II CK 440/04

Sygn. akt II CK 440/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 lutego 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z powództwa (…) Banku Spółdzielczego - Oddział w G.

przeciwko (…) Zakładom Drobiarskim "E.(...)"- Spółce Akcyjnej w Ś.

o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 25 lutego 2005 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 3 marca 2004 r., sygn. akt

I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód – (…) Bank Spółdzielczy - Oddział w G. dochodził od pozwanego – (…)

Zakładów Drobiarskich „E.(...)” S.A. w Ś. kwoty 156.137,02 i wywodził swoje należności

z umowy o cesję wierzytelności, której na rzecz Banku dokonali producenci drobiu - H. i

T. B. w celu zabezpieczenia wierzytelności kredytowej wynikającej z umowy kredytowej,

łączącej Bank i tych producentów (kredytobiorców). Objęta cesją wierzytelność

producenta drobiu (cedentów) przysługiwała im wobec odbiorcy drobiu pozwanych

2

Zakładów na podstawie umowy dostawy drobiu. Sąd Okręgowy - rozpoznając sprawę

ponownie - zasądził od pozwanego na rzecz Banku kwotę 133.000 zł – dokonujac

następujących ustaleń faktycznych.

Producent drobiu J. B. zawarł w dniu 22 września 1999 r. umowę z pozwanym i

zobowiązał się w niej dostarczyć pozwanemu (kupującemu) młode indyki rzeźne,

hodowane w fermie drobiu położonej w miejscowości O. Umowa została zawarta na

czas tzw. cyklu produkcyjnego drobiu, określonego w „szczególnych warunkach

umowy”. W dniu 20 marca 1999 r. producenci drobiu zawarli umowę kredytu obrotowego

z (…).BS (powodem) z przeznaczeniem kredytu na tucz indyka. Dla zabezpieczenia

wierzytelności kredytowej Banku producenci drobiu dokonali w dniu 20 marca 2000 r.

przelewu wierzytelności przysługującej im z umowy dostawy w stosunku do pozwanych

zakładów. Przelew taki następował do wysokości zadłużenia z tytułu kredytu wraz

z odsetkami i innymi należnościami Banku z zastrzeżeniem tzw. zwrotnego przelania

wierzytelności na producentów w razie spłaty całości zadłużenia kredytowego przez

kredytobiorców. Pozwany (dłużnik cedowanej wierzytelności) został zawiadomiony o

przelewie w dniu 6 kwietnia 2000 r. Producenci drobiu i pozwany (kupujący) zawarli

aneks do umowy z dnia 22 września 1999 r., w którym kupujący drób rzeźny miał

zaoferować producentowi (sprzedającemu) paszę na potrzeby tuczu, należąca do

innego podmiotu tj. C.(...) - Spółki z o.o. (aneks obowiązywał od dnia 5 czerwca 2000 r.).

W dniu 5 czerwca 2000 r. sprzedający i kupujący zawarli umowę przewłaszczenia stada

drobiu na rzecz kupującego w celu zabezpieczenia wierzytelności w wysokości 133.000

zł, stanowiącej - jak to określono w § 1 umowy - należność za żywiec indyczy. W

każdym razie w umowie tej oznaczono producenta jako „dłużnika” a kupującego jako

„wierzyciela”. Spłata zabezpieczonej wierzytelności powodowała ponowne przejęcie

własności – stada na producenta (§ 3 umowy). Kredyt bankowy nie został spłacony

przez producenta (ich zadłużenie we wrześniu 2002 r. wynosiło 333.171,52 zł).

Producenci drobiu dostarczyli kupującemu (pozwanemu) indyki w okresie od czerwca do

sierpnia 2000 r. i ich wierzytelność wobec kupującego (pozwanego) wynosiła

421.729,16 zł. Pozwany zapłacił powodowemu Bankowi kwotę 265.170,37 zł.

Należności te były przekazywane na tzw. rachunek kredytowy producenta drobiu

(kredytobiorcy) i pomniejszały wysokość kredytowego zadłużenia tego kredytobiorcy.

Producent drobiu J. B. złożył zamówienie na paszę w C.(...) na łączną kwotę

156.137,02 zł. Pozwany zapłacił C.(...) w imieniu zamawiającego należność za paszę na

podstawie dwóch faktur.

