V CSK 142/13

Sygn. akt V CSK 142/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

w sprawie z powództwa Banku […] S.A.

przeciwko S. G. i M. W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 lutego 2014 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego S. G. od wyroku Sądu Okręgowego

w K.

z dnia 15 listopada 2012 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od pozwanego S. G. na rzecz strony powodowej

kwotę 1 817 ( jeden tysiąc osiemset siedemnaście ) zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w S. w dniu 7 grudnia 2009 r. wydał, zgodnie z żądaniem

pozwu, nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym, w którym nakazał, aby pozwani

M. W. i S. G. zapłacili solidarnie powodowi Bankowi […] kwotę 53.697,88 zł z

odsetkami ustawowymi od kwoty 15.775,81 zł od dnia 16 października 2009 r. do

dnia zapłaty oraz orzekł o kosztach procesu. Po rozpoznaniu zarzutów

wniesionych od tego nakazu zapłaty przez pozwanych, wyrokiem z dnia 30 kwietnia

2012 r., Sąd Rejonowy uchylił nakaz zapłaty w części dotyczącej rozstrzygnięcia

o kosztach procesu, utrzymując nakaz zapłaty w mocy w pozostałej części. Nadto

zasądził solidarnie od pozwanych na rzecz powoda kwotę 4.289 zł tytułem zwrotu

kosztów procesu.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że w dniu 25 czerwca 2002 r. pozwany M. W.

zawarł z powodem umowę pożyczki odnawialnej na czas nieokreślony, w której

Bank zobowiązał się udzielić pozwanemu pożyczki odnawialnej do wysokości

50.000 zł. Pożyczkobiorca złożył jednocześnie stałe zlecenie przelewów środków w

wysokości 2.500 zł z rachunku osobistego nr […] na rachunek pożyczki odnawialnej

nr […], realizowanych 17-tego dnia każdego miesiąca w okresie trwania umowy,

począwszy od dnia 17 lipca 2002 r., zgodnie z udzielonym przez pozwanego stałym

zleceniem płatniczym. W umowie przewidziano, że oprocentowanie pożyczki w dniu

zawarcia umowy wynosi 17,90% według stopy zmiennej w stosunku rocznym.

Zabezpieczeniem spłaty pożyczki było poręczenie udzielone przez pozwanego S. G.

Pozwany M. W. zawarł umowę pożyczki odnawialnej z zamiarem zainwestowania

środków pieniężnych uzyskanych na podstawie tej umowy w działalność

gospodarczą w ramach współpracy ze spółką o nazwie K., której współwłaścicielem

i jednym z dyrektorów był S. G. Uruchomienie pożyczki nastąpiło w dniu 28

czerwca 2002 r. przez przelew kwoty 50.000 zł z rachunku pożyczki odnawialnej na

konto S. G. i E. G. W dniach: 17 lipca oraz 17 sierpnia 2002 r., w ramach stałego

zlecenia, pozwany dokonał częściowej spłaty pożyczki w kwotach dwa razy po

2.500 zł. Pozwany M. W. z tytułu umowy pożyczki dokonał wpłat na rzecz powoda:

kwoty 3.000 zł w dniu 27 lutego 2006 r., kwoty 3.000 zł w dniu 14 czerwca 2006 r.,

kwoty 3.000 zł w dniu 12 lipca 2006 r., kwoty 11.000 zł w dniu 19 lipca 2006 r.,

3

kwoty 10.000 zł w dniu 7 sierpnia 2006 r., kwoty 10.000 zł w dniu 27 października

2006 r., kwoty 5.000 zł w dniu 30 listopada 2007 r. oraz kwoty 5.000 zł w dniu 14

lutego 2008 r. Pismem z dnia 12 sierpnia 2009 r., skierowanym do pozwanego M.

W. i doręczonym mu w dniu 31 sierpnia 2009 r., powód wezwał pozwanego do

zapłaty kwoty 53,697,88 zł tytułem zadłużenia wynikającego z umowy pożyczki w

terminie do dnia 18 września 2009 r. Pismem z dnia 12 sierpnia 2009 r.,

skierowanym do pozwanego S. G. i doręczonym w dniu 20 sierpnia 2009 r., powód

wezwał pozwanego do zapłaty kwoty 53.697,88 zł tytułem uregulowania

zobowiązania wynikającego z poręczenia umowy o pożyczkę odnawialną.

Sąd pierwszej instancji uznał powództwo za uzasadnione na podstawie art.

