V CSK 266/13

Sygn. akt V CSK 266/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 kwietnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa "A." S.A.

przeciwko […] Bank S.A.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 3 kwietnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 4 grudnia 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz strony powodowej kwotę 3 600 zł ( trzy tysiące sześćset

złotych ) tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny, ponownie rozpoznający apelację strony pozwanej w sprawie

o zapłatę, oddalił tę apelację i uznał, że strony wiązał doręczony powódce

Regulamin Transakcji Terminowych i Pochodnych z 2008 r. (k. 112-133), w związku

z zawartymi przez strony w dniu 17 kwietnia 2008 r. Umową Dodatkową Transakcji

Zamiany (RAS) oraz Umową Ramową o Współpracy w zakresie Transakcji

Terminowych i Pochodnych.

Za istotną dla rozstrzygnięcia sporu uznał Sąd odwoławczy kwestię wykładni

postanowień Regulaminu z uwzględnieniem przesłanek określonych w art. 65 § 2

k.c., celem rozstrzygnięcia, czy tzw. Umowa RAS powinna zostać rozliczona

między stronami według zasad ogólnych, za czym opowiada się powódka, czy też

według Bieżącej Wyceny Rynkowej, za czym optuje strona pozwana. Spór między

stronami sprowadzał się więc do odmiennego stanowiska co do właściwej metody

(sposobu) rozliczenia, a wysokość należnej kwoty stanowiła jedynie kwestię

pochodną.

Sąd II instancji uznał, że umowa RAS została skutecznie rozwiązana w dniu

15 kwietnia 2009 r. z upływem 30-dniowego okresu wypowiedzenia, liczonego

od dnia złożenia przez powódkę oświadczenia w dniu 16 marca 2009 r. W ocenie

Sądu Apelacyjnego, próba pozwanej wyznaczenia dopiero w dniu 16 kwietnia

2009 r. Dnia Wcześniejszego Rozliczenia Transakcji była już bezskuteczna, jako

podjęta po dniu rozwiązania umowy z dniem 15 kwietnia 2009 r.

Sąd Apelacyjny uznał, że również wykładnia postanowień Regulaminu

prowadzi do wniosku, iż umowa rozwiązana wskutek wypowiedzenia dokonanego

przez powódkę powinna być rozliczona wg. zasad ogólnych a nie według Bieżącej

Wyceny Rynkowej. W ocenie tego Sądu, rozliczenie według Bieżącej Wyceny

Rynkowej możliwe jest w razie wypowiedzenia umowy związanego z wystąpieniem

Przypadku Naruszenia określonego w § 8 Regulaminu. Natomiast w razie

wypowiedzenia umowy z zachowaniem terminu wypowiedzenia, ale bez

wystąpienia Przypadku Naruszenia nie jest możliwe rozliczenie się stron według

Bieżącej Wyceny Rynkowej. Sąd Apelacyjny uznał, że w postanowieniach

3

Regulaminu zastrzeżono stosowanie metody Bieżącej Wyceny Rynkowej wyłącznie

dla wypadków wyznaczenia Dnia Wcześniejszego Rozliczenia/Rozwiązania jako

konsekwencji wystąpienia zdarzeń stanowiących Przypadki Naruszenia,

a wskazanych w § 8 Regulaminu. Uznał zarazem, że postanowienia umowy nie

przewidywały sytuacji, aby w każdym wypadku rozwiązania umowy za

wypowiedzeniem, a więc także bez naruszenia umowy, możliwe było dokonywanie

rozliczenia według Bieżącej Wyceny Rynkowej, a zatem transakcja podlegała

wówczas rozliczeniu wedlug zasad ogólnych. Sąd drugiej instancji stwierdził nadto,

że w postępowaniu dowodowym nie wykazano istnienia odmiennych zwyczajów,

czy praktyk bankowych łączących strony.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, że także z uwzględnieniem przesłanek

wynikających z art. 65 k.c. brak było podstaw do przyjęcia, iż strony umówiły się na

rozliczenie, rozwiązanej za wypowiedzeniem umowy, według zasad Bieżącej

Wyceny Rynkowej.

