III CK 307/04

Sygn. akt III CK 307/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 kwietnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący)

SSN Gerard Bieniek (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z powództwa (...) Okręgowej Izby Pielęgniarek i Położnych w K.

przeciwko Bankowi (…) S.A. I Oddział w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 21 kwietnia 2005 r., na rozprawie kasacji strony

pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 30 grudnia 2003 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala kasację i zasądza od pozwanego na rzecz strony powodowej kwotę 3.600

zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

(…) Okręgowa Izba Pielęgniarek i Położnych wniosła o zasądzenie od Banku (…)

S.A. I Oddział w K. kwoty 644.449,69 zł z ustawowymi odsetkami od 28.07.2000 r. (od

daty wniesienia pozwu). Dochodzona należność stanowiła odsetki ustawowe od kwoty

zgromadzonej na rachunku strony powodowej prowadzonym przez pozwany Bank,

bezprawnie zablokowanym na polecenie osoby trzeciej w okresie od 26.I.1996 r. do

12.X.1998 r. Sąd Okręgowy wyrokiem z 2.04.2002 r. uwzględnił powództwo do kwoty

2

530.112,45 zł z odsetkami od 26.09.2000 r. Wyrok ten został uchylony przez Sąd

Apelacyjny w części uwzględniającej powództwo i sprawę przekazano do ponownego

rozpoznania przez Sąd Okręgowy, który - po ponownym rozpoznaniu wyrokiem z dnia

30.05.2003 r. powództwo oddalił. W wyniku apelacji strony powodowej Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 30.12.2003 r. zmienił to orzeczenie i powództwo uwzględnił do kwoty

316.820,69 zł. Sąd ten za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia

faktyczne.

Od dnia 8.05.1993 r. strony łączyła umowa rachunku bankowego. W dniach 20 i

21.10.1995 r. odbył się zjazd członków (...) Izby Pielęgniarek i Położnych. W dniu

20.10.1995 r. zjazd dokonał wyboru przewodniczącej, a w dniu 21.10.1995 r. – 22

członków Rady Izby, przy czym przewodniczącą Rady wybrano A. G., która utraciła

bierne prawa wyborcze w wyniku skazania dyscyplinarnego. W dniu 25.I.1996 r.

Naczelna Rada Pielęgniarek i Położnych powiadomiła pozwany Bank, że A. G. utraciła

mandat do dysponowania finansami Izby, podobnie jak inne osoby wskazane

w wystąpieniu. W dniu 12.02.1996 r. Rada Izby Okręgowej wybrała członków Prezydium

Rady, w którego skład weszły osoby wybrane do Rady w dniu 21.10.1995 r. Następnie

w dniu 14.09.1996 r. odbył się nadzwyczajny Zjazd Delegatów (...) Okręgowej Izby, który

wybrał przewodniczącego Rady Izby w osobie A. G.

Ustalono, że od 26.01.1996 r. pozwany Bank zaprzestał wykonywania dyspozycji

składanych przez osoby reprezentujące stronę powodową w związku

z wyborami przeprowadzonymi 20-21.10.1995 r., a dotyczących środków

zdeponowanych na rachunkach bankowych strony powodowej. Strona powodowa

pismami z 29 stycznia, 1 lutego, 14 lutego 1996 r. oraz z 27 maja i 5 czerwca 1997 r.

wzywała pozwany Bank do wskazania podstawy prawnej takiego działania i

natychmiastowego odblokowania rachunku. W dniu 14 lutego 1996 r. strona powodowa

zawiadomiła pozwany bank o zmianie uprawnień do dysponowania jej majątkiem i

przedłożyła kartę wzorów podpisów osób wybranych do jej władz. W dniu 5.06.1997 r.

powódka po raz kolejny złożyła w pozwanym Banku wzory podpisów A. G., A. K. i S. W.,

a w dniu 27.05.1997 r. skierowała do pozwanego Banku polecenia przelewu łącznej

kwoty 703.133,85 zł zdeponowanej na jej koncie na rachunek, który otwarła w Banku

