jest funkcja uchwał

poprzedzających działalność tzw. grupy organizacyjnej, określonej w art. 108 b § 4

prawa spółdzielczego. Uchwały te stanowią zasadnicze zdarzenia inicjujące

określony, ustawowy tryb wydzielania nowej spółdzielni członków ze spółdzielni

dotychczasowej, odzwierciedlają w sposób ogólny wolę grupy członków kreowania

nowej spółdzielni, ich treść nie przesądza jednak tego, w jaki sposób tzw. grupa

inicjatywna sformułuje ostateczne żądanie na podstawie art. 108 b § 4 prawa

spółdzielczego. Przewidziany w tym przepisie szczególny tryb wyodrębniania

nowej spółdzielni dotyczy bowiem każdej spółdzielni (nie tylko spółdzielni

mieszkaniowej) i nie przesądza przyjętej przez grupę organizacyjną in concreto

określonej koncepcji podziału spółdzielni przy uwzględnieniu jej

substratu majątkowego i składu członkowskiego. Należy zatem podzielić

stanowisko skarżących, że żadna z obu uchwał, podjętych przez członków

spółdzielni (uchwała z dnia 29 kwietnia 2010 r. i uchwała uzupełniająca z dnia

31 maja 2010 r.), nie zakreśla granic żądania procesowego tzw. grupy

organizacyjnej występującej w obecnym postępowaniu. W tym zakresie

należy zatem podzielić zarzut naruszenia art. 108 § 1 prawa spółdzielczego

z 1982 r. Za bezprzedmiotowy należy natomiast uznać zarzut naruszenia art. 65

k.c., ponieważ - jak wskazano - istotna okazała się funkcja jurydyczna obu uchwał,

a nie problem interpretacji ich treści.

2. Jako jedną z zasadniczych przesłanek zasadności żądania

przewidzianego w art. 108 b § 4 prawa spółdzielczego wskazano odpowiednie

powiązanie praw i obowiązków członków dotychczasowej spółdzielni z elementami

majątkowymi tej spółdzielni (art. 108 b § 1 prawa spółdzielczego). W odniesieniu

do spółdzielni mieszkaniowych zasadnicze znaczenie będzie miała, oczywiście,

przesłanka powiązania praw i obowiązków majątkowych z tą częścią majątku

spółdzielni, które nadaje się do wyodrębnienia”, ponieważ z reguły nie pojawi się

w strukturze tej spółdzielni jako szczególna „wyodrębniona organizacyjnie

6

jednostka” (jak np. w spółdzielni pracy, rzemieślniczej i innych). W judykaturze

Sądu Najwyższego wskazywano już na to, jak należy rozumieć element powiązania

praw i obowiązków majątkowych członków (zmierzających do podziału spółdzielni

mieszkaniowej) z takim substratem majątkowym dotychczasowej spółdzielni,

który mógłby być faktycznie i prawnie wyodrębniony (zob. np. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 9 lutego 1993 r., III CZP 12/93, OSNC 1943, z. 7-8, poz. 129;

jako części mienia nadającego się do wyodrębnienia tam uznano tam m.in. „jeden

lub kilka domów w spółdzielni mieszkaniowej”, uchwała Sądu Najwyższego z dnia

13 maja 1993 r., III CZP 62/93, OSNC 1944, z. 1, poz. 5; podział spółdzielni

mieszkaniowej obejmującej „przyszłe domy jednorodzinne”, co do których

nie nastąpił jeszcze ich podział). W tej drugiej uchwale wyjaśniono ogólnie (na tle

interpretacji art. 9 ustawy z dnia 20 stycznia 1990 r. o zmianach organizacji

i działalności spółdzielczości, Dz. U. nr 6, poz. 36 ze zm., a przepis ten wprowadził

rozwiązanie przyjęte następnie w przepisach prawa spółdzielczego z 1982 r.),

że „art. 9 ustawy z 1990 r. nie zawierał jakichkolwiek ograniczeń co do treści

i rodzaju, postaci praw i obowiązków związanych z nadającą się do wyodrębnienia

częścią majątku dotychczasowej spółdzielni”.

W kontekście tak przedstawionej wykładni art. 108 b § 1 prawa

spółdzielczego w odniesieniu od przesłanki powiązania praw i obowiązków

majątkowych członków spółdzielni z nadającym się do wyodrębnienia substratem

majątkowym dotychczasowej spółdzielni mieszkaniowej, rozważania Sądu

Apelacyjnego należy uznać za zbyt ogólne, w niewielkim stopniu nawiązujące do

specyfiki procesu wydzielania nowych spółdzielni mieszkaniowych z zasobów

spółdzielni dotychczasowej (s. 12 uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

3. Z ustaleń faktycznych wynika, że uchwała w sprawie podziału pozwanej

Spółdzielni nie została podjęta, bowiem w ogóle nie doszło do procedowania nad

uchwałą o podziale. Spełniona zatem została przesłanka wystąpienia z żądaniem

na podstawie art. 108 b § 4 prawa spółdzielczego, ponieważ niedopuszczalna

byłaby już debata walnego zgromadzenia nad wspomnianą uchwała (art. 108 b § 3

prawa spółdzielni). Należy jednak podkreślić, że tzw. grupa organizacyjna

sformułowała swoje żądanie w ten sposób, że domagała się również objęcia

podziałem także działki ewidencyjnej nr 3/32 o powierzchni 2.286 m2

, na której

7

usytuowany jest pawilon handlowy, wynajmowany przez osoby trzecie (sieć

sklepów „B.”, por. k. 348-354 akt sprawy). Członkom nowo organizującej się

Spółdzielni chodziło o to, aby wydzielić działkę ewidencyjną nr 3/32 o pow. 2.286

m2

z nieruchomości pozwanej spółdzielni i przyznanie prawa wieczystego

użytkowania tej działki wraz z prawem własności znajdującego się na niej pawilonu

handlowego nowej Spółdzielni Mieszkaniowej „R.” Skoro także i ten element

ogólnego żądania tzw. grupy organizacyjnej miałby być objęty rozstrzygnięciem

zastępującym uchwałę walnego zgromadzenia (jako integralny składnik

sprecyzowanego ostatecznie żądania), to za trafną należy uznać ocenę Sądu

Apelacyjnego, że istotną przeszkoda uwzględnienia roszczenia strony powodowej

byłoby to, iż przyznanie nowej spółdzielni sugerowanych przez nią uprawnień

do działki nr 332 prowadziłoby w istocie od ewidentnego, rażącego naruszenia

uprawnień (interesów) pozostałych członków pozwanej Spółdzielni. Chodzi zatem

o to, że istniały podstawy do uzasadnionej odmowy podjęcia przez walne

zgromadzenie spółdzielni (gdyby do niego faktycznie doszło) uchwały o treści

wskazanej przez powodów (art. 108b § 3 zdanie drugie; zob. też np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 18 lipca 2000 r., IV CKN 84/09, nie publ. tzw.: negatywne

przesłanki podziału). W związku z tym nie mogłoby zapaść orzeczenie pozytywne

dla powodów, także w razie przyjęcia, że zachodziłaby możliwość wyodrębnienia

nowej Spółdzielni, mającej obejmować nieruchomość zabudowaną budynkiem

znajdującym się przy ul. K.14 (art. 108b § 1 prawa spółdzielczego).

Z przedstawionych względów nieuzasadniony okazał się zarzut naruszenia

art. 108 b § 1 prawa spółdzielczego, skoro nie wystąpiły jednak przesłanki objęte

tym przepisem. Należało zatem oddalić skargę kasacyjną (art. 39814

k.p.c.).