3

W ocenie Sądu Okręgowego, roszczenie Banku (cesjonariusza) okazało się

zasadne. Kredytobiorcy nie spłacili zaciągniętego kredytu, pozwany został

zawiadomiony o dokonanej cesji dla zabezpieczenia, producenci drobiu (cedenci)

dostarczyli pozwanemu żywiec indyczy w okresie od czerwca do sierpnia 2000 r.,

a dostawy te zostały dokonane w ramach produkcji drobiu, na którą producenci

zaciągnęli kredyt w Banku. Istniały zatem wierzytelności producentów (cedentów) wobec

pozwanego za dostarczony drób. Umowę przewłaszczenia stada z dnia 5 czerwca 2002

r. należy uznać za nieskuteczną prawnie, nie przenosiła ona własności stada indyczego.

Badając skuteczność dokonanego przez pozwanego potrącenia (wierzytelności

dochodzonej przez Bank z wierzytelnością pozwanego wobec cedenta), Sąd Okręgowy

ostatecznie uznał, że pozwany wprawdzie nabył wierzytelności C.(...) wobec producenta

drobiu (na podstawie art. 518 § 1 k.c.) w dniach 24 lipca 2000 r. i 30 sierpnia 2000 r., ale

nie mógł dokonać skutecznego potrącenia nabytej wierzytelności (wierzytelności

subrogacyjnej), ponieważ powstała ona po dniu powzięcia przez pozwaną Spółkę

wiadomości o przelewie, tj. po dniu 6 kwietnia 2000 r.

Apelacja strony pozwanej została oddalona. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia

faktyczne Sądu pierwszej instancji. Nie akceptował natomiast oceny prawnej tego Sądu

dotyczącej przyczyn nieskuteczności umowy przewłaszczenia stada indyczego z dnia 5

czerwca 2000 r. i przyjął, że umowa ta nie może być uznana za skuteczną wobec

powoda ponieważ zawarto ją już po zawiadomieniu dłużnika (pozwanego) o przelewie

(art. 512 zd. II k.c.). Skoro umowa przewłaszczenia okazała się nieskuteczna wobec

Banku (cesjonariusza), to istniała wierzytelność objęta cesją. Wierzytelności

przysługujące pozwanemu wobec producenta (określona przez Sąd Apelacyjny jako

„wierzytelności z tytułu należności za pasze”) nie mogła być jednak potrącona z

wierzytelnością powodowego Banku wobec pozwanego, bowiem wierzytelność

pozwanej Spółki powstała już po otrzymaniu zawiadomienia o przelewie, a nie istniała

jeszcze w chwili zawiadomienia o przelewie.

W kasacji pozwanego podniesiono zarzuty naruszenia przepisów prawa

procesowego tj. art. 316 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c., art. 386 § 6 k.p.c., art. 227 - 233

k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. i w zw. z art. 382 k.p.c. Eksponowano także zarzuty

naruszenia prawa materialnego, a mianowicie - art. 512 zd. II k.c., art. 140 k.c., art. 513

k.c., art. 65 k.c. i art. 5 k.c. W uzupełnieniu kasacji podniesiono dodatkowo zarzuty

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., art. 47914

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c., art. 381 k.p.c.

Uzupełnienie kasacji zawiera też rozwinięcie wcześniej podnoszonych zarzutów

4

kasacyjnych. W rezultacie skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Znaczna ilość zgłaszanych w kasacji zarzutów powoduje konieczność ich

merytorycznego uporządkowania z punktu widzenia sposobu podjętej przez pozwanego

obrony. W kasacji eksponowano przede wszystkim nieistnienie zabezpieczonej

wierzytelności kredytowej (między Bankiem a niewystępującym w sprawie producentem

drobiu - J. B.) z tej racji, że została ona spłacona, a następnie - z racji jej niepowstania w

związku z niewykonaniem umowy kredytowej przez Bank. Skarżący starał się także

motywować stanowisko, że nie powstała w ogóle wierzytelność wynikająca z umowy

przelewu (z dnia 20 marca 2000 r.), ponieważ wcześniej nastąpiło przewłaszczenie

przedmiotu sprzedaży stada drobiu przez producenta drobiu na rzecz pozwanego -

„E.(...)” S.A. W każdym razie skuteczne było potrącenie (zdaniem skarżącego -

umowne, a nie ex lege) wierzytelności Banku wynikającej z umowy cesji powierniczej

z wierzytelnością pozwanego wobec producenta drobiu (kredytobiorcy) i właśnie

dokonanie takiego potrącenia czyniło niezasadnym roszczenie Banku objęte sporem.