720 § 1 k.c. Wydanie przedmiotu pożyczki nastąpiło przez otwarcie kredytu na

rachunku bankowym - rachunku pożyczki odnawialnej. Dokonując spłaty kwoty

kapitału pożyczki, pozwany M. W. uznał zaciągnięte zobowiązanie w całości. Przed

wniesieniem pozwu – w dniu 26 listopada 2009 r. - nie upłynął jeszcze termin

przedawnienia dochodzonego roszczenia. Zdaniem Sądu Rejonowego, w sprawie

nie znajduje zastosowania przepis art. 120 § 1 zdanie drugie k.c., który stanowi

wyjątek od wyrażonej w zdaniu pierwszym art. 120 § 1 k.c. reguły łączącej

rozpoczęcie biegu przedawnienia z nadejściem dnia wymagalności roszczenia i

dotyczy zobowiązań bezterminowych. Natomiast zobowiązania wynikające z

umowy pożyczki odnawialnej nie miały charakteru bezterminowych, bowiem termin

obowiązywania tej umowy został określony na datę ukończenia przez

pożyczkobiorcę 59 roku życia. Termin wymagalności roszczenia o zwrot pożyczki

został określony w § 5 ust. 2 ogólnych warunków udzielania i spłaty pożyczek

odnawialnych w B. S.A. Zgodnie z tym postanowieniem, całkowita spłata limitu

zadłużenia wymagana jest, co do zasady, do końca miesiąca, w którym

pożyczkobiorca kończy 59 rok życia. W świetle wskazanego wyżej postanowienia,

roszczenie o zwrot pożyczki stało się wymagalne w dniu 13 sierpnia 2008 r., tj. w

dacie ukończenia przez pozwanego M. W. 59 roku życia. W ocenie Sądu

Rejonowego, za przyjęciem wymagalności zobowiązania wynikającego z pożyczki

odnawialnej przemawia już sama istota takiej pożyczki wyrażona w punkcie 5

umowy, zgodnie z którym pożyczkobiorcy przysługiwało prawo w okresie

obowiązywania umowy do wielokrotnego zaciągania i spłaty pożyczki odnawialnej

4

do wysokości przyznanego limitu zadłużenia. Odpowiedzialność pozwanego S. G.

wynikała z art. 881 k.c.

Sąd Rejonowy ustalił, iż roszczenie zostało wykazane także co do wysokości.

Kwota kapitału 50.000 zł została zapłacona w całości. Jednakże, zgodnie z umową

z dnia 25 czerwca 2002 r., pożyczka odnawialna była oprocentowana. Zgodnie

z § 1 ust. 1 ogólnych warunków odsetki od kwoty wykorzystanego limitu

zadłużenia naliczane są za każdy dzień korzystania z pożyczki odnawialnej

i pobierane będą w okresach miesięcznych (w dniu realizacji stałego zlecenia

płatniczego czyli 17 dnia każdego miesiąca) z przyznanego limitu zadłużenia,

powodując jego wykorzystanie. Ponadto, zgodnie z § 5 ust. 6 ogólnych warunków

udzielania i spłaty pożyczek odnawialnych w B. S.A., odsetki naliczane były także

od zadłużenia przeterminowanego, tj. od niespłaconego kapitału oraz odsetek

wynikających z umowy (kapitałowe). Powód przedłożył szczegółowe wyliczenie

kwoty dochodzonych odsetek umownych i odsetek za zwłokę, z którego wynika,

że do zapłaty z tytułu kapitałowych odsetek umownych pozostała kwota 15.775,81

zł, natomiast z tytułu odsetek za zwłokę do zapłaty pozostała kwota 37.402,07 zł.

Podstawę prawną roszczenia o zapłatę niespłaconych opłat i prowizji

w kwocie 520 zł stanowił natomiast zapis punktu 3 umowy o pożyczkę odnawialną.

Wyrokiem z dnia 15 listopada 2012 r., Sąd Okręgowy oddalił apelację

pozwanych, podzielając ustalenia faktyczne oraz ich ocenę prawną dokonaną przez

Sąd pierwszej instancji. Za nietrafne uznał stanowisko pozwanych, że termin biegu

przedawnienia roszczenia o zwrot pożyczki należy liczyć od dnia 28 września 2002

r. albowiem z tą datą powód winien rozwiązać umowę. Z treści § 5 pkt 3 umowy

wynikało prawo, a nie obowiązek Banku do wypowiedzenia umowy, co nie

oznaczało wymagalności roszczenia o zwrot pożyczki z upływem terminu

wypowiedzenia liczonego od chwili, gdy powód mógł wypowiedzieć umowę.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniósł pozwany S. G. W ramach

