II CK 308/04

Sygn. akt II CK 308/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Anna Jasińska

w sprawie z powództwa "D."- Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

przeciwko "W."- Spółce Akcyjnej

o zapłatę 1.275.000 zł,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 17 grudnia 2004 r.,

kasacji strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 stycznia 2004 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 8 września 2003 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo D.

Spółki z o.o. skierowane przeciwko „W." o zapłatę kwoty 1 275 000 zł żądanej

z tytułu gwarancji, udzielonej przez stronę pozwaną. Wspomniana gwarancja

dotyczyła zapłaty wierzytelności powoda wynikających z umowy sprzedaży

mrożonych ryb zawartej z „K." Spółką z o.o.

Oceniając materiał dowodowy sprawy Sąd Okręgowy ograniczył swoje

rozważania do, ostatecznie sprecyzowanych przez stronę pozwaną, zarzutów

wywodzonych z treści udzielonej przez nią gwarancji. Zarzuty te sprowadzały się do

po pierwsze, nie przedstawienia przez powoda dowodu wezwania Spółki „K." do

zapłaty, wysłanego przed upływem 30 dni opóźnienia w zapłacie należności za

sprzedane ryby oraz po drugie, do tego, że wbrew treści punktu 9 ust. 5 gwarancji,

strony umowy sprzedaży wprowadziły do tej umowy zmiany powodujące

zwiększenie zobowiązań objętych gwarancją, bez wcześniejszego poinformowania

o tym pozwanego gwaranta. Skutkiem tych zmian, jak twierdził pozwany, jego

zobowiązanie z gwarancji wygasło.

Sąd Okręgowy ustalił, że nie spełniało wymagania z pk-tu 3 gwarancji

wezwanie do zapłaty skierowane przez powoda do Spółki „K.", ponieważ wysłane

zostało w dniu 28 stycznia 2000 roku, tj. zanim upłynął termin płatności należności

za sprzedane ryby (28 stycznia 2000 roku był ostatnim dniem terminu płatności). W

momencie wezwania dłużnik nie pozostawał zatem jeszcze w opóźnieniu z

zapłatą. Kolejne wezwanie do zapłaty, z dnia 14 lutego 2000 roku nie zostało

dołączone do pisma powoda, w którym zostało zawarte żądanie zapłaty przez

pozwanego gwaranta sumy objętej gwarancją. Powód zresztą nie przedstawił

żadnego dowodu wysłania tego pisma do „K.".

Za uzasadniony uznał Sąd Okręgowy również drugi zarzut strony pozwanej.

Zdaniem Sądu zmiana istotnych warunków umowy sprzedaży ryb, dokonane przez

powoda i spółkę „K.”, nastąpiła bez powiadomienia o tym gwaranta.

Po zawarciu umowy o sprzedaż ryb pomiędzy powodem i spółką „K." i po

wystawieniu przez pozwanego gwarancji zapłaty wierzytelności powoda

3

wynikającej z tej umowy, jej strony dokonały zmiany istotnych jej warunków,

podwyższając wartość przedmiotu umowy o 48 000 zł. Kwotę tę Spółka „K." co

prawda zapłaciła, ale fakt ten nie ma znaczenia dla oceny wykonania przez powoda

warunku z punktu 9 ust. 5 gwarancji. Zmiana ta została wprowadzona bez

wcześniejszego poinformowania przez powoda, jako beneficjenta z umowy

gwarancji, strony pozwanej i bez wątpienia zmiana ta spowodowała zwiększenie

zobowiązań objętych gwarancją. Za nieuzasadnione uznał przy tym Sąd Okręgowy

stanowisko powoda, który twierdził, iż zmiana ta nie spowodowała zwiększenia

zobowiązań objętych gwarancją, gdyż Spółka „K." zapłaciła różnicę wynikającą z

ceny ryb, ponieważ taki punkt widzenia nakazywałby zaakceptować każdą zmianę

umowy podstawowej, dokonaną po udzieleniu gwarancji, skoro odpowiedzialność

pozwanego i tak ograniczona była do wysokości sumy gwarancyjnej. Zapis punktu

9 ust. 5 gwarancji byłby więc nieracjonalny bowiem nie miałby nigdy zastosowania.

Był on uzasadniony potrzebą każdorazowego rozważenia, czy wskutek zwiększenia

zobowiązań dłużnika nie byłoby celowe zrezygnowanie z gwarancji, zwiększenie

zobowiązań dłużnika wpływa bowiem na ocenę ryzyka. Możliwość odwołania

gwarancji przewidywał jej pkt 7. Zachowanie beneficjenta uniemożliwiające

gwarantowi ocenę ryzyka, poprzez nie powiadomienie go o zmianach umowy,

prowadzących do zwiększenia zobowiązań z niej wynikających, powodowało

wygaśnięcie zobowiązań z gwarancji, o czym stanowił jej punkt 9 ust 5. Nie

dotrzymanie warunków gwarancji w szczególności, nie powiadomienie o zmianach

umowy, spowodowało wygaśnięcie gwarancji i tym samym, bezzasadność

powództwa.

W apelacji od wyroku Sądu Okręgowego, powód zarzucił naruszenie art. 56,

3531

, 805 i następne k.c. w zw. z pkt. 3-4 i 9 pkt 5 gwarancji przez przyjęcie, że

powód nie spełnił wymogów z pk-tu 9 pkt 5 gwarancji, gdyż nie poinformował

o wystawieniu faktur korygujących wartość towaru, przez przyjęcie, że w takim

przypadku gwarancja wygasa i pozwany jest upoważniony do odmowy spełnienia

świadczenia oraz przez przyjęcie, że powód miał obowiązek wezwać do zapłaty

Spółkę „K." w okresie 30 dni zwłoki z zapłatą, wobec czego nie dopełnił

obowiązków przewidzianych w pk-tach 3 i 4 gwarancji. Powód zarzucił także

naruszenie przepisów prawa procesowego: art. 232 w zw. z art. 230 k.p.c. poprzez

4

naruszenie zasady kontradyktoryjności procesu przez uzupełnianie twierdzeń

strony pozwanej i prowadzenie postępowania dowodowego na ich poparcie,

art. 233 k.p.c. przez przyjęcie, że powód nie spełnił obowiązków przewidzianych

w pk-tach 3 i 4 gwarancji oraz art. 328 § 2 k.p.c. przez brak należytego

uzasadnienia wyroku, niewystarczające wyjaśnienie podstawy prawnej

rozstrzygnięcia i brak wskazania dowodów, na których Sąd oparł się przy

wyrokowaniu.

Sąd Apelacyjny uznał, że apelacja jest nieuzasadniona. Podkreślił, że dla

oceny zasadności zarzutów zgłoszonych w toku procesu przez stronę pozwaną

należy w pierwszym rzędzie ocenić charakter umowy gwarancji, na której oparte

zostało powództwo.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, gwarancja jest umową jednostronnie

zobowiązującą. Ze swej natury konstruuje stosunek formalny między gwarantem a

beneficjentem. Możliwość nadużycia udzielonej gwarancji z uwagi na wyłącznie

formalną odpowiedzialność gwaranta stwarza konieczność ustanowienia po stronie

beneficjenta formalnego reżimu, którego wypełnienie warunkuje odpowiedzialność

gwaranta. Wyrazem tego rodzaju (formalnych) zależności między stronami był

zapis w treści udzielonej przez pozwanego gwarancji: „bez stawiania innych

warunków, poza przewidzianymi w niniejszym dokumencie, gwarantujemy na

Waszą rzecz zapłatę do wysokości sumy gwarancyjnej 1 275 000 zł", oraz

szczegółowe przedstawienie warunków, których wypełnienie przez powoda,

w przypadku zaistnienia zdarzenia objętego gwarancją (brak zapłaty wierzytelności

handlowych przez Spółkę „K.", wynikających z zawartej przez tę Spółkę

z powodem umowy sprzedaży), rodzi odpowiedzialność gwaranta (pk-ty 3, 4 i 6

gwarancji) bądź nie wypełnienie, których powoduje wygaśnięcie zobowiązań

gwaranta z tytułu gwarancji (pkt. 9). Stąd też zasadne było ograniczenie zakresu

badania sprawy przez Sąd Okręgowy tylko do faktów związanych z warunkami

odpowiedzialności pozwanego, wynikających z udzielonej gwarancji. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego, wbrew zarzutom apelacji, dokonaną przez Sąd Okręgowy ocenę

wypełnienia przez powoda tych warunków, uznać należy za prawidłową.