Najogólniej biorąc, zarzuty kasacyjne pozwanego koncentrują się wokół następujących

zagadnień: a) istnienia wierzytelności kredytowej Banku; b) skuteczności umowy

przewłaszczenia stada indyczego i jego skutków na układ powiązań obligacyjnych

między stronami procesu i innymi podmiotami; c) zasadności wierzytelności pozwanego

wobec producenta drobiu w związku z dostawą paszy temu producentowi; d)

skuteczności zgłoszonego przez pozwanego zarzutu potrącenia takiej wierzytelności z

wierzytelnością dochodzoną przez powodowy Bank.

2. Wbrew twierdzeniom skarżącego, zaskarżony wyrok zawiera jednak niezbędne

elementy przewidziane w art. 328 § 2 k.p.c., a mianowicie – szeroko rozbudowane

ustalenia faktyczne oraz odpowiednie wyjaśnienie podstawy prawnej dokonanego

rozstrzygnięcia. Chybiony jest zatem zarzut naruszenia tego przepisu. Wypadnie

zaznaczyć, że motywacja podnoszona dla uzasadnienia omawianego zarzutu nie

koresponduje z treścią art. 328 § 2 k.p.c. i mogłaby być skutecznie podnoszona w

ramach innych zarzutów procesowych. Dotyczy to zagadnienia „ustalenia aktualnego

zadłużenia zbywców wierzytelności” i „nierozpoznania wszystkich zarzutów

podniesionych przez stronę pozwaną w toku postępowania apelacyjnego”.

Należy wyraźnie zaznaczyć to, że zarzut naruszenia prawa procesowego

powinien wyraźnie wskazywać na zindywidualizowany przepis, sposób jego naruszenia

5

przez Sąd drugiej instancji oraz konsekwencje takiego naruszenia z punktu widzenia

wpływu na wynik sprawy (art. 3931

pkt 2 k.p.c.). Nie spełnia tego rygoru wskazywanie

naruszenia grupy przepisów, nawet wówczas, gdy regulują one jednorodną prawnie

materię. Uwaga ta odnosi się do podniesionego w kasacji zarzutu „naruszenia art. 227 –

231 k.p.c. w zw. z art. 391 oraz art. 382 k.p.c.”. Jeżeli jednak skarżący tak sformułowany

zarzut podnosił w celu zakwestionowania ustaleń faktycznych Sądu Apelacyjnego

dotyczących istnienia wierzytelności kredytowej Banku (i wynikającej z umowy

kredytowej z dnia 20 marca 2000 r.), to prawidłowy byłby w tym zakresie zarzut

naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., podniesiony w pierwotnej wersji kasacji. W kasacji

zarzucano Sądowi Apelacyjnemu błędne ustalenie, że wspomniana należność

kredytowa nie została spłacona (skarżący wskazywał na takie fakty, które mogły

świadczyć o tym, że było inaczej), natomiast w uzupełnieniu kasacji podnoszono już fakt

niewykonania w ogóle umowy kredytowej przez powodowy Bank. Według skarżącego,

producent indyków rzeźnych (cedent) korzystał wyłącznie z tzw. kredytu kupieckiego

przyznawanego mu przez kontrahentów. Należy jednak przyjąć, że Sąd Apelacyjny

prawidłowo ustalił sam fakt zawarcia umowy kredytowej (z 20 marca 2000 r.), fakt jej

wykonania przez powodowy Bank oraz fakt braku spłaty kredytu. Próby podważania

tych ustaleń faktycznych przez skarżącego, przy zastosowaniu przezeń wspomnianej

motywacji prawnej, nie mogą być uznane za skuteczne.

