I CK 716/04

Sygn. akt I CK 716/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 kwietnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

w sprawie z powództwa L. P. i K. P.

przeciwko D.(...) S.A. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 15 kwietnia 2005 r.,

kasacji powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29 kwietnia 2004 r., sygn. akt I

ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powodowie dochodzili od pozwanego D.(...) S.A. w W. odszkodowania i wywodzili

je z faktu bezprawnego zarządzania rachunkami inwestycyjnymi powodów przez

pozwanego po rozwiązaniu umów o zarządzenie pakietami papierów wartościowych w

wyniku złożenia dyspozycji z dnia 14 stycznia 2000 r. Sąd Okręgowy zasądził

dochodzone odszkodowanie po ustaleniu następującego stanu faktycznego.

2

Powód (działając w imieniu własnym i powódki) złożył w dniu 14 stycznia 2000 r.

pozwanemu pisemną dyspozycję, w której polecił bezzwłoczną sprzedaż wszystkich

papierów wartościowych znajdujących się na rachunkach inwestycyjnych powodów oraz

wpłacenie uzyskanych pieniędzy na poczet zobowiązań kredytowych (...) Banku S.A.,

jeżeli nastąpi spadek wartości portfeli o łączną kwotę 1.500.000 zł w stosunku do

wartości walorów z dnia 14 stycznia 2000 r. W dyspozycji tej znalazło się nadto

zastrzeżenie, że w razie odmowy wykonania tego obowiązku powodowie wypowiadają

umowy o zarządzenie. Od dnia 19 stycznia 2000 r. rozpoczął się spadek wartości

portfeli powodów. Pozwany nie sprzedał papierów wartościowych i nadal nimi zarządzał.

W związku z niewykonaniem dyspozycji powodów z dniem 20 stycznia 2000 r. rozpoczął

bieg 14-dniowy termin wypowiedzenia umów o zarządzenie. W konsekwencji w dniu

3 lutego 2000 r. umowy uległy rozwiązaniu. O spadku wartości portfeli powód dowiedział

się w czerwcu 2000 r. (w dniu 15 czerwca 2000 r. J. K. (dyrektor Departamentu

Zarządzania Aktywami, doradca inwestycyjny) zobowiązał się stan aktywów na

rachunkach powoda doprowadzić do wysokości z dnia 14 stycznia 2000 r. W ocenie

Sądu Okręgowego, nie było podstaw do przyjęcia odwołania dyspozycji powodów z dnia

14 stycznia 2000 r., a umowy o zarządzanie ostatecznie wygasły w dniu 3 lutego 2000 r.

Tymczasem czynności zarządzania portfelami były nadal wykonywane przez

pozwanego, przy czym fakt ten był do czerwca 2000 r. ukrywany przed powodami.

Pozwany powinien zatem naprawić powodowi szkodę wynikającą z niewykonania w dniu

14 stycznia 2000 r. zlecenia sprzedaży papierów wartościowych (na podstawie art. 415

k.c. i art. 471 k.c.). W uzasadnieniu wyroku wskazano także wysokość poniesionej przez

powodów szkody.

Apelacja pozwanego została uwzględniona. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony

wyrok i oddalił powództwo. Sąd ten przyjął, że powodowie skutecznie odwołali

dyspozycję z dnia 14 stycznia 2000 r., a o odwołaniu tym może świadczyć sekwencja

zdarzeń następujących po dniu 14 stycznia 2000 r. i wskazanych szczegółowo w

uzasadnieniu rozstrzygnięcia tego Sądu. Odwołanie wspomnianej dyspozycji świadczyło

o tym, że powodowie pragnęli kontynuować zawarte umowy o zarządzenie aktywami.

Sąd Apelacyjny uznał jednocześnie to, że powodowie nie przedstawili faktów, które

uzasadniałyby rozpoznanie ich roszczenia odszkodowawczego jako będącego

konsekwencją niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania wynikającego z

umów o zarządzanie.

3

W obszernej kasacji powoda podniesiono naruszenie pięciu grup przepisów

prawa procesowego: a) art. 382 k.p.c. i 386 § 1 k.p.c.; b) art. 233 § 1 k.p.c. w związku z

art. 328 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c.; c) art. 382 w zw. z art. 224 i 391 § 1 k.p.c.; d) art. 207 §

3 i art. 328 § 2 w zw. z art. 382 k.p.c.; e) art. 245 k.p.c. i art. 253 k.p.c.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej podniesiono zarzuty naruszenia art. 61

k.c. w zw. z art. 75 § 1 k.c. (w brzmieniu obowiązującym w 2000 r.), art. 28 ustawy

z dnia 21 sierpnia 1997 r. – prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi (Dz.

U. Nr 118, poz. 754 ze zm.), art. 35 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 471 k.c. Skarżący domagali

się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W rozpoznawanej sprawie spór koncentrował się na tym, że powodowie

skutecznie odwołali skierowaną wobec pozwanego D.(…) S.A. dyspozycję z dnie 14

stycznia 2000 r. Z treści tej dyspozycji wynikało to, że powodowie polecili pozwanemu –

kontrahentowi kilku umów o zarządzanie pakietem papierów wartościowych –

bezzwłoczną sprzedaż wszystkich papierów wartościowych znajdujących się na

rachunkach powodów zarządzanych przez pozwanego oraz wpłacenie uzyskanych

środków pieniężnych na poczet wszystkich zobowiązań kredytowych powodów wobec

(...) Banku S.A., jeżeli nastąpi spadek wartości tzw. portfeli walorów powodów o łączną

kwotę 1.500.000 zł w stosunku do wartości z dnia wydania dyspozycji. W razie odmowy

wykonania dyspozycji następowało wypowiedzenie umów o zarządzanie. W sprawie nie

było sporne to, że dyspozycja powodów – w jej ostatnim fragmencie – nawiązywała do

postanowień umów o zarządzenie dotyczących możliwości ich wypowiedzenia przez

zleceniodawców (powodów; por. np. § 6 umowy o zarządzanie z dnia 13 lutego 1997 r.;

k. 30 i n. akt sprawy). Jeżeli pozwany twierdził, że wspomniana dyspozycja została

skutecznie odwołana w całości (w wyniku zachowania się powodów w okresie po jej

wydaniu, tj. w czasie od stycznia do czerwca 2000 r.), to powodowie utrzymywali

stanowisko odmienne i łączyli dochodzone roszczenie z niezastosowaniem się

pozwanego do treści wspomnianej dyspozycji. Ocena co do tego, które stanowisko

znajduje swoje usprawiedliwienie w zebranym materiale dowodowym, miało istotne

znaczenie z tego powodu, że od dnia 19 stycznia 2000 r. nastąpił istotny spadek

wartości walorów znajdujących się na rachunkach inwestycyjnych powodów. Wypadnie

jeszcze zaznaczyć to, że spór dotyczył odwołania całej dyspozycji powodów z dnia 14

stycznia 2000 r., a nie tylko jej zmiany lub odwołania częściowego (np. w zakresie

4

końcowego fragmentu dyspozycji odnoszącego się do wypowiedzenia umów o

zarządzanie).

2. Szeroki wywód uzasadnienia kasacji poświęcony został próbie uzasadnienia

naruszenia art. 207 § 3 k.p.c. W ocenie skarżącego, Sąd Apelacyjny dokonywał ustaleń

faktycznych w zakresie dotyczącym zachowania się powodów (ich oświadczeń woli) w

okresie od stycznia 2000 r. do czerwca 2000 r. na podstawie materiału dowodowego

objętego tzw. prekluzją procesową, wynikającą z art. 207 § 3 k.p.c. i zarządzeń Sądu

Okręgowego. Tymczasem nie sposób podzielić sugestii skarżącego, że przepis art. 207

§ 3 k.p.c. przewiaduje jakoby wspomniana prekluzje w znaczeniu przyjętym przez

skarżącego. Statuuje on tylko uprawnienie przewodniczącego do odpowiedniego

dyscyplinowania stron procesu i nie tworzy konsekwencji procesowych eksponowanych

przez powodów.

Zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. w zw. z art. 224 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c.

skarżący motywował tym, że rozpoznanie apelacji nastąpiło pomimo braku w aktach

sprawy dokumentów złożonych przez pełnomocnika powoda przy piśmie procesowym z

dnia 1 sierpnia 2001 r. W ocenie skarżącego, dokumenty takie mogły zweryfikować

informację świadka K. o zaangażowaniu powodów w 100 % w akcje „E.(...)” S.A.,

bowiem takie zaangażowanie w ogóle nie nastąpiło. Tymczasem fakt (i rozmiar)

inwestycyjnego angażowania się powoda w akcje „E.(...)” stanowił jedynie fragment

ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd Apelacyjny i dotyczących zachowania się

powodów (dokonywanych przez nich oświadczeń woli) po wystosowaniu do pozwanego

ich dyspozycji z dnia 14 stycznia 2000 r. W związku z tym, zarzuty naruszenia art. 382

k.p.c. w zw. z art. 224 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. nie mogły odnieść sugerowanych przez

skarżących skutków prawnych.

Nie sposób uznać za trafny zarzut skarżących, że Sąd Apelacyjny naruszył

przepis art. 233 § 1 k.p.c. w sposób wskazany w uzasadnieniu kasacji. Nie naruszone

bowiem zostały przewidziane w tym przepisie reguły dokonywania ustaleń faktycznych,

niezbędnych do rozstrzygnięcia w danej sprawie, tj. zasada logicznego rozumowania,

zasada doświadczenia życiowego i zasada właściwego kojarzenia faktów. Nie można

też przyjąć, że Sąd Apelacyjny naruszył przepis art. 245 k.p.c. i 253 k.p.c. Sąd ten

bowiem prawidłowo przyjął, że powodów obciążał dowód wykazania tego, iż

oświadczenia w dokumentach z dnia 1 lutego 2000 r. nie pochodzą od powodów. Nie

ma przy tym znaczenia to, że w sprawie przedłożone zostały kserokopie tych

5

dokumentów. Szersza ocena prawna ustaleń faktycznych, dokonana przez Sąd

Apelacyjny, nie uzasadniał także zarzutu naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.

3. Jeżeli spór koncentrował się wokół zagadnienia, czy powodowie skutecznie

odwołali dyspozycję z dnia 14 stycznia 2000 r. (pkt 1), to podstawowe znaczenie miała

kwestia, czy zachowanie się powoda (działającego też w imieniu powódki) w okresie od

stycznia do czerwca 2000 r. mogło być kwalifikowane w ogóle jako oświadczenie woli w

rozumieniu przepisów art. 60 k.c. W uzasadnieniu Sądu Apelacyjnego przedstawiono

sekwencję przynajmniej kilku zdarzeń prawnych, które mogły prowadzić do wniosku, że

powód złożył jednak odpowiednie oświadczenie woli odwołujące dyspozycję z dnia

14 stycznia 2000 r. (np. polecenia zakupu akcji „E.(...)” S.A. z dnia 1 lutego 2000 r.;

pełnomocnictwo notarialne z dnia 18 lutego 2000 r. udzielone J. K.; polecenie sprzedaży

akcji „O.(...)” i zakupu akcji „R.(…)” z dnia 19 czerwca 2000 r.; aneks nr 5 do umowy

zarządzania, dokonany w dniu 20 czerwca 2002 r.; oświadczenia J. K. z dnia 15

czerwca 2000 r. obejmujące zobowiązanie się o doprowadzeniu walorów powodów do

wartości z dnia 14 stycznia 2000 r.). Co więcej, oświadczenie woli skierowane zostało

wobec pozwanego (kontrahenta umów o zarządzenie) i zawierało treść mogącą

świadczyć o woli powodów odwołania dyspozycji z dnia 14 stycznia 2000 r. Skarżący nie

kwestionowali tego, że ustalona przez Sąd Apelacyjny sekwencja zdarzeń istotnie

nastąpiła. Starali się natomiast wykazać to, że intencją powodów nie było złożenie

pozwanemu oświadczenia woli o odwołaniu dyspozycji z dnia 14 stycznia 2000 r., a

intencja taka nie wynikała z treści poszczególnych oświadczeń powodów i J. K. Jeżeli

zatem Sąd Apelacyjny dokonał oceny sekwencji wspomnianych zdarzeń jako

odpowiedniego oświadczenia woli podmiotów zmierzających do odwołania w całości

dyspozycji z dnia 14 stycznia 2000 r., a w obszernej kasacji nie doszło w ogóle do

zakwestionowania takiej oceny zachowania się powodów (np. w wyniku podniesienia

zarzutu naruszenia art. 65 § 2 k.c. w zw. z art. 60 k.c.), to za bezprzedmiotowe należy

uznać wszelkie próby skarżących zmierzające do podważenia takiej oceny poprzez

podnoszenie zarzutów naruszenia przepisów prawa procesowego. Innymi słowy, brak w

kasacji zarzutu naruszenia art. 65 § 2 k.c. i art. 60 k.c. uniemożliwia w ogóle dokonanie

przez Sąd Najwyższy odpowiedniej kontroli kasacyjnej w omawianym zakresie.

4. Motywując naruszenie przepisu art. 61 k.c., skarżący podnoszą, że

oświadczenie woli powoda (dyspozycja z dnia 14 stycznia 2000 r.) doszła do

wiadomości pozwanego, natomiast J. K. „nie był uprawniony do wyrażania w imieniu

pozwanej zgody na odwołanie oświadczenia powoda”. Formułując taki zarzut, skarżący

6

nie wskazywali jednocześnie zarzutu naruszenia przez Sąd Apelacyjny przepisu art. 97

k.c. Sąd ten bowiem przyjął, że J. K. „był osobą czynną w lokalu przedsiębiorstwa, co

oznacza, że przyjęcie oświadczenia woli powoda przez J. K. miało skutki dojścia tego

oświadczenia do wiadomości pozwanego jako adresata” (art. 97 k.c.). Skoro więc w

kasacji nie zakwestionowano w ogóle możliwości zastosowania tego przepisu, to

skarżący nie mogą skutecznie kwestionować oceny Sądu drugiej instancji, zgodnie z

którą odwołanie dyspozycji z dnia 14 stycznia 2000 r. zostało skutecznie złożone wobec

pozwanego. Nie ma przy tym znaczenia to, czy pozwany wyraził zgodę na takie

odwołanie. W tej sytuacji bezprzedmiotowy staje się zarzut naruszenia art. 75 § 1 k.c. W

każdym razie przebieg procesu i prezentowane w nim stanowisko pozwanego,

dotyczące dyspozycji z dnia 14 stycznia 2000 r., świadczyć może o akceptacji

odmawianego odwołania.

5. Powodowie reprezentowani przez pełnomocnika w sposób dość enigmatyczny

formułowali faktyczną podstawę wysuniętego roszczenia odszkodowawczego, przy

założeniu, że odwołanie dyspozycji z dnia 14 stycznia 2000 r. mogło okazać się jednak

skuteczne. Z pewnością dlatego właśnie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd

Apelacyjny stwierdził, że poza zarzutami bezprawnego zarządzania rachunkiem

przepisów wartościowych po rozwiązaniu umów i ukrywania walorów przed powodami

spadku wartości portfeli, powodowie nie przedstawiali innych faktów mogących

uzasadniać ich żądanie odszkodowania. W konsekwencji Sąd drugiej instancji uznał, że

jest związany podstawą faktyczną zgłoszonego żądania, co eliminowało możliwość

oceny tego, czy pozwany wykonywał wiążące go z powodami umowy o zarządzenie z

należytą starannością.

Tymczasem takie właśnie określenie przez Sąd Apelacyjny faktycznych podstaw

roszczenia odszkodowawczego powodów uznać należy jednak za zbyt kategoryczne. W

świetle prezentowanego w toku postępowania stanowiska powodów, jego motywacji

faktycznej i prawnej, podstawy faktyczne zgłoszonego roszczenia odszkodowawczego

powinny być na pewno odpowiednio poszerzone. „Bezprawność” zarządzania

rachunkiem papierów wartościowych powodów mogła oznaczać także niewykonywanie

lub nienależyte wykonywanie zobowiązania wynikającego z umów o zarządzanie po

skutecznym odwołaniu dyspozycji z dnia 14 stycznia 2000 r. W pismach procesowych

przed zapadnięciem zaskarżonego wyroku (np. w piśmie z dnia 12 maja 20003 r.) jako

podstawę roszczeń odszkodowawczych powodów wskazywano m. in. „spadek wartości

portfela” (papierów wartościowych). Ponadto wielokrotnie wskazywano jako podstawę

7

odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego właśnie przepis art. 471 k.c., co także

uzasadniało odpowiednie poszerzenie podstawy faktycznej zgłoszonego roszczenia

odszkodowawczego. W tej sytuacji należało uznać, że zaniechanie przez Sąd

Apelacyjny oceny zasadności roszczenia powodów w świetle niewykonania lub

nienależytego wykonania umów o zarządzanie czyniło jednak w pełni uzasadniony

zarzut naruszenia przepisu art. 471 k.c. W związku z tym należało zaskarżony wyrok

uchylić i przekazać sprawę Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania

(art. 39313

§ 1 k.p.c.).