II PK 119/13

Sygn. akt II PK 119/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z powództwa M. L.

przeciwko Fundacji N. w Ś.

o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne, ustalenie stosunku pracy na czas

nieokreślony i zadośćuczynienie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 21 marca 2014 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego- Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ś.

z dnia 11 lutego 2013 r.

1. uchyla zaskarżony wyrok w pkt II w części dotyczącej

wynagrodzenia za pracę i sprawę w tym zakresie przekazuje

Sądowi Okręgowemu w Ś. do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego ;

2. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 7 listopada 2012 r. Sąd Rejonowy w Ś., między innymi,

oddalił powództwo M. L. wniesione przeciwko Fundacji „N.” w Ś. o zapłatę

(wynagrodzenie za pracę określone jako dodatek stażowy) oraz o odszkodowanie

za dyskryminację.

W motywach rozstrzygnięcia Sąd podkreślił, że zgodnie z § 12 Regulaminu

wynagradzania, u strony pozwanej obowiązują zasady i stawki odmienne niż

określone w przepisach Ministerstwa Edukacji Narodowej. Każdy nauczyciel

zatrudniony przez zarząd Fundacji w Społecznej Szkole Podstawowej lub

Społecznym Gimnazjum otrzymuje wynagrodzenie zasadnicze. Posiłkując się

stawkami Ministerstwa Edukacji Narodowej, do ustalonej przez pracodawcę stawki

miesięcznej doliczany jest dodatek stażowy od czwartego roku pracy. Sąd przyjął,

że dodatek ten dotyczy zatrudnienia w Fundacji „N.”, a nie w szkolnictwie, bowiem

taki był zamysł przy tworzeniu regulaminu i w takiej postaci funkcjonuje on do chwili

obecnej.

Odnośnie do powództwa o odszkodowanie w związku z dyskryminacją

powódki Sąd Rejonowy stwierdził, że roszczenie to jest bezzasadne, bowiem

postępowanie dowodowe nie potwierdziło zachowań strony pozwanej, które można

by zakwalifikować jako dyskryminujące powódkę.

Sąd Okręgowy w Ś. - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z

dnia 11 lutego 2013 r., między innymi, oddalił apelację powódki od powyższego

wyroku w części dotyczącej wynagrodzenia za pracę (określonego jako dodatek

stażowy) oraz o odszkodowanie za dyskryminację (pkt II wyroku).

W uzasadnieniu podniesiono, że zarzuty dotyczące interpretacji Regulaminu

wynagradzania obowiązującego u strony pozwanej w zakresie przyznania

pracownikom strony pozwanej dodatku jako określonego procentowo stażu pracy

nauczyciela w wysokości 1% rocznie, uzależnionego od okresu przepracowanego u

strony pozwanej nie zasługują na uwzględnienie. Z całokształtu tych uregulowań

wynika, iż strona pozwana w sposób odrębny ustaliła zasady wynagradzania,

odnosząc wysokość poszczególnych świadczeń do okresów przepracowanych u

niej. Wprawdzie w § 12 nie wskazano w sposób wyraźny, że staż pracy dotyczy

3

zatrudnienia tylko u strony pozwanej, jednakże brak jest uregulowania, które

odsyłałoby do ogólnego stażu pracy nauczyciela, tak jak to zostało uregulowane w

Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 stycznia 2005 r.,

brak również odesłania do przepisów powyższego rozporządzenia, a wręcz

przeciwnie wskazano, że znajdują one zastosowanie jedynie posiłkowo. Dlatego nie

można dopatrywać się sprzeczności interpretacji postanowień Regulaminu

dokonanej przez Sąd pierwszej instancji z art. 65 k.c.

Sąd Okręgowy uznał również za nieuzasadniony zarzut naruszenia art. 183a

§ 5 k.p., bowiem powódka nie wykazała, aby wskazywane przez nią zachowania

strony pozwanej miały charakter dyskryminujący.

Powódka zaskarżyła ten wyrok skargą kasacyjną w zakresie pkt II,

zarzucając mu naruszenie przepisu art. 65 k.c., przez jego błędną wykładnię i

przyjęcie, że postanowienie § 12 Regulaminu wynagradzania obowiązującego u

strony pozwanej w zakresie przyznania pracownikom dodatku jako określonego

procentowo stażu pracy nauczyciela w wysokości 1% rocznie nie uzasadnia

wypłaty powódce należnej jej kwoty z tego tytułu z uwagi na brak określenia, że

dotyczy stażu pracy u strony pozwanej.

W uzasadnieniu podniosła, że w niniejszej sprawie podstawowe znaczenie

miało dokonanie wykładni art. 65 k.c. w aspekcie nieprecyzyjnego sformułowania

oraz jego konsekwencji w odniesieniu do postanowień Regulaminu wynagradzania

obowiązującego u strony pozwanej, czego konsekwencją było pozbawienia

powódki świadczeń z tytułu stażu pracy jako nauczyciel, określonych w § 12

Regulaminu, tymczasem wykładnia taka nie została przeprowadzona zarówno

przez Sąd pierwszej, jak i drugiej instancji.

Zdaniem skarżącej, nie ulega wątpliwości, że przeprowadzenie wykładni w

wyżej wskazanym aspekcie prowadzi do jednoznacznego stwierdzenia, że brak

precyzyjności w zakresie formułowania aktów wewnętrznych obowiązujących u

pozwanej powinien być rozumiany i interpretowany na korzyść pracownika, w

szczególności, że to strona pozwana sama redagowała sporne postanowienie i w

toku procesu w żaden sposób nie wykazała, dlaczego postanowienie § 12

Regulaminu miałoby odnosić się do stażu pracy u niej. Powódka wskazała

jednocześnie, że w tym samym Regulaminie znajdowały się postanowienia, w

4

których pozwana odnosiła się precyzyjnie do stażu pracy u niej (§ 17 Regulaminu).

Zasady logiki wskazują, że nie jest dopuszczalne, aby dwa odmiennie

sformułowane postanowienia w istocie miały taki sam sens, podczas gdy jedno

wprost wskazuje na okres zatrudnienia u strony pozwanej, a drugie mówi o stażu

pracy pracownika w ogóle.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o jej oddalenie.

W uzasadnieniu podniosła, że powódka cały czas działa w błędnym

przekonaniu, że regulamin wynagradzania stanowi oświadczenie woli, stąd, według

niej, konieczność stosowania reguł interpretacyjnych z art. 65 k.c. W tym kontekście,

przytaczając orzecznictwo Sądu Najwyższego, wskazała, że regulamin

wynagradzania jest źródłem prawa w rozumieniu art. 9 k.p. Z tego względu sąd

powinien dążyć do ustalenia treści norm prawnych w nim zawartych, niezależnie od

ułomności sformułowania jego przepisów, przy zastosowaniu metod wykładni

właściwych dla interpretacji aktów prawnych. Regulamin wynagradzania jest aktem

normatywnym, a nie czynnością prawną w rozumieniu art. 58 k.c., a zatem nie ma

podstaw, aby art. 65 § 2 k.c. stosować do jego wykładni w sposób bezpośredni.

Pozwana podkreśliła, że w rozpoznawanej sprawie w odniesieniu do

postanowień regulaminu wynagradzania nie było konieczne odwoływanie się do -

nawet stosowanych posiłkowo i odpowiednio (art. 300 k.p.) w celu zinterpretowania

woli pracodawcy - zasad wykładni oświadczeń woli przewidzianych w art. 65 § 1

k.c., ponieważ treść postanowień Regulaminu jest stosunkowo jednoznaczna.

Skoro w regulaminie wynagradzania nie stwierdzono wprost tak jak w

rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 stycznia 2005 r., że

dodatek stażowy należny jest od ogólnego stażu pracy, to w procesie wykładni

postanowień tego regulaminu pierwszeństwo należało przyznać wykładni logiczno-

językowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności podkreślić należy, że skarga kasacyjna wniesiona

została w części dotyczącej pkt II zaskarżonego wyroku, który zawiera negatywne

rozstrzygnięcie co do dwóch roszczeń powódki – o wynagrodzenie za pracę

5

(dodatek stażowy) oraz o odszkodowanie za dyskryminację.

Co do rozstrzygnięcia tej pierwszej kwestii, argumentacja wspierająca zarzut

skargi (naruszenie art. 65 k.c.) opiera się na założeniu, że postanowienia

regulaminu wynagradzania wydanego na podstawie art. 772

k.p. powinny być

interpretowane na podstawie reguł wykładni oświadczenia woli. Co do zasady

regulamin wynagradzania jest aktem normatywnym (źródłem prawa w rozumieniu

art. 9 k.p.), a nie czynnością prawną w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego

(por. wyrok Sądu Najwyższego z 18 grudnia 2002 r., I PKN 693/01, OSNAPiUS

2004 nr 12, poz. 205). Mimo takiej oceny charakteru prawnego regulaminu

wynagradzania Sąd Najwyższy dopuszcza - jednak wyłącznie w drodze wyjątku i z

dużą ostrożnością - odpowiednie (art. 300 k.p.) i jedynie posiłkowe stosowanie

art. 65 k.c. do wykładni zawartych w nim postanowień (przepisów prawa).

Konieczność taka zachodzi w sytuacji, gdy zawodzą metody wykładni przyjęte w

odniesieniu do interpretacji treści aktów normatywnych. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjmuje się, że możliwe jest posiłkowe stosowanie do wykładni

aktów normatywnych - np. takich jak porozumienia zbiorowe prawa pracy - art. 65

k.c., jeżeli jakieś sformułowania zawarte w postanowieniach tych aktów

(zbudowanych w pewnym stopniu na oświadczeniach stron - partnerów socjalnych

w przypadku układu zbiorowego pracy, porozumienia zbiorowego opartego na

ustawie, pakietu socjalnego albo na jednostronnym oświadczeniu pracodawcy w

przypadku regulaminów wynagradzania lub regulaminów pracy ustalanych

jednostronnymi aktami pracodawcy) nie dają się wyjaśnić w inny sposób jak tylko

przy zastosowaniu metod wykładni właściwych dla wykładni oświadczeń woli (por.

wyroki: z 20 września 2005 r., II PK 53/05, LEX nr 276239; z 15 marca 2006 r.,

II PK 143/05, OSNP 2007 nr 3-4, poz. 45; z 5 lutego 2004 r., I PK 307/03, OSNP

2004 nr 24, poz. 416; z 19 marca 2008 r., I PK 235/07, OSNP 2009 nr 15-16, poz.

190).

Stąd konieczność interpretacji § 12 Regulaminu wynagradzania na

podstawie art. 65 k.c. pojawiłaby się jedynie wtedy, kiedy nie dałoby się odtworzyć

jego znaczenia (treści) na podstawie obowiązujących reguł wykładni norm

prawnych.

6

Pojęcie „staż pracy”, użyte w § 12 Regulaminu (z którego skarżąca wywodzi,

że chodzi o tzw. ogólny staż pracy nauczyciela, a nie staż pracy w Fundacji), nie

ma definicji ustawowej w prawie pracy. Jego znaczenie jest różnorakie i wynika z

treści konkretnej normy prawnej określającej warunki nabycia przez pracownika

określonego prawa (np. prawa do: nagrody jubileuszowej, urlopu wypoczynkowego,

okresu wypowiedzenia). Może być więc to staż pracy w danym zakładzie pracy, w

danym zawodzie lub też tzw. ogólny staż pracy. Istotne jest zatem to, czy na

podstawie obowiązujących metod wykładni prawa da się wywieść, w jakim

znaczeniu normodawca w § 12 Regulaminu użył zwrotu „staż pracy”.

Na wstępie Regulaminu wynagradzania podkreśla się, że przy jego

opracowaniu posiłkowo posługiwano się postanowieniami ustawy- Karta

Nauczyciela. Dalsze zaś szczegółowe regulacje stanowią o zakresie wykorzystania

przepisów Karty Nauczyciela i jej aktu wykonawczego przy tworzeniu zasad

wynagradzania nauczycieli u strony pozwanej.

Zgodnie z art. 33 ust. 1 Karty Nauczyciela, nauczycielom przysługuje

dodatek za wysługę lat, w wysokości 1% wynagrodzenia zasadniczego za każdy

rok pracy, wypłacany w okresach miesięcznych poczynając od czwartego roku

pracy, z tym że dodatek ten nie może przekroczyć 20% wynagrodzenia

zasadniczego. Ustęp 3 tego artykułu stanowi zaś, że minister właściwy do spraw

oświaty i wychowania, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw pracy,

określa, w drodze rozporządzenia, szczególne przypadki zaliczania okresów

zatrudnienia oraz innych okresów uprawniających do dodatku za wysługę lat.

Wydane na jego podstawie rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z

dnia 31 stycznia 2005 r. w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia

zasadniczego nauczycieli, ogólnych warunków przyznawania dodatków do

wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagradzanie za pracę w dniu wolnym od

pracy (Dz.U. Nr 22, poz. 181 ze zm.) w § 7 ust. 1 przewiduje, że do okresów pracy

uprawniających do dodatku za wysługę lat wlicza się okresy poprzedniego

zatrudnienia we wszystkich zakładach pracy oraz inne udowodnione okresy, jeżeli z

mocy odrębnych przepisów podlegają one wliczeniu do okresu pracy, od którego

zależą uprawnienia pracownicze.

7

W myśl zdania pierwszego § 12 Regulaminu wynagradzania, w Fundacji

„N.” nie obowiązują zasady i stawki wynagrodzenia określone w przepisach

Ministerstwa Edukacji Narodowej oraz że stawki wynagrodzenia obowiązujące w

publicznych placówkach dydaktycznych mogą być wykorzystywane w procesie

ustalania wynagrodzeń nauczycieli zatrudnionych w Fundacji „N. " - w połączeniu

ze stwierdzeniem o posiłkowym stosowaniu „tabeli stawek wynagrodzenia

zasadniczego MEN /uwzględniających stopie awansu zawodowego nauczyciela/”.

Stosownie do dalszych postanowień § 12, „Posiłkując się tabelą stawek

wynagrodzenia zasadniczego MEN /uwzględniających stopień awansu

zawodowego nauczyciela/ ustalamy indywidualną stawkę miesięczną. Do stawki tej

doliczamy procentowo staż pracy nauczyciela przy czym staż do 3 lat nie jest

doliczany a od 4 roku pracy dolicza się rocznie 1% wynagrodzenia. Wysokość

wskaźnika procentowego maksymalnie może wynosić 20 % bez względu na

faktyczny staż nauczyciela. Wynagrodzenie zasadnicze wraz z dodatkiem

stażowym jest dzielone przez 75 godziny /miesięczny wymiar etatu nauczyciela/ co

wyznacza stawkę godzinową”.

Przywołana treść postanowienia wyraźnie wskazuje na ograniczony zakres

„posiłkowego” wykorzystania zasad wynikających z Karty Nauczyciela i jej

rozporządzenia wykonawczego określającego szczegółowo zasady wynagradzania

nauczycieli. Odnosi się ono na pewno do załącznika do tego rozporządzenia -

określającego wysokość minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego

nauczycieli. Niewątpliwie też w § 12 posłużono się algorytmem wzrostu

wynagrodzenia analogicznym jak przy obliczaniu dodatku stażowego dla

nauczycieli, co jednakże nie wyjaśnia wprost, czy „staż pracy nauczyciela” jest

tożsamy z „wysługą lat” określoną w art. 33 ust. 1 Karty Nauczyciela i rozumianą

jako „każdy rok pracy” definiowany w § 7 ust. 1 rozporządzenia Ministra Edukacji

Narodowej i Sportu z dnia 31 stycznia 2005 r. sprawie wysokości minimalnych

stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli, ogólnych warunków

przyznawania dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagradzanie za

pracę w dniu wolnym od pracy czy też oznacza staż pracy nauczycielskiej, czy staż

pracy w Fundacji.

8

Z Regulaminu wynika, że innym składnikiem wynagrodzenia uzależnionym

od długości okresu zatrudnienia jest nagroda jubileuszowa. Stosownie do § 17

świadczenie to przysługuje po przepracowaniu 15, 20 i 25 lat w Fundacji „N.”, a

więc jest uzależnione od przepracowania odpowiedniego okresu u strony pozwanej.

Z jednej więc strony można przyjąć taką interpretację, że zwroty

„przepracowanie” z § 7 i „staż pracy” z § 12 to pojęcia tożsame z uwagi na ich

punkt odniesienia do długości okresu zatrudnienia i przyjąć, że w § 12 nie

ograniczono stażu pracy do zatrudnienia nauczycielskiego w Fundacji, ponieważ

gdyby taka była wola normodawcy, zostałaby wyrażona wprost, jak uczyniono to w

§ 17. Równie jednak uprawnione byłoby uznanie, że oba te postanowienia

posługują się jednak odmiennymi pojęciami i nie ma podstaw, aby różnym zwrotom

użytym w jednym akcie prawnym przypisywać to samo znaczenie, co wspiera także

argument, że § 17 może potwierdzać, iż zatrudnienie poza Fundacją jest obojętne z

punktu widzenia zasad wynagradzania nauczycieli.

Pewną wskazówką interpretacyjną mogłoby być użycie po zwrocie „staż

pracy” dopełnienia „nauczyciela”. Tak więc „staż pracy nauczyciela” mógłby

oznaczać okres zatrudnienia w zawodzie nauczyciela, co nie byłoby pozbawione

racji wobec tego, że omawiane postanowienie Regulaminu dotyczy zasad

wynagradzania nauczycieli zatrudnionych w Fundacji, a nie jej innych pracowników.

Jednakże istnieje możliwość przyjęcia, że ważniejsze jest sformułowanie „staż do 3

lat nie jest doliczany a od 4 roku pracy dolicza się rocznie 1% wynagrodzenia” i „rok

pracy” oznacza zatrudnienie w Fundacji.

Z uwagi na przedstawione wątpliwości i przede ze względu na dalekie od

zasad prawidłowej techniki legislacyjnej konstruowanie omawianych norm

prawnych metody wykładni przyjęte w odniesieniu do interpretacji treści aktów

normatywnych nie dają odpowiedzi na pytanie o znaczenie pojęcia „staż pracy

nauczyciela”. Istnieją zatem dostateczne podstawy, aby do ich wykładni posiłkowo

zastosować art. 65 k.c. Przyjęta na tle tego przepisu tzw. kombinowana metoda

wykładni przyznaje pierwszeństwo temu znaczeniu oświadczenia, które

rzeczywiście nadawały mu obie strony w chwili jego złożenia (subiektywny wzorzec

wykładni). Pierwszeństwo to jest wyprowadzane z zawartego w art. 65 § 2 k.c.

nakazu badania raczej, jaki był zgodny zamiar stron umowy, aniżeli opierania się na

9

dosłownym brzmieniu umowy (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 29 czerwca 1995 r., III CZP 66/95, OSNC 1995 nr 12, poz. 168).

Nie jest konieczne, aby był to cel uzgodniony przez strony, wystarczy cel

zamierzony przez jedną stronę, który jest wiadomy drugiej (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 5 lipca 2013 r., LEX nr 1375459). W przypadku postanowień

Regulaminu wynagradzania oznacza to badanie, czy cel normodawcy odnoszenia

wysokości spornego świadczenia do okresów przepracowanych wyłącznie w

Fundacji był wiadomy pracownikowi w chwili podania mu Regulaminu do

wiadomości. Takiego zaś podstawowego ustalenia w zaskarżonym wyroku brak, co

uzasadnia postawiony przez skarżącego zarzut naruszenia art. 65 k.c. Zgodnie z

utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, zastosowanie przepisów prawa

materialnego do niedostatecznie ustalonego stanu faktycznego oznacza wadliwą

subsumcję tego stanu do zawartych w nich norm prawnych, a brak stosownych

ustaleń uzasadnia zarzut kasacyjny naruszenia prawa materialnego przez

niewłaściwe jego zastosowanie (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z 5 września

2012 r., IV CSK 76/12, LEX nr 122981; z 11 marca 2003 r., V CKN 1825/00, LEX nr

784216; z 10 marca 2011 r., II PK 241/10, LEX nr 817524).

Konieczne jest więc poczynienie ustaleń co do tego, w jaki sposób obliczana

była stawka godzinowa (z wliczanym do niej dodatkiem stażowym) w stosunku do

innych nauczycieli, jak nauczycielom zatrudnionym w Fundacji (w tym powódce)

przedstawiano § 12 Regulaminu wynagradzania i jak był on przez nich rozumiany w

chwili zapoznawania się z tym aktem prawnym, czy na tym tle dochodziło do

sporów z pracodawcą. Inaczej rzecz ujmując, chodzi o wyjaśnienie, czy

przedstawiana przez stronę pozwaną interpretacja kontrowersyjnego postanowienia

Regulaminu wynagradzania była powszechnie znana pracownikom i nie budziła ich

wątpliwości co do tego, że dodatek stażowy (zawierający się w stawce godzinowej)

zależy wyłącznie od zatrudnienia w Fundacji.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej żądania wynagrodzenia za

pracę. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na mocy art. 108 § 2

k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.

10

Jeśli chodzi o rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji odnośnie do roszczenia

o odszkodowanie za dyskryminację, to brak jakichkolwiek zarzutów dotyczących tej

kwestii, uniemożliwia kontrolę kasacyjną orzeczenia w tym zakresie. W

konsekwencji skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionej podstawy

pozwalającej wzruszyć rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji w tym zakresie i

podlega oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.