Za bezpodstawne należy uznać także zarzuty naruszenia art. 47914

§ 2 k.p.c. w

zw. z art. 382 k.p.c. i art. 381 k.p.c. Skarżący zarzucił Sądowi Apelacyjnemu „pominięcie

zaprzeczenia strony faktowi udzielenia prze powoda kredytu zabezpieczonego cesją”

oraz „pominięcie dowodów zgłoszonych w apelacji, piśmie procesowym z dnia 21

listopada 2003 r. oraz w załączniku do protokołu rozprawy apelacyjnej”. Jak już

wskazano, Sąd Apelacyjny prawidłowo ustalił, że wierzytelność kredytowa powstała i nie

została spłacona przez kredytobiorcę. Ponadto Sąd ten miał uzasadnione podstawy do

oddalenia wniosków dowodowych strony pozwanej zgłoszonych w apelacji, w piśmie

procesowym z dnia 27 listopada 20003 r. oraz załącznika do rozprawy apelacyjnej z

dnia 18 lutego 2004 r. (uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

Zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. „poprzez wadliwe

ustalenie treści porozumienia zbywcy wierzytelności z pozwanym w przedmiocie

dostarczenia paszy” nie może być w ogóle brany pod uwagę w postępowaniu

kasacyjnym z tego względu, że treść porozumienia stron (a w istocie – treść ich

oświadczeń woli) może być zaczepiona w ramach zarzutu naruszenia np. art. 65 k.c.

6

Taki zarzut sformułowany został zresztą w grupie zarzutów naruszenia prawa

materialnego.

W rezultacie nie można przyjąć stanowiska skarżącego, że wierzytelność

kredytowa nie istniała (w ogóle nie powstała lub została spłacona). Nietrudno zauważyć,

że eksponując prawną skuteczność podniesionego zarzutu potrącenia, skarżący tym

samym akceptuje implicite fakt istnienia własnego zadłużenia kredytowego i tym samym

– istnienie przelanej wierzytelności.

3. Oba Sądy orzekające przyjęły inne przyczyny nieskuteczności umowy

przewłaszczenia stada indyków z dnia 5 czerwca 2000 r. Należy przyznać rację

skarżącemu, że przepis art. 512 zd. II k.c. nie mógł uzasadniać oceny prawnej, że

umowa przewłaszczenia była „nieskuteczna wobec powoda”, ponieważ zawarto ją po

dokonaniu przelewu i zawiadomieniu dłużnika (pozwanego) w dokonanym przelewie.

Przepis art. 512 zd. II k.c. nie obejmuje umowy przewłaszczenia zawartej w dniu 5

czerwca 2000 r. właśnie już choćby z tej racji, że przedmiotem cesji i przewłaszczenia

było inne prawo podmiotowe. Co więcej, obie umowy rodziły odmienne skutki prawne (ta

pierwsza skutki prawno-rzeczowe, ta druga – tylko obligacyjne). W każdym razie dla

rozstrzygnięcia niniejszego sporu istotne było to, czy doszło w ogóle do skutecznej cesji

na rzecz Banku i co było jej przedmiotem. Trafnie zauważył Sąd Apelacyjny, że chodziło

tu o cesję wierzytelności przyszłych, wynikających z umowy z dnia 22 września 1999 r.,

przy czym dostawy i odbiór drobiu nastąpiły od czerwca do sierpnia 2000 r. (terminy

zapłaty określono w „szczególnych warunkach umowy”, stanowiących załącznik do

umowy). Jeżeli ponadto ustalono, że pozwany wpłacił bankowi określoną kwotę „z tytułu

dostawy indyków”, to nie było wątpliwości co do tego, że istniał przedmiot przelewu w

chwili zawarcia umowy o przelew (20 marca 2000 r.) w postaci wierzytelności przyszłej i

z tego powodu cesja taka okazała się skuteczna. Skuteczności takiej nie mógł już

podważać fakt zawarcia umowy przewłaszczenia stada drobiu w dniu 6 czerwca 2000 r.

Strony umowy cesji (producent i Bank) nie rozwiązały tej umowy i nie dokonywały

zmiany jej treści.

Oznacza to, że dla przyjęcia skuteczności cesji wierzytelności wynikających z

umowy z dnia 22 września 1999 r. nie było niezbędne prawne podważenie skuteczności

umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie. Nie było też podstaw do przyjmowania

nieskuteczności tej umowy w świetle postanowień art. 512 zd. II k.c. W związku z tym

zarzut naruszenia tego przepisu należało uznać za uzasadniony.

