II UK 371/13

Sygn. akt II UK 371/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku D. B. i W. B.

przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

z udziałem zainteresowanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T.

o ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 marca 2014 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 12 marca 2013 r.

I. oddala skargę kasacyjną,

II. zasądza od Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego na rzecz wnioskodawców kwotę 120 (sto

dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w

postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 27 marca 2012 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w T. – w sprawie D. B. i W. B. przeciwko Prezesowi

Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o ubezpieczenie społeczne – oddalił

odwołania wnioskodawców od decyzji organu rentowego – Prezesa Kasy

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia: 5 sierpnia 2011 r., znak …N-

4/2011; 3 października 2011 r., znak …17/U/2011; 3 października 2011 r.,

znak …14/W/2011. Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca po ukończeniu 16 lat

pracował i mieszkał w gospodarstwie rolnym matki, jednak nie został zgłoszony do

ubezpieczenia rolniczego jako domownik i nie zapłacono za niego składek na

ubezpieczenie rolnicze, co nie pozwala na objęcie go ubezpieczeniem społecznym

rolników w myśl art. 6 pkt 2 w zw. z art. 7, art. 37 ust. 1, art. 39 ustawy z dnia 20

grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Wyrokiem z dnia 12 marca 2013 r. Sąd Apelacyjny– po rozpoznaniu apelacji

wnioskodawców od powyższego wyroku – zmienił zaskarżony wyrok i ustalił, że

wnioskodawca W. B. podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie od 1

października 2000 r. do 16 maja 2002 r.

Sąd Apelacyjny nie kwestionował, że art. 37 cytowanej ustawy nakłada na

rolnika obowiązek, aby w ciągu 14 dni zgłosił Kasie osoby podlegające

ubezpieczeniu w jego gospodarstwie, ale uznał, że niewywiązanie się rolnika z

obowiązku informowania o okolicznościach mających wpływ na podleganie

ubezpieczeniu i o zmianach tych okoliczności nie ma znaczenia dla oceny

podlegania ubezpieczeniu społecznemu, powodującemu obowiązek opłacania

składek. Skoro więc W. B. spełnił przesłanki uznania go za domownika w

rozumieniu art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników, w brzmieniu obowiązującym w spornym okresie (j.t. Dz. U. z

1998 r., Nr 7, poz. 25 ze zm.), to podlegał on ubezpieczeniu społecznemu rolników

w okresie od 1 października 2000 r. do 16 maja 2002 r.

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego – Prezes Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego zaskarżył w całości skargą kasacyjną. Skargę oparto

na pierwszej podstawie kasacyjnej określonej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. i

zarzucono błędną wykładnię:

3

a) art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników (Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) przez wadliwe uznanie, że

ubezpieczony podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników jako domownik rolnika

w zakresie ubezpieczenia emerytalno-rentowego, wypadkowego, chorobowego i

macierzyńskiego w okresie od 1 października 2000 r. do 16 maja 2002 r.;

b) art. 6 pkt 2 w związku z art. 7, art. 16, art. 37 ust. 1 i art. 39 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników przez przyjęcie, że brak zgłoszenia

wnioskodawcy W. B. do ubezpieczenia społecznego rolników nie ma wpływu na

ocenę podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników i uznanie go za domownika

rolnika – D. B. w rozumieniu przepisów tej ustawy.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w

całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania;

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji w całości i

jego zmianę w całości przez oddalenie apelacji ubezpieczonych oraz z ostrożności

procesowej orzeczenie o przywróceniu stanu poprzedniego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawcy domagali się oddalenia

skargi oraz zasądzenia od organu rentowego na rzecz wnioskodawców kosztów

postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie jest zasadna.

Na wstępnie należy jednak wskazać uchybienia zawarte w w/w wyrokach,

które nie są wprawdzie objęte podstawą kasacyjną, jednak mają znaczenie dla

rozpoznania skargi kasacyjnej.