W.(...), wskazując iż likwiduje konto w pozwanym Banku. W tej dacie na koncie strony

powodowej zdeponowana była wraz z odsetkami kwota 655.312 zł, a na subkontach

kwoty 48.639,50 zł i 6.171,73 zł. Odsetki ustawowe od sumy tych kwot na dzień

11.10.1998 r. wynoszą 335.193,74 zł. Ustalono, iż w okresie od 28.05.1997 r. do

3

11.10.1998 r. na konto podstawowe strony powodowej dokonane zostały wpłaty w

wysokości 175.819,19 zł, a odsetki ustawowe od tej kwoty na dzień 11.10.1998 r.

wynoszą 44.945,53 zł. Strona pozwana wypłaciła powódce odsetki a vista za okres

28.05.1998 r. do 12.10.1998 r. od kwot zdeponowanych na koncie i subkontach na

kwotę 63.318,58 zł. Ustalono zaś, iż odsetki ustawowe od kwot zdeponowanych na

rachunku bankowym strony za okres od 26 stycznia 1996 r. do 12 października 1998 r.

wynoszą 644.458,55 zł.

Strona powodowa wystąpiła do Sądu Wojewódzkiego przeciwko pozwanemu

Bankowi z żądaniem zakazania czynności ograniczających korzystanie z rachunku

bankowego i ustalenia. Sąd ten wyrokiem z 18.09.1998 r. nakazał pozwanemu Bankowi,

aby zaniechał czynności ograniczających normalne korzystanie przez stronę powodową

z jej rachunku bankowego i ustalił, że jedynym uprawnionym do wydawania dyspozycji

odnoszących się do tego rachunku jest Okręgowa Rada Pielęgniarek i Położnych w K. w

składzie wybranym 20-21.10.1995 r. i 14.09.1996 r., opatrując wyrok rygorem

natychmiastowej wykonalności. W konsekwencji od 12.10.1998 r. pozwany Bank

realizował dyspozycję organów strony powodowej, co do jej rachunku bankowego. Sąd

Apelacyjny zmienił ten wyrok o tyle, że oddalił powództwo o ustalenie. W dniu

28.03.2000 r. strona powodowa złożyła w Sądzie Rejonowym wniosek o zawezwanie do

ugody odnośnie żądania dochodzonego w niniejszej sprawie. Bank odmówił zawarcia

ugody. Ustalono nadto, że 12.10.1998 r. pozwany Bank wypłacił stronie powodowej

kwotę 951.958,72 zł, na którą składały się środki finansowe zdeponowane na rachunku

bankowym strony powodowej oraz odsetki w wysokości jak dla lokat a vista rozliczane

za czas 26.01.1996 r. do 12.10.1998 r. w kwocie 114.346,10 zł.

Dokonując oceny prawnej tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Apelacyjny

wskazał, iż strony łączyła umowa rachunku bankowego uregulowania w art. 725 i n. k.c.

oraz w prawie bankowym. Z treści tej umowy wynika, że bank przyjmuje obowiązki

depozytariusza, z którymi związana jest powinność zwrotu zgromadzonych na rachunku

środków. Posiadacz rachunku bankowego może składać bankowi dyspozycje

wykonywania usług rozliczeniowych oraz dyspozycje rodzące obowiązek zwrotu całości

lub części środków jakie zgromadził na rachunku, przy czym obowiązek wypłacenia

środków zdeponowanych na rachunku nie był w regulaminie łączącym strony

uzależniony od skutecznego wypowiedzenia umowy. Jest poza sporem, że 27 maja

1997 r. pozwany Bank odmówił stronie powodowej realizacji dyspozycji polegającej na

przelaniu z jej rachunku podstawowego i subkont kwot 648.322,62 zł, 48.639,50 zł i

4

6.171,73 zł na rachunek w Banku W.(...), składając jednocześnie oświadczenie, iż jej

wolą jest likwidacja rachunku. Takie polecenie pozwany Bank wykonał dopiero

12.10.1998 r. Na dzień 27.05.1997 r., kiedy doszło do odmowy wykonania dyspozycji

strony powodowej stan środków wynosił: 655.312,83 zł (648.322,62 plus doliczone

przez bank odsetki), 48.639,50 zł i 6.171,73 zł, co daje łącznie 710.124,06 zł. Z

wypłaceniem tej kwoty Bank pozostawał w opóźnieniu do 11.10.1998 r., a odsetki

ustawowe od tych kwot wynoszą odpowiednio: 309.612,65 zł, 22.700,66 zł i 2.890,43 zł,

co daje łącznie 335.193,74 zł. Po 27.05.1997 r. strona pozwana przyjmowała wpłaty

dokonywane na rachunek podstawowy strony powodowej mimo wyrażania woli

rozwiązania umowy i zwrotu wpłaconych kwot. Wpłaty te wyniosły 175.819,18 zł. Tę

kwotę Bank wypłacił także dopiero 12.10.1998 r., a suma odsetek ustawowych

należnych od poszczególnych kwot wynosi 44.945,53 zł. W konsekwencji Sąd

Apelacyjny uznał, iż powódce należą się odsetki za opóźnienie w spełnieniu

świadczenia pieniężnego równego w kwocie zdeponowanej na dzień 28.05.1997 r. tj.

710.124,06 zł za okres od 28.05.1997 r. do 11.10.1998 r., co stanowi kwotę 335.193,74

zł. oraz od kwot przyjmowanych po 28.05.1997 r., łącznie 175.819,18 zł, co do której

odsetki wynoszą 44.945,53 zł. Łącznie suma odsetek wyraża się kwotą 380.139,27 zł.

Skoro jednak pozwany Bank po 27.05.1997 r. wypłacił stronie powodowej odsetki a vista

w kwocie 63.318,58 zł, to Sąd Apelacyjny potrącił tę kwotę i ostatecznie zasądził

316.820,69 zł. Odnośnie przedawnienia z art. 731 k.c. Sąd Apelacyjny przyjął, że

pozwany Bank popadł w opóźnienie z dniem 28.05.1997 r. i w tym dniu powstało dla

powódki roszczenie o zapłatę odsetek ustawowych, niezależnie od umowy rachunku

bankowego. Nie jest to więc roszczenie z umowy rachunku bankowego. Te roszczenie

przedawniłoby się w terminie oznaczonym w art. 118 k.c., a bieg tego terminu przerwało

zawezwanie do ugody w dniu 28.03.2000 r.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył kasacją pozwany Bank. Jako podstawy

kasacyjne wskazał naruszenie art. 56, 65, 481, 118 i 731 k.c. oraz naruszenie przepisów

postępowania tj. art. 233 § 1 k.p.c., Wskazując na powyższe wniósł o zmianę

zaskarżonego wyroku przez oddalenie apelacji strony powodowej od wyroku Sądu

Okręgowego względnie jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Motywy rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego oraz treść zarzutów zawartych w

kasacji pozwanego Banku uzasadniają wniosek, że w postępowaniu kasacyjnym

5

zachodzi potrzeba ustosunkowania się do dwóch kwestii. Pierwsza sprowadza się do

tego, czy dyspozycja strony powodowej z dnia 27.03.1997 r. skierowana do pozwanego

Banku, a dotycząca przekazania wszystkich środków zgromadzonych na koncie

podstawowym i subkontach na rachunek otwarty dla powódki w Banku W.(...) może być

uznana za wypowiedzenie umowy rachunku bankowego przez stronę powodową, a tym

samym, czy po stronie pozwanego Banku powstał obowiązek spełnienia świadczenia

pieniężnego, którego opóźnione wykonanie rodzi konieczność zapłaty odsetek

ustawowych; druga kwestia związana jest z prawidłowym zastosowaniem art. 731 k.c.,

przewidującego 2-letni okres przedawnienia roszczeń wynikających ze stosunku

rachunku bankowego.

Podejmując pierwsze zagadnienie należy przede wszystkim zauważyć, że

pozwany Bank nie kwestionuje ustalenia, że polecenie strony powodowej z dnia 27 maja

1997 r. dotyczące przelania z jej rachunku bankowego kwot zgromadzonych na

rachunku podstawowym i subkontach na otwarty przez nią rachunek w Banku W.(...)

zawierało oświadczenie o likwidacji rachunku. Pozwany Bank zarzucając naruszenie art.

233 § 1 k.p.c. i art. 65 k.c. podnosi, że Sąd Apelacyjny przy ocenie skutków prawnych

poleceń przelewu strony powodowej z dnia 27.03.1997 r. nie uwzględnił następujących

okoliczności:

po pierwsze, strona powodowa po 27.05.1997 r. podtrzymywała żądanie

zgłoszone w sprawie I C (…) Sądu Okręgowego w K. odnośnie nakazania pozwanemu

Bankowi zaniechania czynności ograniczających korzystanie z rachunku bankowego;

po wtóre, na rachunek strony powodowej po 27.05.1997 r. do 11.10.1998 r.

wpłynęły dalsze kwoty;

po trzecie, oświadczenie o zamknięciu rachunku strona powodowa złożyła

dopiero 12.10.1998 r.

Wbrew tym zarzutom Sąd Apelacyjny wyprowadził trafne wnioski odnośnie

skutków prawnych poleceń przelewu z dnia 27.05.1997 r. Zasadnie Sąd ten zauważył,

że zgodnie z art. 726 k.c. bank jest zobowiązany do zwrotu w całości lub w części

środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym na każde żądanie

posiadacza rachunku, chyba że umowa uzależnia obowiązek zwrotu od wypowiedzenia.

Regulamin stanowiący integralną część umowy, nie wprowadza takiego zastrzeżenia, a

także nie określa minimalnej ilości środków pieniężnych, jakie powinny być

zgromadzone na rachunku posiadacza. Jednak gdyby nawet przyjąć odmienne

stanowisko, to przecież jest poza sporem, że pozwany Bank nie zrealizował polecenia

6

przelewu z dnia 27.05.1997 r. odnośnie kwot 48.639,50 zł, 6.171,73 i 648.322,62 zł, a

uczynił to dopiero 12./10.1998 r. Już ta okoliczność sama przez się wskazuje, że

nastąpiło opóźnienie w spełnieniu świadczenia, co rodzi obowiązek zapłaty odsetek,

skoro na koncie była kwota 655.312,83 zł, a polecenie obejmowało kwotę 648.322,.62

zł.

Tej oceny prawnej w niczym nie mogą zmienić okoliczności podniesione

w kasacji, o których mowa wyżej. Okoliczności te nie mają bowiem istotnego znaczenia

w kontekście stwierdzonych bezspornie faktów, że pozwany Bank zablokował stronie

powodowej dostęp do środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym

począwszy od 26 stycznia 1996 r., że odmówił realizacji polecenia przelewu z dnia 27

maja 1997 r. obejmujących całą kwotę zgromadzonych środków pieniężnych i

zawierającego oświadczenie o likwidacji rachunku, wreszcie że dopiero realizując wyrok

sądowy z dnia 18.09.1998 r. wypłacił w dniu 12.10.1998 r. stronie powodowej

zdeponowane sumy pieniężne. Są to fakty bezsporne, którym nie może zaprzeczyć

pozwany Bank. Trafnie też zwrócił uwagę Sąd Apelacyjny na to, że pozwany Bank

odmawiając stronie powodowej realizacji przelewów z dnia 27.05.1997 r. miał

świadomość, iż popada w opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, o czym

świadczy korespondencja z Naczelną Radą Pielęgniarek i Położnych, na której to

polecenie zablokował stronie powodowej rachunek, mimo iż ten podmiot nie był stroną

umowy rachunku bankowego. Nie podjął zarazem żadnych czynności zmierzających do

wyjaśnienia, czy ma realizować dyspozycje składane przez organy strony powodowej.

Takie postępowanie pozwanego Banku musi pociągać za sobą określone konsekwencje

prawne, które w okolicznościach sprawy oznaczają obowiązek zapłacenia odsetek

ustawowych. Odmienna ocena prawna postępowania pozwanego Banku nie znajduje

przekonującego uzasadnienia.

2. Pozwany Bank nie kwestionuje sposobu obliczania odsetek i ich wysokości,

natomiast podnosi zarzut przedawnienia z art. 731 k.c. Zgodnie z tym przepisem

roszczenia wynikające ze stosunku rachunku bankowego przedawniają się z upływem

lat dwóch, za wyjątkiem roszczeń o zwrot wkładów oszczędnościowych. W sprawie jest

bezsporne, że zasądzone przez Sąd Apelacyjny odsetki obejmują okres od 28 maja

1997 r. do 11 października 1998 r., przy czym strona powodowa w dniu 28.03.2000 r.

wniosła wniosek o zawezwanie do ugody w sprawie I Co (…). Sąd Apelacyjny nie

zastosował art. 731 k.c. przyjmując, że pozwany Bank popadł w opóźnienie z dniem

28.05.1997 r., skoro roszczenie strony powodowej o zwrot środków pieniężnych

7

zgromadzonych na jej rachunku stało się wymagalne w dniu 27.05.1997 r. (zgłoszenia

przelewu). Od dnia 28.05.1997 r. powstało dla strony powodowej roszczenie o zapłatę

odsetek, jako roszczenie niezależne od stosunku rachunku bankowego. Roszczenia

tego nie sposób traktować w kategoriach roszczenia z umowy rachunku bankowego,

zwłaszcza za czas po jej rozwiązaniu. W konsekwencji Sąd ten uznał, iż roszczenie o

odsetki ulega przedawnieniu z art. 118 k.c. (3-letniemu), a ponieważ w dniu 28.03.2000

r. nastąpiło przerwanie biegu przedawnienia (zawezwanie do ugody sądowej), to nie

nastąpiło przedawnienie.

Odnosząc się do tej kwestii trzeba stwierdzić, iż problem przedawnienia odsetek

jako świadczenia okresowego nie był jednolicie ujmowany w orzecznictwie Sądu

Najwyższego. Przeważało stanowisko, iż odsetki są świadczeniem okresowym i ulegają

przedawnieniu w terminie przewidzianym dla takich świadczeń (art. 118 k.c.),

niezależnie od charakteru długu głównego. Roszczenie o odsetki traci więź

z roszczeniem głównym, gdyż jego samodzielną podstawę stanowi art. 482 § 1 k.c.

Przykładowo można tu wskazać na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 9.11.1994 r.

III CZP 141/94 (Monitor Prawniczy, 1995, nr 5, s. 83 i wyrok z dnia 19.01.1990 r. IV CR

294/89 (OSNCP 1991, nr 2 – 3, poz. 33). W ostatnim czasie pojawił się jednak pogląd

nieco odmienny, który przyjął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17.06.2003 r. III CZP

37/03 (OSNC 2004, nr 5, poz. 70). Wskazano tam, iż roszczenie o odsetki za opóźnienia

w spełnieniu świadczenia pieniężnego, mające charakter świadczenia okresowego,

przedawniają się – co do zasady – w terminie określonym w art. 118 k.c. tzn. w terminie

3 letnim; jeżeli jednak istnieje przepis szczególny przewidujący krótszy termin

przedawnienia, to obejmuje on nie tylko roszczenie o należność główną, ale także

roszczenie o należność uboczną, jaką są odsetki. W uchwale składu 7 sędziów SN z

dnia 26.01.2005 r. III CZP 42/04 (dotychczas niepublikowanej), wyrażono natomiast

następujący pogląd: „ustanowiony w art. 118 k.c. termin przedawnienia roszczeń o

świadczenia okresowe, stosuje się do roszczeń o odsetki za opóźnienie także wtedy,

gdy roszczenie główne ulega przedawnieniu w terminie określonym w art. 534 k.c.

Roszczenie o odsetki za opóźnienie przedawnia się jednak najpóźniej z chwilą

przedawnienia się roszczenia głównego”. Nastąpiło więc ujednolicenie orzecznictwa

Sądu Najwyższego. Odnosząc ten pogląd do okoliczności niniejszej sprawy należy

stwierdzić, w ślad za Sądem Apelacyjnym, iż roszczenie główne, czyli o zwrot środków

pieniężnych zgromadzonych na rachunku strony powodowej stało się wymagalne w dniu

27.05.1997 r. Od daty 28.05.1997 r. należy zatem liczyć 2-letnie przedawnienie z art.

8

731 k.c. Nie sposób zaprzeczyć, iż jest to roszczenie wynikające ze stosunku rachunku

bankowego. Roszczenie to uległo zatem przedawnieniu z dniem 28.05.1999 r. i zgodnie

z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 26.01.2005 r. najpóźniej z tym dniem

przedawniłoby się roszczenie o odsetki. Jeśli stwierdzono warunkowo, że roszczenie o

odsetki przedawniłoby się z tym dniem, to z uwagi na zastrzeżenie uczynione

w uzasadnieniu powołanej uchwały z dnia 26.01.2005 r. III CZP 42/04. Stwierdzono tam,

iż wprawdzie jest regułą, iż wraz z przedawnieniem roszczenia głównego przedawniają

się roszczenia o świadczenie uboczne, to jednak odrębną kwestią jest zakres

stosowanie tej reguły. Rozważając to zagadnienie Sąd Najwyższy stwierdził, „(...) czy

regułą tą należy objąć również przypadki w których roszczenie o świadczenie główne

wygasło przed upływem terminu jego przedawnienia, na przykład na skutek wykonania,

czy też, tak jak się przyjmuje na gruncie niektórych obcych ustawodawstw, przypadki te

powinny być wyłączone spod działania omawianej reguły. Za trafną należy uznać drugą

ewentualność. Jak wiadomo, przedawnienie się roszczeń ubocznych wraz

z przedawnieniem się roszczenia głównego przyjmuje się dlatego, żeby przy okazji

sporów o roszczenia uboczne nie dochodziło do przekreślenia znaczenia przedawnienia

się roszczenia głównego. We wskazanych przypadkach argument ten natomiast

odpada. Tutaj na czoło wysuwa się nie upływ terminu przedawnienia roszczenia

głównego, lecz następujące przed upływem tego terminu zdarzenie powodujące

wygaśnięcie roszczenia głównego, na przykład uczynienie zadość temu roszczeniu

(wykonanie świadczenia głównego). Wspomniane zdarzenie potwierdza to, że

roszczenie główne istniało i tym samym daje podstawę do uznania, że pozostałe w

mocy roszczenia uboczne uległy z chwilą tego zdarzenia niejako przekształceniu

w roszczenia główne. W związku z tym przedawnienie ich powinno być odtąd

rozpatrywane całkowicie samodzielnie (...)”.

Podzielając ten pogląd skład orzekający w sprawie podnosi, iż w rezultacie w tej

sytuacji znajduje zastosowanie art. 118 k.c., jak to przyjął Sąd Najwyższy w powołanej

uchwale. Zastosowanie zaś tej reguły do okoliczności niniejszej sprawy oznacza, iż

skoro samodzielne roszczenie o odsetki powstało z dniem 28.05.1997 r., to 3-letnie

przedawnienie z art. 118 k.c. upływałoby 28.05.2000 r. Skoro zaś w dniu 28.03.2000 r.

nastąpiło przerwanie biegu tego przedawnienia, to zasądzenie odsetek za okres przyjęty

przez Sąd Apelacyjny jest prawidłowe.

Z tych przyczyn, na podstawie art. 3 ustawy z dnia 22.12.2004 r. o zmianie

ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów

9

powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98) w związku z art. 39312

k.p.c. orzeczono

jak w sentencji.