Odnosząc się do określenia podstawy prawnej uwzględnienia powództwa

o zapłatę Sąd drugiej instancji przyjął, że stanowi ją art. 471 k.c., ponieważ doszło

do nienależytego wykonania przez stronę pozwaną umowy rachunku bankowego

wskutek nieuprawnionego pobrania kwoty z rachunku bankowego powódki,

wyrządzającego szkodę w jej majątku, której naprawienia dochodzi ona

w niniejszym procesie.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, stronie powodowej przysługiwało roszczenie

odszkodowawcze, którego przesłanki wykazała, w postaci szkody wynikłej

z nienależytego wykonania przez pozwaną zobowiązania z umowy rachunku

bankowego.

Odnosząc się tylko dodatkowo do kwestii nienależnego świadczenia,

przyjętego za podstawę żądania przez uprzednio orzekający w tej sprawie skład

Sądu Apelacyjnego, Sąd odwoławczy ferujący zaskarżony obecnie skargą

kasacyjną wyrok uznał, że strona powodowa nie była wobec strony pozwanej

zobowiązana do świadczenia, a strona pozwana nie wykazała swego uprawnienia

do pobrania tej kwoty z rachunku powódki. W konsekwencji Sąd Apelacyjny

stwierdził, że nawet gdyby nie zaistniała inna podstawa prawna, to powód byłby

4

uprawniony do żądania zwrotu świadczenia, gdyż do jego spełnienia nie był

w ogóle zobowiązany.

Strona pozwana zaskarżyła powyższy wyrok w całości, formułując zarzuty

w ramach obu podstaw kasacyjnych.

Skarżąca zarzuciła błędną wykładnię art. 39820

k.p.c. uzasadnioną brakiem

uwzględnienia wykładni prawa dokonanej tej sprawie przez Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 27 kwietnia 2012 r. (sygn. akt V CSK 193/11). Zarzut naruszenia

art. 328 § 2 k.p.c. uzasadniono brakiem wyjaśnienia podstawy prawnej

zaskarżonego wyroku w sytuacji wskazania alternatywnych podstaw prawnych

z pominięciem rozważenia i wskazania przesłanek kwalifikacji roszczenia jako

świadczenia nienależnego i stanowiących o możliwości jego zwrotu.

Zarzuty zgłoszone w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej obejmują:

- błędną wykładnię art. 65 § 1 i 2 k.c. wskutek oparcia się na dosłownym brzmieniu

postanowień Regulaminu, z pominięciem zamiaru stron i celu zawartych umów;

- niezastosowanie art. 61 § 1 k.c. i błędne uznanie daty doręczenia oświadczenia

woli powoda o wypowiedzeniu umowy, zanim doszło pod właściwy adres;

- niewłaściwe zastosowanie art. 97 k.c. wskutek uznania osoby czynnej w recepcji

pozwanej za umocowaną do odbioru oświadczenia woli powoda;

- niewłaściwe zastosowanie art. 471 k.c. bez wskazania konkretnego naruszenia

postanowienia umownego jako przejawu nienależytego wykonania zobowiązania;

- niewłaściwe zastosowanie art. 410 § 2 k.c. i art. 411 pkt 1, 2 i 4 k.c. wskutek

błędnego uznania świadczenia powoda za mające charakter świadczenia

nienależnego i uznanie braku przesłanek wyłączających możliwość żądania zwrotu

świadczenia;

- art. 3651

k.c. wskutek jego niewłaściwego zastosowania wobec wyłączenia

możliwości kwalifikacji zobowiązań wynikających z transakcji jako zobowiązań

bezterminowych;

- niewłaściwe zastosowanie art. 5 k.c. wobec uznania dochodzonego roszczenia za

zgodne z zasadami współżycia społecznego.

5

Strona skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji, ewentualnie

o uchylenie tego wyroku oraz orzeczenie co do istoty sprawy.

Powódka w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o oddalenie skargi

kasacyjnej i o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania wg. norm

przepisanych, prezentując argumentację zmierzającą w jej ocenie do

zakwestionowania zasadności zarzutów zgłoszonych w skardze kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie wobec braku w niej

uzasadnionych podstaw.

Chybiony okazał się zarzut błędnej wykładni art. 39820

k.p.c. uzasadniony,

mającym być skutkiem takiej wykładni, brakiem uwzględnienia przez Sąd

Apelacyjny wykładni prawa dokonanej w tej sprawie przez Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 27 kwietnia 2012 r. (sygn. akt V CSK 193/11). Strona skarżąca nie

wskazała w czym miałaby się przejawiać wadliwa wykładnia art. 39820

k.p.c.

dokonana przez Sąd odwoławczy w zaskarżonym obecnie wyroku, natomiast sam

zarzut braku uwzględnienia wykładni prawa dokonanej przez SN mógłby

ewentualnie uzasadniać niezastosowanie tego przepisu, a nie jego wadliwą

interpretację.

