II PK 151/13

Sygn. akt II PK 151/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Beata Gudowska (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z powództwa D. T.

przeciwko M. sp. z o.o. Producent Śrub z siedzibą w C.

o odszkodowanie z tytułu naruszenia zasad równego traktowania w zatrudnieniu,

wynagrodzenie za godziny nadliczbowe,wynagrodzenie za pracę,

zadośćuczynienie w związku z mobbingiem, o odszkodowanie z tytułu zakazu

konkurencji,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 marca 2014 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 stycznia 2013 r.

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego Sądowi Apelacyjnemu.

2

UZASADNIENIE

Powód wniósł o zasądzenie wynagrodzenia za pracę w godzinach

nadliczbowych, wynagrodzenia za pracę, odszkodowania za naruszenie zasady

równego traktowania, zadośćuczynienia pieniężnego za mobbing.

W piśmie z 31 grudnia 2010 r. powód rozszerzył żądanie pozwu i wniósł o

zasądzenie 14.793,75 zł tytułem odszkodowania za ustanowienie zakazu

konkurencji po ustaniu stosunku pracy wraz z odsetkami w wysokości ustawowej:

od kwoty 1.293,75 zł od dnia 1 maja 2010 r. do dnia zapłaty; od kwoty 1.687,50 zł

od dnia 31 maja 2010 r. do dnia zapłaty; od kwoty 1.687,50 zł od dnia 1 lipca

2010 r. do dnia zapłaty; od kwoty 1.687,50 zł od dnia 31 lipca 2010 r. do dnia

zapłaty; od kwoty 1.687,50 zł od dnia 31 sierpnia 2010 r. do dnia zapłaty; od kwoty

1.687,50 zł od dnia 1 października 2010 r. do dnia zapłaty; od kwoty 1.687,50 zł od

dnia 31 października 2010 r. do dnia zapłaty; od kwoty 1.687,50 zł od dnia 1

grudnia 2010 r. do dnia zapłaty; od kwoty 1.687,50 zł od dnia 31 grudnia 2010 r. do

dnia zapłaty.

W uzasadnieniu wskazał, że dochodzi odszkodowania za okres od kwietnia

2010 r. do grudnia 2010 r. obliczonego w wysokości 25% od kwoty wynagrodzenia -

6.750,00 zł.

Powód w piśmie procesowym z 13 lipca 2011 r. ponownie rozszerzył żądanie

pozwu i wniósł o zasądzenie 10.125,00 zł tytułem odszkodowania za

przestrzeganie ustanowionego zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy za

dalszy okres od dnia 1 stycznia 2011 r. do dnia 30 czerwca 2011 r. wraz z

odsetkami w wysokości ustawowej: od kwoty 1.687,50 zł od dnia 31 stycznia

2011 r. do dnia zapłaty; od kwoty 1.687,50 zł od dnia 1 marca 2011 r. do dnia

zapłaty; od kwoty 1.687,50 zł od dnia 31 marca 2011 r. do dnia zapłaty; od kwoty

1.687,50 zł od dnia 1 maja 2011 r. do dnia zapłaty; od kwoty 1.687,50 zł od dnia 31

maja 2011 r. do dnia zapłaty; od kwoty 1.687,50 zł od dnia 1 lipca 2011 r. do dnia

zapłaty.

Wyrokiem z 19 września 2012 r. Sąd Okręgowy w G. zasądził w pkt. II od

pozwanego na rzecz powoda kwotę 24.918,75 zł tytułem odszkodowania za

ustanowienie zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy wraz z odsetkami w

3

wysokości ustawowej; od kwoty 1.293,75 zł od dnia 1 maja 2010 r. do dnia zapłaty,

od kwoty 1.687,50 zł od dnia 31 maja 2010 r. do dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł

od dnia 01 lipca 2010 r. do dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł od dnia 31 lipca

2010 r. do dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł od dnia 31 sierpnia 2010 r. do dnia

zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł od dnia 1 października 2010 r. do dnia zapłaty, od

kwoty 1.687,50 zł od dnia 31 października 2010 r. do dnia zapłaty, od kwoty

1.687,50 zł od dnia 1 grudnia 2010 r. do dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł od dnia

31 grudnia 2010 r. do dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł od dnia 31 stycznia 2011 r.

do dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł od dnia 1 marca 2011 r. do dnia zapłaty, od

kwoty 1.687,50 zł od dnia 31 marca 2011 r. do dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł

od dnia 1 maja 2011 r. do dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł od dnia 31 maja

2011 r. do dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł od dnia 1 lipca 2011 r. do dnia

zapłaty.