Zakres rozpoznania i orzeczenia w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych wyznaczony jest w pierwszej kolejności przedmiotem decyzji organu

rentowego, zaskarżonej do sądu ubezpieczeń społecznych, a w drugim rzędzie

przedmiotem postępowania sądowego, determinowanego zakresem odwołania od

decyzji. Odwołanie wnoszone od decyzji organu ubezpieczeń społecznych nie ma

charakteru samodzielnego żądania. W tym kontekście należy wziąć pod uwagę, że

Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wydał trzy decyzje, ujęte w

4

wyroku Sądu pierwszej instancji. Decyzją z dnia 5 sierpnia 2011 r. – wydaną w

stosunku do D. B. stwierdził wydanie decyzji znak … 12409/1 z dnia 24 maja 2002

r. w sprawie objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników W. B. od dnia 17 maja

2002 r. w statusie domownika z naruszeniem prawa i brak możliwości uchylenia tej

decyzji. W dniu 3 października 2011 r. wydał decyzję, znak …17/U/2011, w której

uchylił decyzję z dnia 5 sierpnia 2011 r. W dniu 3 października 2011 r. wydał też

decyzję - znak …N/7/2011, wydaną w oparciu o art. 36 ust. 1 pkt 1, art. 6, art. 7, art.

16 oraz art. 39 ust. 4 z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników (j.t. Dz. U. z 2008 r., Nr 50, poz. 291 ze zm.), w której stwierdził, iż W. B.

nie spełnia warunków do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników w

statusie domownika w okresie od listopada 1997 r. do 16 maja 2002 r.

Stosownie do art. 47713

k.p.c. - zmiana przez organ rentowy zaskarżonej

decyzji przed rozstrzygnięciem sprawy przez sąd - przez wydanie decyzji

uwzględniającej w całości lub w części żądanie strony - powoduje umorzenie

postępowania w całości lub w części. Postępowanie zainicjowane odwołaniem od

decyzji z dnia 5 sierpnia 2011 r. Sąd Okręgowy powinien był umorzyć, zamiast

oddalać odwołanie, gdyż decyzja ta została uchylona przez późniejszą decyzję

organu rentowego. Przepis ten powinien był również zastosować Sąd Apelacyjny

odnośnie roszczenia wnioskodawców dotyczącego okresu od 17 listopada 1997 r.

do 30 września 2000 r., gdyż decyzją z dnia 17 listopada 2011 r.,

znak …1333/2011/536, Prezes Kasy stwierdził podleganie przez skarżącego

ubezpieczeniu społecznemu rolników w tym właśnie okresie; orzekając

jednocześnie, że należne z tego tytułu składki nie podlegają dochodzeniu z uwagi

na upływ terminu przedawnienia.

Stosownie do art. 47714

§ 2 k.p.c. w razie uwzględnienia odwołania sąd

zmienia zaskarżoną decyzję w całości lub w części i orzeka co do istoty sprawy.

Sąd Apelacyjny nie uwzględnił tego przepisu, nie dokonując zmiany części decyzji z

dnia 3 października 2011 r., znak …N/7/2011, a jedynie dokonując ustalenia, iż W.

B. podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie od 1 października 2000

r. do 16 maja 2002 r. Ponieważ jednak skarga kasacyjna nie zawiera zarzutu

naruszenia w/w przepisów, nie było podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku.

5

Odnosząc się do zarzutu zawartego w podstawie skargi kasacyjnej należy

wskazać, że kontestuje ona ustalenie, że wnioskodawca W. B. podlegał

ubezpieczeniu społecznemu rolników jako domownik w okresie od 1 października

2000 r. do 16 maja 2002 r.

Zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników - ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu

i macierzyńskiemu podlega z mocy ustawy domownik rolnika, którego

gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub

dział specjalny; jeżeli nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu i nie ma

ustalonego prawa do emerytury lub renty. W myśl art. 16 ust. 1 pkt 2 cytowanej

ustawy ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu podlega z mocy ustawy domownik

rolnika, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha

przeliczeniowego lub dział specjalny. Ustawowa definicja domownika zawarta

została w art. 6 pkt 2 cytowanej ustawy, który stanowi, że przez domownika

rozumie się osobę bliską rolnikowi, która: ukończyła 16 lat, pozostaje z rolnikiem we

wspólnym gospodarstwie domowym lub zamieszkuje na terenie jego gospodarstwa

rolnego albo w bliskim sąsiedztwie, stale pracuje w tym gospodarstwie rolnym i nie

jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2005 r., I UK 195/04 (OSNP

2005 nr 21, poz. 339) wyrażono – akceptowany w opinii kolegialnej obecnego

składu Sądu Najwyższego - pogląd, że rolniczy organ rentowy wydaje decyzje w

sprawach podlegania ubezpieczeniu oraz ustania ubezpieczenia (art. 36 ust. 1 pkt

1 ustawy), jednakże decyzja taka nie ma charakteru konstytutywnego, lecz

deklaratoryjny i jako taka nie rodzi stanu prawnego, a tylko stwierdza jego istnienie.