Tymczasem Sąd Apelacyjny wskazał na dostrzeżenie przez Sąd Najwyższy

w przywołanym wyroku braku rozważenia uprzednio przez Sąd odwoławczy postaci

nienależnego świadczenia (s. 33 uzasadnienia zaskarżonego obecnie wyroku),

czego nie można uznać za przejaw wykładni prawa, dokonanej przez Sąd

Najwyższy. Tymczasem związanie wydanym w tej sprawie orzeczeniem Sądu

Najwyższego ograniczałoby się, z mocy art. 39820

k.p.c., tylko do dokonanej przez

ten Sąd wykładni prawa, której zakres nie obejmuje jednak wskazań co do

dalszego postępowania. Oznacza to, że w razie zamieszczenia takich wskazań

w wyroku Sądu Najwyższego nie mają one charakteru wiążącego sąd powszechny,

któremu sprawa została przekazana, ponieważ wiążący charakter mają dla niego

tylko te wypowiedzi Sądu Najwyższego, które obejmują wyjaśnienie treści

6

przepisów prawnych i interpretacji zawartych w nich norm prawnych (v. wyrok SN

z dnia 25 listopada 2008 r., (II CSK 335/08), niepubl.).

Nietrafnym okazał się również zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. przez

brak wyjaśnienia w uzasadnieniu zaskarżonego obecnie wyroku materialnoprawnej

podstawy uwzględnienia powództwa. Tymczasem Sąd Apelacyjny na s. 32-33

uzasadnienia wyraźnie wskazał na art. 471 k.c. jako materialnoprawną podstawę

uzasadniającą żądanie zapłaty strony powodowej, powołując się na nienależyte

wykonanie przez stronę pozwaną zobowiązania wynikającego z umowy rachunku

bankowego, przez nieuprawnione pobranie z niego spornej kwoty i wyrządzenie

w ten sposób szkody powódce. Okoliczność, że strona skarżąca nie aprobuje tak

określonej przez Sąd Apelacyjny podstawy materialnoprawnej uzasadniającej

uwzględnienie żądania zapłaty tytułem odszkodowania nie oznacza braku

wyjaśnienia w uzasadnieniu tejże podstawy prawnej, a w konsekwencji nie

uzasadnia zarzutu naruszenia art. 328 § 2 k.c. i to w stopniu mającym istotny wpływ

na wynik sprawy. Zarzutu tego nie może skutecznie uzasadniać powołanie się na

okoliczność, że Sąd odwoławczy na s. 33 - 34 uzasadnienia jedynie dodatkowo

stwierdził, iż nawet gdyby nie zaistniała inna podstawa prawna rozstrzygnięcia, to

powód byłby uprawniony do żądania zwrotu nienależnie pobranego przez

pozwanego świadczenia. Ponieważ jednak w sposób jednoznaczny i stanowczy

przesądził, że podstawą prawną uzasadniającą żądanie powódki jest art. 471 k.c.,

przeto był on zwolniony od rozważania i wskazywania poszczególnych przesłanek

odpowiedzialności strony pozwanej w oparciu o inną podstawę prawną, aniżeli ta,

którą wyraźnie przyjął za materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia.

Wobec braku podstaw do uwzględnienia zarzutów sformułowanych

w ramach drugiej podstawy kasacyjnej oceny zarzutów naruszenia prawa

materialnego należało zatem dokonać z uwzględnieniem ustalonego stanu

faktycznego, przyjętego za podstawę rozstrzygnięcia przez Sąd drugiej instancji.

Nie okazał się trafny zarzut błędnej wykładni art. 65 § 1 i § 2 k.c.

uzasadniony naruszeniem obowiązku interpretacji oświadczeń woli z pominięciem

zamiaru stron i celu zawartej umowy, wpływającym w konsekwencji na błędne

przyjęcie braku uprawnienia strony skarżącej do dokonania obciążenia rachunku

7

powódki. Takie uzasadnienie zarzutu nie świadczy o błędnej wykładni art. 65 § 1

i § 2 k.c., a więc o wadliwej interpretacji przez Sąd Apelacyjny zawartych w nim

norm prawnych, lecz co najwyżej o niezastosowaniu tego przepisu. Tymczasem

Sąd Apelacyjny zastosował przewidziane tym przepisem kryteria interpretacyjne

przy dokonywaniu oceny treści zobowiązania łączącego strony, badając

ewentualność występowania łączących strony zwyczajów czy ujawnionych

powodowi praktyk bankowych (s. 27-28 oraz s. 35) i dochodząc do wniosku,

że wobec ich braku nie było podstaw do uznania w świetle art. 65 k.c., iż strony

umówiły się w każdej sytuacji na rozliczenie rozwiązanej za wypowiedzeniem

umowy według zasad Bieżącej Wyceny Rynkowej (s. 30). Zarazem zasadnie uznał

Sąd Apelacyjny, że podstawą określenia treści uprawnień stron umowy nie może

być niewskazany zwyczaj, czy też praktyka jednej tylko ze stron, które miałyby

skutecznie modyfikować treść łączącego strony stosunku zobowiązaniowego przez

zmianę zakresu obowiązków drugiej strony.

Wbrew zarzutowi podniesionemu w skardze kasacyjnej, Sąd Apelacyjny nie

dopuścił się również naruszenia art. 61 § 1 k.c. przez jego niezastosowanie, wobec

przeprowadzenia badania okoliczności doręczenia przez powódkę stronie pozwanej

oświadczenia o wypowiedzeniu umowy i na podstawie wyniku tych badań określił

chwilę skutecznego doręczenia oświadczenia w taki sposób, który potwierdza jego

złożenie w dniu 16 marca 2009 r. (s. 21 uzasadnienia). Przepis art. 61 § 1 k.c.

określa chwilę, a nie miejsce złożenia oświadczenia adresatowi, określając

czasowy skutek złożenia oświadczenia z chwilą, w której oświadczenie doszło

do adresata w taki sposób, że mógł zapoznać się z jego treścią. Postanowienie

§ 13 ust. 3 Regulaminu z 2008 r. określiło jednak w sposób szczególny w stosunku

do art. 61 § 1 k.c. temporalną skuteczność doręczenia zawiadomienia, uznając

doręczenie zawiadomienia za skuteczne w dniu jego dostarczenia - w przypadku

wysłania go za pośrednictwem posłańca (§ 13 ust. 3 pkt 4 Regulaminu).

Czasowy aspekt skuteczności doręczenia określiło zatem w sposób szczególny

wskazane postanowienie Regulaminu, które nie było przedmiotem modyfikacji

w Umowie Ramowej. Zasadnie zatem Sąd Apelacyjny uznał, że datą doręczenia

jest dzień 16 marca 2009 r., będący dniem dostarczenia oświadczenia przez

posłańca powódki, co wynika z dokumentu potwierdzającego dostarczenie tego

8

oświadczenia (k. 134), w dacie wynikającej z dokumentu zawierającego podpis

pracownika Banku oraz pieczęć. Skoro więc określenie chwili skutecznego

doręczenia zostało uregulowane w sposób szczególny w § 13 ust. 3 pkt 4

Regulaminu z 2008 r., a strona skarżąca nie wykazała, aby Bank inaczej uzgodnił

z Klientem czasowe skutki doręczenia, to powołane postanowienie Regulaminu

znajdowało w tym przedmiocie zastosowanie, a nie norma ogólna art. 61 § 1 k.c.

(por. wyrok SN z dnia 18 kwietnia 2012 r., V CSK 215/11, niepubl.; wyrok SN z dnia

17 czerwca 2009 r., IV CSK 53/09, niepubl.). Zarzut niezastosowania ostatnio

wymienionego przepisu okazał się chybiony.

Nie zasługuje również na uwzględnienie zarzut niewłaściwego zastosowania

art. 97 k.c., ponieważ Sąd Apelacyjny nie stosował tego przepisu.

Artykuł 97 k.c. znajduje zastosowanie jedynie w razie wątpliwości co do

umocowania osoby czynnej w lokalu przedsiębiorstwa do dokonywania czynności

prawnych zazwyczaj dokonywanych z osobami korzystającymi z usług

przedsiębiorstwa. Tymczasem Sąd Apelacyjny przesądził tylko o określeniu

czasowej skuteczności złożenia przez powódkę oświadczenia, a nie o uznaniu

przyjmującego dokument pracownika strony pozwanej za umocowanego do

dokonywania czynności prawnych i to zazwyczaj dokonywanych z osobami

korzystającymi z usług Banku. Zarzut niewłaściwego zastosowania art. 97 k.c.

okazał się więc nieuzasadniony.

Z kolei zarzut naruszenia art. 471 k.c. poprzez jego niewłaściwe

zastosowanie oparto na argumentach mających wskazywać na uchybienia

o procesowym charakterze, a mianowicie niewskazaniu przez Sąd odwoławczy

konkretnego naruszenia postanowienia umownego przez skarżącego i nie

wskazaniu na czym polega niewykonanie lub nienależyte wykonanie przez niego

zobowiązania.

Tymczasem zarzut zgłoszony w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

powinien wskazywać na przejawy naruszenia przepisu prawa materialnego, mające

postać jego błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania. Ta ostatnia postać

naruszenia wymaga wykazania przez stronę skarżącą, że Sąd dokonał aktu

subsumpcji, pomimo braku istnienia w ustalonym stanie faktycznym okoliczności

9

przesądzających o wystąpieniu materialnoprawnych przesłanek zastosowania

określonego przepisu. Taka sytuacja nie wystąpiła w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku, a wprost przeciwnie, Sąd Apelacyjny na s. 31-34 tego uzasadnienia

kilkakrotnie stanowczo i jednoznacznie wskazał, że nienależyte wykonanie przez

stronę pozwaną umowy rachunku bankowego polegało na nieuprawnionym

pobraniu przez pozwany Bank z rachunku bankowego powoda nienależnej

Bankowi kwoty, co skutkowało wyrządzeniem powodowi szkody, uzasadniającej

obowiązek jej naprawienia na podstawie art. 471 k.c. W ustalonym stanie

faktycznym istniały więc przesłanki do zastosowania art. 471 k.c. przez Sąd

Apelacyjny, a zarzuty strony skarżącej, sprowadzające się do niewskazania przez

Sąd odwoławczy przejawów naruszenia przez skarżącego zobowiązania

wynikającego z umowy rachunku bankowego, nie znajdują potwierdzenia

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

Nie zasługują również na uwzględnienie zarzuty niewłaściwego

zastosowania art. 410 § 2 k.c. i art. 411 pkt 1, 2 i 4 k.c., ponieważ podjęta przez

Sąd Apelacyjny próba oceny wystąpienia przesłanek ewentualnego zastosowania

tych przepisów nie może być utożsamiana z ich zastosowaniem, zwłaszcza

w sytuacji jednoznacznego uznania art. 471 k.c. za materialnoprawną podstawę

przesądzającą o zasadności uwzględnienia powództwa. Sąd Apelacyjny nie

zastosował więc przepisów k.c. o nienależnym świadczeniu i ustawowych

przesłankach wyłączających jego zwrot, ponieważ jednoznacznie przesądził

o odpowiedzialności strony pozwanej na podstawie art. 471 k.c., stwierdzając

jedynie, że nawet gdyby ona nie zaistniała, to powód byłby uprawniony do żądania

świadczenia na podstawie art. 410 § 2 k.c.

W tej sytuacji brak jurysdykcyjnego aktu zastosowania przepisów k.c.

regulujących zasady zwrotu nienależnego świadczenia nie może uzasadniać

zarzutu niewłaściwego ich zastosowania.

Nie okazał się również trafny zarzut niewłaściwego zastosowania art. 3651

k.c. Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nigdzie nie wskazał na

zastosowanie tego przepisu, ani też nie zanegował, że łącząca strony transakcja

zawarta była na czas określony, jak również nie dopuszczał przypisywanej mu

10

przez skarżącą możliwości kwalifikacji zobowiązań wynikających z tej transakcji

jako zobowiązań bezterminowych o charakterze ciągłym.

Zarzut naruszenia art. 5 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie nie jest

uzasadniony, ponieważ o niewłaściwym zastosowaniu określonego przepisu prawa

materialnego można mówić w sytuacji, w której Sąd zastosował taki przepis

pomimo braku ku temu podstaw w ustalonym stanie faktycznym. Tymczasem Sąd

Apelacyjny nie oceniał dochodzenia przez powoda roszczenia przez pryzmat

zgodności z zasadami współżycia społecznego, a zatem nie sposób czynić mu

zarzutu niewłaściwego zastosowania art. 5 k.c., naruszenia którego to przepisu

strona pozwana nie podniosła uprzednio w swej apelacji.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39814

k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

i art. 99 k.p.c. oraz na podstawie § 6 pkt 7 w zw. z § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. 2013 r., poz. 490).