Sąd ustalił, że powód D. T. był zatrudniony w pozwanej spółce w C.

dwukrotnie. W pierwszym okresie od 10 lutego 2003 r. do 3 października 2005 r.

powód pracował w charakterze specjalisty ds. windykacji, a następnie kierownika

działu windykacji. Umowa ta rozwiązana została za porozumieniem stron.

Ponownie powód zatrudniony został z dniem 4 lutego 2008 r. na czas nieokreślony,

w pełnym wymiarze czasu pracy, na stanowisku Kierownika Działu Windykacji, od

26 lutego 2008 r. zastępcy Dyrektora Finansowego, a od 3 lipca 2008 r. do 7

kwietnia 2010 r. - Dyrektora Finansowego ds. logistyki zakupów.

Dnia 7 kwietnia 2010 r. pozwana rozwiązała z powodem umowę o pracę bez

wypowiedzenia w trybie art. 52 § 1 pkt 1 k.p. Prawomocnym wyrokiem Sądu

Okręgowego w G. z 17 czerwca 2011 r. w sprawie … 14/11 powód został

przywrócony do pracy w pozwanej spółce na dotychczasowych warunkach pracy i

płacy. Powód kontynuuje zatrudnienie w pozwanej spółce na mocy wskazanego

wyroku od 5 lipca 2011 r.

Zgodnie z § 5 pkt 3 umowy o pracę z 4 lutego 2008 r. „w czasie trwania

stosunku pracy pracownik posiadał będzie dostęp do szczególnie ważnych

informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę, wobec

czego strony ustalają, że pracownik nie może podejmować działalności

konkurencyjnej w rozumieniu niniejszej umowy także w okresie 2 lat po ustaniu

4

stosunku pracy (zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy). Pod warunkiem

przestrzegania zakazu, tytułem odszkodowanie za jego ustanowienie,

pracownikowi przysługiwać będzie odszkodowanie w wysokości 25%

wynagrodzenia otrzymanego przez pracownika przed ustaniem stosunku pracy

przez okres odpowiadający okresowi obowiązywania zakazu konkurencji, przy

czym w razie oświadczenia pracodawcy o zwolnieniu z zakazu, obowiązek zapłaty

odszkodowania odpadnie, z dniem złożenia tego oświadczenia. Odszkodowanie

płatne będzie w równych miesięcznych ratach do 30-tego dnia każdego miesiąca”.

Pracodawca oświadczeniem z 7 kwietnia 2010 r. zwolnił powoda z

obowiązku zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy, na co pracownik nie

wyraził zgody.

Sąd I instancji zważył, że w sprawie powstaje pytanie, jak interpretować

zastrzeżenie umowne stron o możliwości złożenia oświadczenia przez pracodawcę

o zwolnieniu z zakazu konkurencji ze skutkiem „odpadnięcia” odszkodowania,

biorąc pod uwagę instrumenty prawa cywilnego. Sąd wywodził, że przez brak

bliższego dookreślenia warunków wcześniejszego ustania umowy i okresu

wypowiedzenia zastrzeżenie to nie spełnia wymagań stawianych wypowiedzeniu

umowy, jak też - wobec nieokreślenia terminu - nie jest prawem odstąpienia od

umowy (art. 395 k.c.). Nie jest także zastrzeżeniem warunku rozwiązującego (art.

89 k.c.), gdyż warunku takiego nie wskazuje, nie precyzując zdarzenia przyszłego i

niepewnego. Badanemu zastrzeżeniu stron można wprawdzie przypisać pewne

podobieństwo do zwolnienia z długu (art. 508 k.c.), jednak nie przybrało ono

koniecznej w takim wypadku formy umowy. Zdaniem Sądu, skorzystanie przez

stronę pozwaną z zastrzeżenia uczynionego w umowie o zakazie konkurencji

można więc uznać za przedwczesne i jednostronne jej zerwanie.