W szczególności, nie można podzielić poglądu skarżącego, że punkt 3

gwarancji wymagał od niego wezwania „K." do zapłaty w terminie określonym tylko

5

datą końcową, tj. „przed upływem 30 dni zwłoki", zatem wezwanie mogło być

wysłane także wcześniej, przed zaistnieniem zwłoki w zapłacie, jak to miało miejsce

w przypadku objętym sporem. Pozbawione racji, wobec nie zaistnienia jeszcze

zwłoki w zapłacie, jest wysyłanie wezwania do zapłaty z żądaniem niezwłocznego

spełnienia świadczenia (art. 455 k.c.), zanim zakończył bieg termin płatności

świadczenia. Z tej przyczyny przyjąć trzeba, że zapis punktu 3 gwarancji wymagał

wezwania „K." do zapłaty już w dacie zwłoki, ale przed upływem 30 dni tej zwłoki.

Wynika to zresztą wyraźnie z treści tego postanowienia. Nie spełnia więc jego

wymagań wysłanie wezwania poza tym - ściśle określonym - terminem. Zgodnie

zatem z treścią tego postanowienia, wobec nie wypełnienia jego warunku - nie

powstało po stronie powoda roszczenie o zapłatę z tytułu gwarancji.

Gdyby jednak nawet przyjąć, jak podnosi skarżący w apelacji, że

wypełnieniem dyspozycji pk-tu 3 gwarancji było doręczenie „K." w pierwszym dniu

zwłoki wezwania do zapłaty (choć wysłane zostało w terminie płatności), to i tak

okoliczność ta pozostawałaby bez wpływu na kierunek rozstrzygnięcia, ponieważ -

jak słusznie przyjął Sąd Okręgowy - przyjąć należałoby, że zobowiązanie

pozwanego z gwarancji wygasło na podstawie pkt. 9 pkt 5 gwarancji, bowiem

strony umowy sprzedaży (objętej gwarancją) wprowadziły do niej zmiany

powodujące zwiększenie zobowiązań wynikających z tej umowy, nie informując o

tym wcześniej gwaranta.

Nie można zgodzić się ze skarżącym, że wprowadzona do umowy zmiana

ceny nabycia towarów nie zwiększała zobowiązań umownych objętych gwarancją,

skoro suma gwarancyjna pozostawała bez zmian i „K." różnicę ceny zapłaciła.

Intencją wprowadzenia do gwarancji postanowienia pkt 9 pkt 5 było umożliwienie

gwarantowi rozważenia, czy wskutek zwiększenia zobowiązania dłużnika z umowy

sprzedaży, nie zwiększyłoby się w sposób nie do przyjęcia ryzyko gwaranta i w

związku z tym - umożliwienie zaprotestowania przeciwko zmianom lub odwołania

gwarancji. W tym kontekście oceniając działania stron umowy sprzedaży stwierdzić

trzeba, że bez znaczenia dla oceny ryzyka przez gwaranta pozostawał fakt, że „K."

zapłaciła różnicę ceny, skoro ogólna suma jej zadłużenia wobec powoda uległa

zwiększeniu, a to mogło mieć wpływ na dokonywaną przez pozwanego ocenę

6

ryzyka. Fakt, iż nie zmieniła się suma gwarancyjna jest przy tym nieistotny - nie jest

objęty dyspozycją postanowienia pkt 9 pkt 5 gwarancji.

Ocena, czy wprowadzone do umowy sprzedaży zmiany były istotne, czy nie

i czy wpływały na ryzyko gwaranta należała, z mocy pkt 9 pkt 5 gwarancji do

samego gwaranta. Pozbawienie go możliwości tej oceny zrodziło skutek w postaci

wygaśnięcia zobowiązań gwarancji. Zupełnie pozbawiona racji jest koncepcja

skarżącego, że postanowienie to odnosi się do zwiększenia zobowiązań

gwaranta, ponieważ - jak wskazano wyżej - gwarancja jest umowną jednostronnie

zobowiązującą, podjętą przez gwaranta, z samego jej założenia więc wynika, że

żadna ze stron umowy sprzedaży, objętej gwarancją, nie mogła do tej umowy

gwarancji wprowadzić jakichkolwiek zmian. Z tych przyczyn uznając apelacje za

bezpodstawną, Sąd Apelacyjny oddalił ją na podstawie art. 385 k.p.c. a na

podstawie art. 98 k.p.c. zasądził od powoda na rzecz strony pozwanej zwrot

kosztów zastępstwa procesowego za instancję odwoławczą.