W przypadku bowiem, kiedy mamy do czynienia z obowiązkiem bądź prawem

wynikającym wprost z ustawy (z mocy prawa), skutek prawny następuje z datą

spełnienia się warunków ustalonych w tej ustawie, natomiast decyzja, jako akt

konkretyzujący przedmiot i skierowana do indywidualnego adresata, ma charakter

deklaratoryjny. Decyzje deklaratoryjne ustalają jedynie istnienie i zakres stosunku

prawnego, który powstał wcześniej z mocy przepisów prawnych. Skutki prawne w

tego typu sytuacjach powstają więc ex tunc, jako skutki ziszczenia się określonych

w przepisach prawa warunków, a nie ex nunc jako skutki prawne decyzji

6

deklaratoryjnej. Jest to podstawowa cecha różniąca decyzje deklaratoryjne od

decyzji konstytutywnych, które same określają datę, od której następują skutki

prawne. Decyzje deklaratoryjne mogą być zatem wydawane w każdym czasie, jako

że nie kreują nowych stanów prawnych, a tylko stwierdzają ich istnienie.

Z niekwestionowanych ustaleń Sąd Apelacyjnego wynika, że wnioskodawca

w okresie trwania umowy dzierżawy (w latach 1997 – 2000) nie zgłosił się do

ubezpieczenia społecznego rolników. Prezes Kasy w decyzji z 2011 r. stwierdził

jednak podleganie przez niego ubezpieczeniu rolniczemu w tym okresie. W

spornym okresie skarżący nie był także zgłoszony do ubezpieczenia społecznego

rolników przez matkę jako domownik rolnika, ani nie opłacono za niego składek na

ubezpieczenie rolnicze.

Relewantny w tym aspekcie był art. 37 ust. 1 cytowanej wyżej ustawy,

zgodnie z którym - rolnik jest obowiązany, nie czekając na wezwanie, w ciągu 14

dni zgłaszać Kasie osoby podlegające ubezpieczeniu w jego gospodarstwie oraz

informować Kasę o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i

o zmianach tych okoliczności. Zwrócić jednak należy uwagę, że omawiana ustawa

nie normuje konsekwencji nie dopełnienia tego obowiązku. W szczególności nie

zawiera przepisu, iż skutkiem niewykonania przez rolnika obowiązku zgłoszenia

domownika do ubezpieczenia społecznego rolników zgodnie z art. 37 ust. 1 ustawy

w terminie 14 dni od dnia powstania prawa do ubezpieczenia społecznego

domownika – jest objęcie domownika ubezpieczeniem, określonym w art. 7 ust. 1

pkt 2, art. 16 ust. 1 pkt 2 – w związku z art. 6 pkt 2 tej ustawy dopiero od dnia

późniejszego wniosku w tej kwestii.

Biorąc pod uwagę podleganie przez wnioskodawcę ubezpieczeniu

społecznemu rolników z mocy prawa, a nie na wniosek, nie można zaakceptować

sugestii skargi kasacyjnej, iż warunkiem sine qua non objęcia skarżącego

ubezpieczeniem jako domownika rolnika było zgłoszenie go do ubezpieczenia

przez rolnika (matkę) we właściwej jednostce organu rentowego, a w konsekwencji

– również zapłacenie składek na ubezpieczenie społeczne rolników.

Wykorzystując wykładnię systemową można przykładowo wskazać, że

stosownie do art. 45 ust. 1 cytowanej ustawy - o zaistnieniu wypadku przy pracy

rolniczej rolnik lub domownik są zobowiązani zawiadomić Kasę bez zbędnej zwłoki,

7

jednak nie później niż w terminie 6 miesięcy od dnia jego zaistnienia. W myśl ust. 3

tego artykułu - niedopełnienie przez poszkodowanego lub rolnika tego obowiązku,

ocenia się przy ustalaniu okoliczności i przyczyn wypadku oraz prawa do

jednorazowego odszkodowania. Zdaniem Sądu Najwyższego - mimo więc

wyraźnego skonkretyzowania obowiązku rolnika, ustawodawca nie zdecydował się

na wprowadzenie sankcji w postaci pozbawienia prawa do odszkodowania, w

przypadku niedopełnienia tego obowiązku.