Apelację od wyroku wniosły obie strony. Sąd Apelacyjny wyrokiem z 21

stycznia 2013 r. zmienił zaskarżony wyrok w pkt. II i oddali powództwo, oddalił

apelację w pozostałej części, oddalił apelację powoda, zasądził na rzecz

pozwanego 1.631,70 zł tytułem zwrotu kosztów za II instancję.

Sąd II instancji nie podzielił zapatrywania Sądu Okręgowego, że obowiązek

zapłaty odszkodowania za przestrzeganie zakazu konkurencji po ustaniu stosunku

pracy odpada z dniem złożenia oświadczenia pracodawcy o zwolnieniu z zakazu,

5

jak i stosowne oświadczenie pracodawcy z 7 kwietnia 2010 r. nie prowadzą do

skutecznego wygaśnięcia zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy i nie

uwalniają pozwanej od obowiązku zapłaty odszkodowania (§ 5 pkt 3 umowy o

pracę z 4 lutego 2008 r.).

Podniesiono, że dopuszczalność zamieszczenia w umowie o zakazie

konkurencji postanowienia przewidującego jej wypowiedzenie przez pracodawcę

jest niekwestionowana w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Skoro przesłanki i

potrzeba zawarcia umowy o zakazie konkurencji zależą od pracodawcy, to do niego

należy również propozycja wprowadzenia do zawieranej umowy zakazie

konkurencji sposobów jej wcześniejszego rozwiązania, prowadzących do ustania

zakazu konkurencji i zwolnienia się z obowiązku wypłaty odszkodowania na

warunkach uzgodnionych z pracownikiem, który po zastrzeżonym ustaniu zakazu

prowadzenia działalności konkurencyjnej jest wzajemnie zwolniony z jego dalszego

przestrzegania. Umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy zawierana

jest na czas określony, jednak może ona ustać przed upływem terminu w

następstwie jednostronnych czynności prawnych pracodawcy: odstąpienia od

umowy, wypowiedzenia umowy; może ona ustać także w razie spełnienia się

warunkuj i rozwiązującego umowę. Możliwości te muszą być przewidziane w

umowie o zakazie konkurencji.

W sprawie, w § 5 pkt 3 zd. 2 umowy o pracę z 4 lutego 2008 r. strony

przewidziały możliwość rozwiązania przez pracodawcę umowy o zakazie

konkurencji poprzez złożenie oświadczenia o zwolnieniu pracownika z zakazu

konkurenci oraz ustanie obowiązku wypłaty odszkodowania z dniem złożenia tego

oświadczenia. Pozwana 7 kwietnia 2010 r. złożyła stosowne pisemne

oświadczenie, zwalniające D. T. z zakazu konkurencji. Zdaniem Sądu Apelacyjnego

oświadczenie to w istocie stanowiło wypowiedzenie łączącej pozwaną z powodem

umowy o zakazie konkurencji. Wprawdzie w oświadczeniu tym pozwana nie

powołała okoliczności ustania przyczyn uzasadniających wprowadzenie zakazu

konkurencji, jednak rozwiązanie umowy o zakazie konkurencji nie wymaga

wykazania tych okoliczności, ponieważ zarówno wprowadzenie, jak ustanie takich

przyczyn zależy od ocen, kalkulacji i przekonania pracodawcy, które nie podlegają

6

weryfikacji sądowej, chyba że strony uzgodniły i nazwały konkretne przyczyny lub

okoliczności ustania dalszego obowiązywania umowy o zakazie konkurencji.

Skargę kasacyjną na powyższy wyrok wniósł powód, skarżąc go w części,

tj. w zakresie, w jakim Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w pkt. II i

oddalił powództwo.

Zarzucono naruszenie: 1) art. 390 k.p.c. przez oddalenie roszczenia, mimo iż

rozstrzygnięcie wymagało udzielenia odpowiedzi na zagadnienie prawne budzące

poważne wątpliwości i przedstawienia tego zagadnienia Sądowi Najwyższemu,

2) art. 1011

§ 2 k.p. przez przyjęcie, że umowa o zakazie konkurencji po ustaniu

stosunku pracy może przestać obowiązywać przed upływem terminu, na który była

zawarta, na skutek jednostronnego oświadczenia woli pracodawcy, 3) art. 8 k.p. w

związku z art. art. 1012

§ 1 k.p. przez uznanie, że pracodawca może w sposób

całkowicie dowolny i niewymagający uzasadnienia skrócić okres obowiązywania

umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, na mocy jednostronnego

oświadczenia woli, ze skutkiem natychmiastowym, 4) art. 65 k.c. w związku z art.