7

4. Najwięcej miejsca w kasacji poświęcono kwestii prawnej skuteczności

potrącenia dokonanego przez dłużnika. Należy zakładać, że potrącenia tego dokonano

po zgłoszeniu żądania zapłaty przez powodowy Bank (w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku brak o tym wzmianki). W każdym razie chodziło o odpowiedź na pytanie, czy

pozwany (dłużnik) nabył w ogóle wierzytelność wobec producenta drobiu (cedenta) i czy

taka wierzytelność mogła być przedstawiona do potrącenia z wierzytelnością

dochodzoną przez Bank (cesjonariusza) w świetle postanowień art. 513 k.c. W ocenie

skarżącego, wspomniane potrącenie należało uznać za w pełni skuteczne i

doprowadziło ono w konsekwencji do umorzenia należności powodowego Banku.

5. Sąd Okręgowy dokonał odpowiednich ustaleń (aprobowanych przez Sąd

Apelacyjny) dotyczących powstania i wymagalności wierzytelności z tytułu dostaw

żywca indyczego (wierzytelności będącej przedmiotem cesji) oraz powstania i

wymagalności wierzytelności pozwanego wobec producenta (cedenta) w związku z

dostarczeniem producentowi paszy do drobiu (wierzytelność przedstawiona do

potrącenia przez dłużnika). W świetle tych ustaleń pojawia się kwestia tytułu prawnego i

charakteru tej drugiej wierzytelności. Jeżeli oba sądy przyjęły założenie, że miała tu

zastosowanie konstrukcja subrogacji ustawowej (art. 518 § 1 k.c.), ponieważ pozwany w

istocie „zapłacił cudzy dług”, to założenie takie nie znajduje dostatecznego oparcia w

dokonanych ustaleniach faktycznych. Co więcej, w prawnej motywacji takiej konstrukcji

pojawiają się wyraźne niekonsekwencje natury dogmatycznej. Jeżeli bowiem Sąd

Okręgowy przyjmuje, że pozwany „E.(...)” zapłacił na rzecz C.(...) „w imieniu p. B. z

tytułu należności za pasze”, to, rzecz jasna, w takiej sytuacji w ogóle nie mogłaby

wchodzić w grę konstrukcja subrogacji z art. 518 k.c. Pełnomocnik może bowiem działać

w imieniu i na rzecz mocodawcy (art. 95 k.c.). W innym miejscu stwierdzono ogólnie, że

producent „udzielił pozwanemu pełnomocnictwa do zamawiania paszy w jego imieniu i

na jego rachunek”, co mogłoby oznaczać, że odpowiednia umowa obejmująca dostawę

paszy łączyła bezpośrednio producenta z C.(...). W każdym razie nie sposób podzielić

stanowiska obu Sądów, że każdy przypadek „zapłaty cudzego długu” powoduje skutki

prawne subrogacji przewidzianej w art. 518 § 1 k.c. Muszą bowiem pojawić się nadto

odpowiednie podstawy prawne wstąpienia płacącego w prawie zaspokojonego

wierzyciela (art. 518 k.c.). Co więcej, konstrukcja subrogacji zakłada istnienie

zobowiązania między wierzycielem i osobą zobowiązaną zanim nastąpiłby akt

subrogacji. Tymczasem oba Sądy wydają się łączyć fakt zapłaty dokonanej przez

pozwaną spółkę na rzecz C.(...) z powstaniem (i pojawieniem się wymagalności)

8

wierzytelności pozwanego wobec producenta. W prawie polskim nie występuje zasada

osobistego wykonania zobowiązania przez dłużnika (art. 356 k.c.), ale zapłata cudzego

długu przez osobę trzecią nie zawsze powoduje skutki prawne przewidziane w art. 518 §

1 k.c. Odpowiednie roszczenie między płacącą osobą trzecią a dłużnikiem może mieć

swoje uzasadnienie, np. w stosunku wewnętrznym ukształtowanym między tymi

podmiotami, a w ostateczności – w przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu. Należy

zaznaczyć, że przeciwko konstrukcji „zapłaty cudzego długu” oponuje też skarżący i

proponuje inne uzasadnienie prawne dla powstania omawianej wierzytelności związanej

z dostarczeniem paszy (pkt 2 uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego).