W tym kontekście Sąd Najwyższy uznał, że brak unormowania w postaci

konsekwencji prawnych niezgłoszenia domownika do ubezpieczenia społecznego

w omawianej ustawie był celowym działaniem ustawodawcy, dopuszczającym

również późniejsze zgłoszenie domownika do ubezpieczenia społecznego rolników

i objęcie go ubezpieczeniem ex tunc. Funkcją omawianych przepisów może być

potrzeba ochrony interesów domowników w przypadku nieporadności lub braku

odpowiedniego wykształcenia rolników, jak również pośrednio – zmobilizowanie

pracowników Kasy do monitorowania sytuacji domowników rodzin rolników, którzy

kończą 16 lat, w celu rozważenia objęcia ich ubezpieczeniem społecznym rolników,

co mogłoby przybrać postać np. wyraźnej i jednoznacznej pisemnej informacji w

trakcie zgłaszania rolnika do ubezpieczenia społecznego.

Organ rentowy nie neguje natomiast, że możliwe jest późniejsze skuteczne

zgłoszenie do ubezpieczenia społecznego samego rolnika i objęcie go

ubezpieczeniem z datą wsteczną.

Sąd Najwyższy zauważa słuszną sugestię organu rentowego, zawartą w

skardze kasacyjnej, a wynikającą z konieczności ochrony interesów publicznych i

zapewnienia równego traktowania ubezpieczonych, iż „wszelkie zdarzenia

ubezpieczeniowe winny być zgłaszane organowi rentowemu w ciągu 14 dni od

chwili ich zajścia, nie zaś w momencie, jaki ubezpieczonemu jest wygodny lub w

danej sytuacji faktycznej potrzebny (co wystąpiło w niniejszej sprawie)”.

„Stanowisko przyjęte w zaskarżonym wyroku pozwala na całkowite uniknięcie

obowiązku opłacania składek ubezpieczeniowych (jak w tym przypadku z uwagi na

przedawnienie możliwości ich dochodzenia), przy zachowaniu uprawnień

wynikających z przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, co w

stosunku do innych ubezpieczonych, realizujących obowiązki wynikające z ustawy

8

jest rażąco nierówne. Przyjęcie takiej interpretacji powołanych przepisów prowadzi

przecież do sytuacji, w której takie same uprawnienia wynikające z ubezpieczenia

społecznego osiąga osoba płacąca składki zgodnie z obowiązkiem ustawowym i

osoba, która nie opłaciła ani jednej składki”.

W ocenie Sądu Najwyższego przepisy omawianej ustawy nie powinny

prowadzić do takich sytuacji, jednak Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego już po zapoznaniu się z ogłoszoną tezą i motywami cytowanego

wcześniej wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2005 r., I UK 195/04, miał

możliwość zainicjowania procesu legislacyjnego, zmierzającego do

jednoznacznego unormowania takich sytuacji, jednak tego nie uczynił. Takie

czynności może podjąć również obecnie.

Reasumując – wykładnia językowa, systemowa i (w przedstawionym

ochronnym aspekcie) wykładnia funkcjonalna nie pozwalają na uznanie, że Sąd

drugiej instancji naruszył prawo materialne, dokonując w zaskarżonym wyroku

nieprawidłowej wykładni przepisów wskazanych w skardze kasacyjnej, a zwłaszcza

art. 6 pkt 2 w zw. z art. 37 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Niewykonanie przez rolnika obowiązku zgłoszenia domownika do ubezpieczenia

społecznego rolników zgodnie z art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników w terminie 14 dni od dnia powstania prawa do

ubezpieczenia społecznego domownika – nie wywołuje skutku w postaci objęcia

domownika ubezpieczeniem, określonym w art. 7 ust. 1 pkt 2, art. 16 ust. 1 pkt 2 –

w związku z art. 6 pkt 2 tej ustawy dopiero od dnia późniejszego wniosku w tej

kwestii.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39814

k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego w oparciu o przepisy art. 98 § 1 i 3,

art. 99 k.p.c. w związku z § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę

prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. 2013 r. poz. 490).