podstawy kasacyjnej z art. 3981

§ 1 pkt 1 k.p.c. zarzucił naruszenie art. 118 k.c. i

120 k.c. przez uznanie, że nie doszło do przedawnienia roszczenia dochodzonego

pozwem oraz naruszenie art. 6 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie. W

ramach podstawy kasacyjnej z art. 3981

§ 1 pkt 2 k.p.c. zarzucił naruszenie art. 129

5

k.p.c. przez jego niezastosowanie i brak zobowiązania strony powodowej do

przedłożenia oryginału dokumentu, który był podstawą rozstrzygnięcia w sprawie

oraz art. 328 § 2 k.p.c. przez nie odniesienie się w uzasadnieniu zaskarżonego

orzeczenia do wszystkich zarzutów podniesionych w apelacji. Pozwany wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy, tj. o zmianę

wyroku Sądu Rejonowego z dnia 30 kwietnia 2012 r. przez uchylenie w stosunku

do pozwanego S. G. nakazu zapłaty z dnia 7 grudnia 2009 r. i oddalenie

powództwa w stosunku do tego pozwanego oraz zmianę orzeczenia w zakresie

kosztów procesu przez zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego S. G. kosztów

procesu, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 129 k.p.c. Zgodnie z art. 129 § 1

k.p.c., strona powołująca się w piśmie na dokument obowiązana jest na żądanie

przeciwnika złożyć oryginał dokumentu w sądzie jeszcze przed rozprawą. Według

natomiast art. 129 § 2 k.p.c., zamiast oryginału dokumentu strona może złożyć

odpis dokumentu, jeżeli jego zgodność z oryginałem została poświadczona przez

notariusza albo przez występującego w sprawie pełnomocnika strony będącego

adwokatem, radcą prawnym, rzecznikiem patentowym lub radcą Prokuratorii

Generalnej Skarbu Państwa. Natomiast art. 129 § 4 k.p.c. przewiduje, że jeżeli jest

to uzasadnione okolicznościami sprawy, sąd, na wniosek strony albo z urzędu,

zażąda od strony składającej odpis dokumentu, o którym mowa w § 2, przedłożenia

oryginału dokumentu. W postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji powód

przedstawił kserokopię duplikatu przelewu z dnia 28 czerwca 2002 r. środków

pieniężnych na rachunek pożyczki odnawialnej potwierdzającego uruchomienie

pożyczki. Na wniosek strony pozwanej Sąd Rejonowy postanowieniem wydanym

na rozprawie w dniu 10 czerwca 2010 r. (k. 135) zobowiązał powoda do

przedłożenia oryginału tego dokumentu. W wykonaniu tego zobowiązania powód w

piśmie procesowym z dnia 24 czerwca 2010 r. (k. 141) oświadczył jednak, że nie

posiada już tego dokumentu. W tych okolicznościach nie sposób zarzucić Sądowi

drugiej instancji, że rozpoznając apelacje pozwanych, ponownie nie zobowiązał

strony powodowej do przedłożenia dokumentu, którego powód, według jego

6

oświadczenia, już nie posiadał. W zaistniałej sytuacji procesowej zarówno Sąd

pierwszej instancji, jak również Sąd Okręgowy oceniły wiarygodność i moc

przedłożonego duplikatu na podstawie reguł zawartych w art. 233 § 1 k.p.c. przy

uwzględnieniu całokształtu dowodów przeprowadzonych w sprawie. Ze względu na

treść przepisu art. 3983

§ 3 k.p.c. kontrolą kasacyjną nie może być objęta ocena

dowodów dokonana przez sądy meriti. W konsekwencji za bezzasadny należy

uznać zarzut naruszenia art. 6 k.c. w zw. z art. 233 § 2 k.p.c. przez

niezastosowanie w ustalonych wyżej okolicznościach art. 233 § 2 k.p.c. do oceny

znaczenia odmowy przedstawienia przez stronę powodową dowodu w postaci

duplikatu przelewu kwoty 50.000 zł w następstwie czego doszło także, zdaniem

skarżącego, do naruszenia art. 6 k.c. przez nieuwzględnienie, że na powodzie

spoczywał ciężar dowodu, iż wydał pozwanemu M. W. środki pieniężne w kwocie

50.000 zł. Tylko ubocznie dodać należy, że fakt przelania kwoty 50.000 zł na

rachunek pożyczki odnawialnej został ustalony w sprawie nie tylko na podstawie

kserokopii dokumentu przelewu, lecz także na podstawie innych dowodów oraz

przy uwzględnieniu niespornych okoliczności dotyczących dokonywania przez

pozwanego M. W. spłat tej pożyczki.

Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. skoro ani w jego treści,

ani w uzasadnieniu skargi kasacyjnej nie sprecyzowano, jakie zarzuty apelacji

pozwanego zostały pominięte przez Sąd drugiej instancji oraz czy i z jakiej

przyczyny uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik postępowania. Poza

tym, skuteczne zarzucenie sądowi drugiej instancji pominięcia rozpoznania części

zarzutów apelacyjnych wymaga podniesienia w podstawie skargi kasacyjnej z art.

3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. zarzutu naruszenia art. 378 § 1 k.p.c., gdyż właśnie ten przepis,

a nie art. 328 § 2 k.p.c. określa zakres kognicji sądu drugiej instancji, obejmującej

także obowiązek rozpoznania zarzutów apelacji. Naruszenie art. 328 § 2 w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. – którego skarżący zaniechał również podać w podstawie skargi

kasacyjnej – jest bowiem konsekwencją naruszenia przez sąd drugiej instancji art.

378 § 1 k.p.c.

Zarzut naruszenia art. 118 i art. 120 k.c. pozwany uzasadnił błędnym,

w świetle postanowienia § 5 ogólnych warunków udzielania i spłaty pożyczek,

ustaleniem terminu wymagalności roszczenia o zwrot pożyczki. Ustalenie przez

7

Sądy obu instancji terminu wymagalności roszczenia o zwrot pożyczki nastąpiło

z uwzględnieniem wyniku wykładni postanowień umowy - których ogólne warunki

udzielenia i spłaty pożyczek były integralną częścią - według której strony

przewidziały jedynie uprawnienie, a nie obowiązek wypowiedzenia umowy kredytu

przez powoda w razie ziszczenia się warunków przewidzianych w § 5 ogólnych

warunków. Brak w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 65 k.c. oznacza,

że dokonana w sprawie przez Sądy wykładnia umowy nie podlega kontroli

w postępowaniu kasacyjnym. Według tej interpretacji, dopóki powód nie skorzystał

z uprawnienia do wypowiedzenia umowy, dopóty termin wymagalności roszczenia

był określony w umowie i przypadał na dzień 13 sierpnia 2008 r., tj. datę

ukończenia przez pozwanego M. W. 59 roku życia. Skoro więc termin

wymagalności roszczenia o zwrot przedmiotu pożyczki był określony w umowie, to

nie miał do niego zastosowania przepis art. 120 § 1 zd. drugie k.c., dotyczący

jedynie roszczeń, których termin wymagalności nie jest określony w czynności

prawnej, ustawie bądź nie wynika z właściwości zobowiązania, a w konsekwencji

do powstania stanu wymagalności roszczenia niezbędne jest podjęcie określonej

czynności przez uprawnionego. Nie dotyczy to takiej sytuacji, w której termin

wymagalności roszczenia jest określony, natomiast może on zostać skrócony

w razie podjęcia przez wierzyciela czynności, do której jest on jedynie uprawniony,

np. wypowiedzenia umowy. W takim bowiem przypadku od prawno-kształtującej

czynności wierzyciela nie zależy powstanie stanu wymagalności roszczenia, lecz

jedynie powstanie stanu jego wcześniejszej wymagalności. Przesądza to

o bezzasadności podniesionych w skardze zarzutów naruszenia prawa

materialnego.

Ubocznie tylko należy podnieść, że zarzuty skargi kasacyjnej wiązały zarzut

naruszenia prawa materialnego wyłącznie z wadliwym przyjęciem przez Sąd

Apelacyjnym, iż w chwili wniesienia pozwu nie było przedawnione roszczenie

o zwrot pożyczki, a w konsekwencji również akcesoryjne wobec niego roszczenie

o zapłatę odsetek, które składały się na kwotę dochodzą pozwem. Tymczasem

wymagalność roszczenia o odsetki może przypadać na inny termin niż

wymagalność roszczenia głównego, a w konsekwencji również w innym terminie

8

może przedawnić się roszczenie o odsetki. W skardze kasacyjnej nie zawarto

jednak jakichkolwiek zarzutów odnoszących się do wskazanych wyżej kwestii,

której rozpoznanie przez Sąd Najwyższy z urzędu nie było możliwe z uwagi na

treść przepisu art. 39813

§ 3 k.p.c.

Z tych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art.

39814

k.p.c. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie 98 § 1 i 3, art. 99

w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. przy uwzględnieniu przepisów § 12 ust. 4 pkt

2 w zw. z § 2 ust. 2 i § 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę

prawnego ustanowionego z urzędu (jedn. tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 490).

es