6. Dłużnikowi przysługują przeciwko nabywcy wierzytelności wszelkie zarzuty,

którymi dysponował on przeciwko zbywcy w chwili powzięcia wiadomości o przelewie

(art. 513 § 1 k.c.). Dotyczy to także zarzutu potrącenia ex lege (art. 498 k.c.). Jednakże

dłużnik może z przelanej wierzytelności potrącić wierzytelność przysługującą wobec

zbywcy, chociażby stała się ona wymagalna dopiero po otrzymaniu zawiadomienia o

cesji. Nie jest jednak możliwe dokonanie potrącenia, gdy wierzytelność wobec zbywcy

stała się wymagalna później niż wierzytelność będąca przedmiotem przelewu.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, skoro wierzytelność pozwanej Spółki „z tytułu

należności za pasze” powstała po zawiadomieniu dłużnika o przelewie (tj. po dniu

6 kwietnia 2000 r.), nie mogła już być ona przedstawiona do potrącenia

z wierzytelnością będącą przedmiotem cesji. Konstatację tę należy uznać za

przedwczesną.

Nie można podzielić sugestii skarżącego, że w umowie z dnia 22 września 1999

r. doszło do ukształtowania między producentem drobiu i jego odbiorcą (pozwanym)

odpowiedniej klauzuli zawierającej tzw. potrącenie umowne (w § 11 ust. 2 lit. a umowy).

Omawianą sugestię sformułowano w związku z motywacją niewłaściwego zastosowania

przez Sąd Apelacyjny art. 513 k.c., który przyjął w omawianym zakresie konstrukcję

potrącenia jednostronnego (art. 498 k.c.). Tymczasem zakwestionowanie interpretacji

postanowień wspomnianej umowy w odniesieniu do zarzutu potrącenia wymagałoby

podniesienia zarzutu naruszenia art. 65 k.c. (zarzut ten podniesiono jedynie w związku z

zarzutem błędnej wykładni „porozumienia zbywcy wierzytelności z pozwanym w

przedmiocie dostarczenia paszy i zapłaty za nią tak jej producentowi, jak i pozwanemu”).

Nie mogą być zatem wzięte pod uwagę wywody zmierzające do wykazania, że „zarzut

dokonania potrącenia umownego podniesiony przez stronę pozwaną wobec żądania

powoda jest zarzutem przysługującym dłużnikowi osobiście względem nabywcy

9

wierzytelności, a nie zarzutem przysługującym mu przeciwko zbywcy, który może zostać

podniesiony na podstawie art. 513 k.c.”. Należy zauważyć, że sugestia skarżącego jest

chybiona także z merytorycznego punktu widzenia. Przede wszystkim bardzo wątpliwa

dogmatycznie jest sama konstrukcja uprawnienia kształtującego, wynikającego z tzw.

potrącenia umownego i „obciążająca scedowaną wierzytelność”. W każdym razie sama

treść § 11 ust. 2 lit. a umowy nie uzasadnia interpretacyjnych sugestii pozwanego.

Właściwsze byłoby rozumienie postanowień tych postanowień umowy z dnia 22

września 1999 r. jako ogólną dopuszczalność dokonywania potrącenia ex lege

wzajemnych wierzytelności „odbiorcy” (pozwanego) z należnościami „producenta”

(cedenta).

W konsekwencji należałoby przyjąć, że Sąd Apelacyjny trafnie posługiwał się,

oceniając zastosowanie w niniejszej sprawie art. 513 k.c., konstrukcję potrącenia

ustawowego przewidzianego w tym przepisie.