W kasacji od tego wyroku strona powodowa zarzuciła naruszenie prawa

procesowego art. 47914

§ 2 k.p.c. oraz naruszenie prawa materialnego art. 56 oraz

65 k.c. w związku z pkt 9 ust. 5 gwarancji, a także naruszenie art. 815 § 3 k.c.

w związku z pkt 9 ust. 5 gwarancji i art. 455 k.c. w związku z pkt 3 gwarancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 47914

§ 2 k.p.c. Już w odpowiedzi na

pozew strona pozwana wskazała na to, że bez poinformowania jej powódka

i spółka K. dokonały zmiany treści łączącej je umowy. Zarzut ten został więc,

wbrew odmiennej opinii skarżącej, zgłoszony w czasie wymaganym przez art. 47914

§ 2 k.p.c. Czym innym zaś jest już ocena prawna wskazanego w odpowiedzi na

pozew zachowania strony powodowej i uzasadnienie tej oceny przez stronę

pozwaną.

Nie zasługuje również na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 815 § 3 k.c.

Gwarancja ma swój własny reżym prawny i brak podstaw dla analogicznego

stosowania do jej oceny przepisów odnoszących się do umowy ubezpieczenia.

Trafnie natomiast skarżąca zarzuciła zaskarżonemu wyroki naruszenie art. 56

i 65 k.c. Oceniając znaczenie zwrotów użytych w umowie zawartej pomiędzy

powodową Spółką a K. oraz postanowień gwarancji, szczególnie jej pkt 9 ust. 5,

7

Sąd Apelacyjny zbyt arbitralnie podzielił stanowisko pozwanej. Wspomniane

postanowienie gwarancji przewidywało, że zobowiązania z tytułu gwarancji

wygasną gdy „zostaną wprowadzone bez wcześniejszego poinformowania „W.”

S.A. przez Beneficjenta takie zmiany do umowy, które powodują zwiększenie

zobowiązań objętych niniejszą gwarancją”. Tak sformułowane postanowienie

gwarancji nie oznacza, że jakiekolwiek zmiany umowy pomiędzy powodową Spółką

a Spółką K., dokonane bez wcześniejszego powiadomienia gwaranta, pociągają za

sobą wygaśnięcie gwarancji. Z wyraźnego brzmienia powołanego postanowienia

gwarancji wynika, że chodzi tylko o zmiany, które pociągają za sobą zwiększenie

zobowiązań objętych udzieloną gwarancją. Orzekające w sprawie Sądy przyjęły, że

chodzi tu więc niewątpliwie o zwiększenie zobowiązania do zapłaty jakie na

podstawie tej umowy przyjęła na siebie Spółka K. Jednakże gwarancją objęte

zostało tylko zobowiązanie K. do zapłaty ceny w wysokości 1 275 000 zł. Nawet

więc gdy powodowa Spółka i Spółka K. zmieniły łączącą ich umowę i zwiększyły

zobowiązanie K. o 40 000 zł, to nastąpiła wprawdzie zmiana umowy, ale nie

doprowadziło to do zwiększenia się zobowiązań gwaranta objętego udzieloną

gwarancją. Udzieloną gwarancją została bowiem objęte tylko zobowiązanie zapłaty

ceny do kwoty 1 275 000 zł. Gdyby więc strony umowy tj. powodowa Spółka i

Spółka K. zmieniły umowę w ten sposób, że zmieniłyby termin zapłaty ceny lub

dokonały rozłożenia zapłaty ceny na raty, to niewątpliwie byłyby to postanowienia,

które wpływają na zwiększenie, a przynajmniej na zmianę zobowiązań objętych

gwarancją udzieloną przez pozwaną Spółkę. Takie postanowienia omawianej

umowy dokonane bez poinformowania „W.” S.A. pociągnęłyby za sobą nieważność

gwarancji.

Natomiast samo podwyższenie ceny w umowie pomiędzy powodową Spółką a

K. nie wpłynęło na zwiększenie zobowiązań objętych gwarancją, bo zabezpieczała

ona tylko zapłatę ceny do określonej w gwarancji wysokości. Gdyby udzielający

gwarancji chciał związać wygaśniecie gwarancji z podwyższeniem ceny, to

odpowiednie postanowienie gwarancji powinno przewidywać, że każda zmiana

umowy, w związku z którą udzielono gwarancji zwiększająca obowiązki kontrahenta

beneficjenta gwarancji, prowadzi do wygaśnięcia gwarancji.

8

Trafnie Sąd Apelacyjny akcentuje, że z charakteru instytucji gwarancji

bankowej wynika potrzeba ścisłego wykładania postanowień gwarancji. Kierując się

tym właśnie postulatem nie można wiec przypisywać sformułowaniom użytym w

gwarancji innego znaczenia niż wynika to z ich dosłownej treści. Tym bardziej, że

strona powodowa podnosiła w trakcie procesu, że przyjęta przez orzekające w

sprawie Sądy wykładnia pkt 9 ust. 5 gwarancji odbiegała od tego jak strony

rozumiały to postanowienie w chwili negocjowania warunków gwarancji.

Ścisła wykładnia postanowień gwarancji wydaje się również uzasadniona

celem gwarancji oraz dobrze pojętym interesem stron. Powodowa Spółka mogła

bowiem oczekiwać, że świadczenie Spółki K. zostanie spełnione do wysokości

1 275 000 zł, nawet jeżeli nie zapłaci ona takiej kwoty. Bez wnikania bliżej w

stosunki łączące Spółkę K. z udzielającym gwarancji, nie jest też jasne dlaczego

doszło do realizacji zobowiązań gwaranta. Natomiast samo zwiększenie

zobowiązań K. wobec powoda, jako beneficjenta gwarancji, w niczym nie

zagrażało interesom „W.” S.A. W gwarancji udzielająca jej Spółka zastrzegła sobie

możliwość odwołania gwarancji w każdym czasie. Dokonując zmiany umowy z K.

powodowa Spółka narażała się więc nie tyle na wygaśnięcie gwarancji co na jej

wypowiedzenie, gdyby rzeczywiście informacja o tej zmianie doszła do gwaranta i

ocenił by ją on jako zagrażającą jego interesom.

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy jako zasadny jawi się także zarzut

naruszenia art. 455 k.c. w związku z pkt 3 gwarancji. Należy zgodzić się z Sądem

Apelacyjnym, że co do zasady wysłanie wezwania do zapłaty nie powinno nastąpić

przed zaistnieniem zwłoki w zapłacie ceny przez K. Wezwanie takie, zgodnie z pkt

3 gwarancji, powód był zobowiązany wysłać przed upływem 30 dni zwłoki, czyli

innymi słowy gdy zwłoka już zaistniała. Pozbawione racji, wobec nie zaistnienia

jeszcze zwłoki w zapłacie, jest bowiem wysyłanie wezwania do zapłaty z żądaniem

niezwłocznego spełnienia świadczenia (art. 455 k.c.), zanim zakończył bieg termin

płatności świadczenia. Jeżeli jednak, powód wysłał zawiadomienia w ostatnim dniu

zwłoki i doszło ono do Spółki K., już w chwili, gdy była ona w zwłoce z zapłatą, to w

istocie zostały spełnione wymagania ustalone w gwarancji. Udzielającemu

gwarancji chodziło bowiem niewątpliwie o to, aby realizacja jego zobowiązań z

gwarancji nastąpiła dopiero wtedy, gdy Spółka K. opóźni się co najmniej 30 dni w

9

zapłacie i w tym czasie zostanie ona wezwana do spełnienia świadczenia. Wysłanie

zawiadomienia w ostatnim dniu terminu płatności i dotarcie tego wezwania do

dłużnika w czasie gdy zwłoka w zapłacie już zaistniała, spełnia te wymogi. Takie

zachowanie powoda w niczym nie narusza interesu gwaranta. Postanowień

gwarancji nie można zaś tłumaczyć bez konfrontowania ich z celem dla którego

zostały do niej wprowadzone.

Mając na uwadze, niektóre zarzuty podniesione w kasacji uznać należy za

usprawiedliwione, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313

§ 1 k.p.c., orzekł jak

w sentencji.