1012

§ 1 i 2 k.p. przez dokonanie wadliwej wykłada oświadczenia woli i przyjęcie,

że w łączącej strony umowie została w sposób prawnie dopuszczalny i skuteczny

zawarta „możliwość zwolnienia powoda z zakazu konkurencji”.

We wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano na, rozbieżne w

ocenie skarżącego, orzecznictwo Sądu Najwyższego (wyroki z 26 lutego 2003 r.,

I PK 139/02, 8 lutego 2007 r., II PK 159/06, 24 października 2006 r., II PK 126/06,

15 marca 2006 r., II PK 166/05, 7 czerwca 2011 r., II PK 322/10, 16 czerwca

2011 r., III BP 2/11, 15 marca 2006 r., II PK 166/05, 7 czerwca 2011 r.,

II PK 322/10).

Wniesiono o: 1) uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części, tj. w

pkt I i zasądzenie na rzecz powoda od pozwanego kwoty 24.918,75 zł wraz z

odsetkami w wysokości ustawowej: od kwoty 1.293,75 zł od dnia 1 maja 2010 r. do

dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł od dnia 31 maja 2010 r. do dnia zapłaty, od

kwoty 1.687,50 zł od dnia 1 lipca 2010 r. do dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł od

dnia 31 lipca 2010 r. do dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł od dnia 31 sierpnia

2010 r. do dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł od dnia 1 października 2010 r. do dnia

zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł od dnia 31 października 2010 r. do dnia zapłaty, od

7

kwoty 1.687,50 zł od dnia 1 grudnia 2010 r. do dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł

od dnia 31 grudnia 2010 r. do dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł od dnia 31

stycznia 2011 r. do dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł od dnia 1 marca 2011 r. do

dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł od dnia 31 marca 2011 r. do dnia zapłaty, od

kwoty 1.687,50 zł od dnia 1 maja 2011 r. do dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł od

dnia 31 maja 2011 r. do dnia zapłaty, od kwoty 1.687,50 zł od dnia 1 lipca 2011 r. do

dnia zapłaty, 2) zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania

kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych,

ewentualnie o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcie o kosztach procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się mieć uzasadnione podstawy.

W pierwszej kolejności należało odnieść się do interpretacji treści § 5 pkt 3

łączącej strony umowy o zakazie konkurencji. Przewidziano w nim możliwość

jednostronnego oświadczenia pracodawcy o zwolnieniu pracownika z zakazu, co

miało skutkować odpadnięciem obowiązku zapłaty odszkodowania.

Sąd Apelacyjny przyjął w zaskarżonym wyroku, że oświadczenie złożone

przez pracodawcę stanowiło w istocie wypowiedzenie łączącej strony umowy o

zakazie konkurencji. W dalszej części uzasadnienia wyroku Sąd ten powołał się na

orzeczenia Sądu Najwyższego dotyczące wypowiedzenia umowy o zakazie

konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Nie ulega wątpliwości, że strony umowy o

zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy mogą przewidzieć w umowie

dopuszczalność jej wypowiedzenia. Jednak z treści zawartej umowy nie wynika

możliwość jej wypowiedzenia. Umowa stanowi bowiem jedynie, że pracodawca

może zwolnić pracownika z zakazu i zwolnić się z obowiązku wypłacania

odszkodowania. Z tego powodu konieczne są więc ponowne ustalenia dotyczące

skutków złożenia przez pracodawcę oświadczenia o zwolnieniu pracownika z

zakazu konkurencji. Sąd Apelacyjny powinien rozstrzygnąć, czy strony umowy

postanowiły o dopuszczalności wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji.

Zdaniem Sądu Najwyższego z umowy nie wynika, by strony przewidziały

8

dopuszczalność jej wypowiedzenia. Decydujące znaczenie ma w tym przypadku

treść umowy, a nie przepisy kodeksowe. Sąd Najwyższy był uprawniony do

rozważenia tego podstawowego dla rozstrzygnięcia sprawy problemu (wykładni

treści umowy) z uwagi na zarzut naruszenia art. 65 k.c. Wykładnia oświadczeń woli

należy bowiem do kwestii prawnych i dlatego podlega kontroli kasacyjnej przez Sąd

Najwyższy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 2000 r., V CKN 58/00, LEX

nr 462959).