7. Przepis art. 513 k.c. reguluje kwestię zarzutów przysługujących dłużnikowi w

związku z dokonaniem przelewu wierzytelności istniejącej (choć niekoniecznie – jeszcze

wymagalnej). Może on mieć także zastosowanie w zakresie przelewu wierzytelności

przyszłej (tak np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r., II CK 16/02,

OSNC 2004, z. 4, poz. 202, s. 85 - 87). Trudno bowiem znaleźć uzasadnione argumenty

wykluczające zastosowanie przepisu art. 513 k.c. do tej postaci wierzytelności, skoro w

orzecznictwie i piśmiennictwie nie neguje się w ogóle dopuszczalności przelewu

wierzytelności przyszłej oraz możliwości poddania jej reżimowi prawnemu art. 509 k.c. i

n. Tak uczyniono także w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r., ale przy

uwzględnieniu właściwości cesji wierzytelności przyszłej. Otóż poszerzono w nim

czasowe granice dopuszczalności zarzutów przeciwko cesjonariuszowi w celu

umożliwienia dłużnikowi podnoszenia przeciwko cesjonariuszowi także zarzutów

przysługujących mu wobec cedenta, a ukształtowanych w ramach umowy z cedentem,

tj. umowy kreującej ostatecznie przelaną wierzytelność. Ratio legis takiej rozszerzonej

ochrony prawnej dłużnika podyktowana zostaje tym, że w chwili dokonania cesji

wierzytelności przeszłej nie są jeszcze w pełni określone kontury prawne tejże

wierzytelności, a takie definitywne określenie nastąpi dopiero w wyniku dalszych

zdarzeń prawnych (np. określonych dostaw towarów, jak w niniejszej sprawie). Oznacza

to, że w zakresie cesji wierzytelności przyszłej nie może być stosowana ogólna reguła

art. 513 § 1 k.c., zgodnie z którą dłużnikowi przysługuje przeciwko nabywcy

wierzytelności tylko takie zarzuty, które miał on przeciwko zbywcy w chwili powzięcia

10

wiadomości o przelewie (art. 513 § 1 k.c.). Czasową cenzurą podnoszenia zarzutów

należałoby zatem przesunąć, co oznaczałoby możliwość podnoszenia zarzutów

powstałych także po tej dacie. Dotyczy to także zarzutu potrącenia (art. 498 k.c.)

wierzytelności przysługującej dłużnikowi przeciwko zbywcy wierzytelności z

wierzytelnością będącą przedmiotem przelewu, chociażby wierzytelność wobec zbywcy

powstała i stała się wymagalna po zawiadomieniu dłużnika o przelewie (art. 513 § 2

k.c.).

Skarżący nie kwestionował ustaleń obu sądów w zakresie dotyczącym określenia

wierzytelności będącej przedmiotem przelewu i wierzytelności przysługujących

dłużnikowi (pozwanemu) przeciwko producentowi drobiu (cedentowi) z racji dostaw

paszy temu producentowi. Brak podstaw do przyjęcia konstrukcji subrogacji ustawowej z

art. 518 k.c. (pkt 5 uzasadnienia) pozostawia otwartym zagadnienie nie tylko prawnego

tytułu wierzytelności (przedstawionej przez dłużnika do potrącenia), ale także –

określenie czasu jej powstania, wymagalności i rozmiaru. Gdyby okazało się, że

wierzytelności związane z dostarczeniem paszy stały się wymagane wcześniej niż

wierzytelność będąca przedmiotem przelewu, zarzut potrącenia dokonany przez

dłużnika (pozwanego) mógłby okazać się jednak prawnie skuteczny, chociaż sam zarzut

potrącenia zaktualizowałby się (w sensie powstania przesłanek potrącenia – art. 498 § 1

k.c.) po dniu 6 kwietnia 2000 r., tj. po zawiadomieniu dłużnika o przelewie

wierzytelności.

Należy zatem podzielić zarzut kasacyjny dotyczący naruszenia przez Sąd

Apelacyjny przepisu art. 513 k.c., aczkolwiek z innym uzasadnieniem niż prezentowane

w kasacji. Naruszenie tego przepisu przesądziło w sposób zasadniczy o rozstrzygnięciu

Sądu Najwyższego.

8. Nie może być uwzględniony zarzut naruszenia art. 5 k.c. z motywacją

prezentowaną w kasacji. Zarzut ten nie został podniesiony w kontekście formuły

nadużycia prawa przez powoda. Jeżeli roszczenie banku wynikające z umowy cesji

okazało się skuteczne, to bezprzedmiotowe są wywody o „uzyskaniu nieuzasadnionej

korzyści kosztem drugiego podmiotu”.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39313

§ 1

k.p.c. w zw. z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego…, Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).