Rozstrzygnięcie powyższego problemu jest kluczowe dla rozstrzygnięcia.

Należy przy tym pamiętać, że możliwe jest umówienie się stron o wcześniejszym

ustaniu umowy o zakazie konkurencji. Dopuszczalne jest więc jej wypowiedzenie,

rozwiązanie, czy uzgodnienie prawa do odstąpienia od umowy. W każdym

przypadku występuje wiele kwestii szczegółowych. Jednak zawsze rozważania

tego dotyczące muszą zostać poprzedzone ustaleniem czy w ogóle doszło do

zakończenia umowy, a jeżeli tak to jaki sposób. Dopiero następnym etapem mogą

być rozstrzygnięcia problematyki szczegółowej związanej z konkretnym sposobem

ustania umowy.

Należy jednak wskazać, że wcześniejsze umowne zakończenie umowy o

zakazie konkurencji nie może zostać ukształtowane zupełnie dowolnie. W

szczególności, gdyby nawet przyjąć, że mamy do czynienia z wypowiedzeniem

powstaje problem uzasadnienia (podania przyczyny) tej czynności pracodawcy.

Sąd Apelacyjny powołał się w tej kwestii na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7

czerwca 2011 r., II PK 322/10 (LEX nr 1055023). Problem powyższy był również

rozstrzygany w wielu innych orzeczeniach Sądu Najwyższego. Powoływanie

orzecznictwa związanego z ustaniem zakazu konkurencji wymaga jednak

szczególnej ostrożności oraz uwzględnienia okoliczności faktycznych konkretnej

sprawy. W powołanym wyroku Sąd Najwyższy wyraźnie stwierdził jednak, że

dopuszczalność wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku

pracy powinna być wyraźnie uzgodniona w umowie. W niniejszej sprawie warunek

ten nie został ewidentnie spełniony. Po drugie Sąd Najwyższy nie przyjął, że

wypowiedzenie umowy o zakazie konkurencji nie musi w ogóle zawierać żadnego

uzasadnienia. Rozważania dotyczyły bowiem tego, czy sąd jest uprawniony do

badania i oceny przesłanki wypowiedzenia w postaci „w razie ustania przyczyn

9

ustanowienia zakazu”. Także w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca

2011 r., III BP 2/11 (OSNP 2012 nr 13-14, poz. 174) taki sam problem wynikał z

okoliczności faktycznych sprawy. Umowa wyraźnie przewidywała bowiem prawo

pracodawcy do wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji, jeżeli utrzymanie

zakazu straci dla niego znaczenie. Tak więc z powyżej powołanych orzeczeń nie

wynika wcale, że możliwe jest domniemywanie dopuszczalności wypowiedzenia

umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, jak i brak obowiązku

określenia choćby przesłanek jej wypowiedzenia. Sąd Najwyższy wielokrotnie

przyjmował dopuszczalność wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji po

ustaniu stosunku pracy, jednak pod warunkiem wskazania przesłanek

wypowiedzenia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2003 r., I PK 139/02,

OSNP 2004 nr 20, poz. 349). Jak widać konieczne jest wyraźne odróżnienie

przesłanek wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji od konkretnych przyczyn.

Tak więc z uwagi na to, że umowa łącząca strony sporu w ogóle nie

stanowiła o dopuszczalności wypowiedzenia, ani nie wskazywała na przesłanki jej

rozwiązania nie można było zaakceptować ustalenia Sądu Apelacyjnego o

skutecznym jej wypowiedzeniu przez pracodawcę. W tym stanie rzeczy konieczne

więc będzie ponowne rozważenie skutków złożonego przez pracodawcę

oświadczenia. W przypadku, gdyby okazało się, że nie doszło do ustania umowy

konieczne stanie się rozstrzygnięcie o skutkach zwolnienia pracownika z zakazu

konkurencji. Z treści umowy wynika bowiem jedynie, że skutkiem zwolnienia

pracownika z tego obowiązku miałoby być ustanie obowiązku wypłaty

odszkodowania przez pracodawcę.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku.