III CK 407/04

Sygn. akt III CK 407/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 kwietnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bronisław Czech

SSN Stanisław Dąbrowski

w sprawie z powództwa M. i Z. małżonków W.

przeciwko M. i L. małżonkom D.

o złożenie oświadczenia, wydanie nieruchomości i zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 kwietnia 2005 r., kasacji

powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 31 marca 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala apelację powoda Z. W. a kasację powódki M. W. odrzuca.

Uzasadnienie

Powodowie Z. i M. małż. D. oraz pozwani Z. i M. małż. W. w umowie notarialnej z

dnia 13 października 1994 r. postanowili, że:

- małżonkowie W. przenoszą prawo użytkowania wieczystego nieruchomości

objętej Kw nr (…) na rzecz L. i M. D., zaś

- małżonkowie D. przenoszą na rzecz Z. i M. W. prawo do lokalu własnościowego

w Spółdzielni Mieszkaniowej „C.(...)” w L., przy czym kontrahenci zastrzegli, że

2

skuteczność umowy zależy od przyjęcia małżonków W. w poczet członków

Spółdzielni.

Przekształcenie lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego, związanego z

osobą L. D., na własnościowe wobec obojga małż. D., nastąpiło w dniu 5 września 1994

r., co wiązało się z zapłatą kwoty 59.758.800 zł, uiszczonej 24 czerwca 1994 r.).

Decyzją Zarządu Spółdzielni z dnia 23 listopada 1994 r. M. W. została przyjęta w

poczet członków spółdzielni a kolejną decyzją z dnia 20 listopada przydzielono jej i

domownikom lokal własnościowy. Decyzje te poprzedzała pisemna informacja

Spółdzielni z dnia 22 listopada 1944 r., że na L. D. nie ciąży zadłużenie. Tymczasem wg

wyliczenia Spółdzielni z dnia 23 kwietnia 1996 r. okazało się, że zachodzi konieczność

dopłaty w łącznej kwocie 26.918,32 zł. Ostatecznie pismem z dnia 23 maja 1996 r. M.

W. została zorientowana, iż

- z tytułu przekształcenia lokalu dopłata wynosi 3.442,95 zł,

- z tytułu dopłaty do wkładu lokatorskiego należy dopłacić 150,39 zł,

- dopłata do wkładu lokatorskiego wynosi 589,41 zł,

- dopłata zaś odsetek od kredytu równa się kwocie 23.200,58 zł,

czyli łącznie dopłata wynosi 27.391,83 zł.

W tych warunkach powodowie, małż. W., powołali się na wadę prawną nabytego

lokalu, która według nich została przez pozwanych podstępnie zatajona. Wystąpili w

związku z tym, oświadczając, iż odstępują od umowy, o zwrotne przeniesienie własności

i odszkodowanie.

Wyrokiem częściowym z dnia 28 marca 1997 r. Sąd Wojewódzki w L. zobowiązał

pozwanych L. i M. D. do złożenia w formie aktu notarialnego oświadczenia woli

następującej treści:

a) „L. i M. małż. D. przenoszą prawo użytkowania wieczystego nieruchomości

stanowiącej zabudowaną działkę Nr (…), o obszarze 4 ary 13 m2

, położoną przy

ul. Urzędowskiej w L., objętą księgą wieczystą KW Nr (…) powołaną przez Sąd

Rejonowy w L. na rzecz Z. i M. W.,

b) Z. i M. W. przenoszą spółdzielcze prawo do lokalu typu własnościowego w

Spółdzielni Mieszkaniowej w L., stanowiące mieszkanie nr (…) przy ul. H. w L., na

rzecz L. i M. małż.: D. za jednoczesną dopłatą na rzecz tychże kwoty 7.500 zł.,

przy czym skuteczność tej umowy uzależniona jest od przyjęcia L. i M. małż. D. w

poczet członków Spółdzielni Mieszkaniowej „C.(...)” w L.”

3

W wyniku rozpoznania apelacji pozwanych Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 14

stycznia 1998 r. zmienił zaskarżony wyrok częściowy i powództwo w tym zakresie

oddalił, przyjmując m.in., iż „trafny jest zarzut skarżącego, że Sąd nie miał podstaw do

przyjęcia, iż zbyte przez pozwanych mieszkanie jest, obciążone długiem, bowiem

okoliczność ta wynika z jednostronnego oświadczenia Spółdzielni i nie była przez Sąd

zweryfikowana”.

Uwzględniając kasację powodów Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 27

października 1999 r. uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 28 stycznia 1998 r. i

sprawę przekazał temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu wyroku Sąd Najwyższy wyjaśnił, że:

- stosownie do treści art. 208 § 1 i 226 § 1 pr. sp. członkowie

spółdzielni na rzecz których wydano przydział lokalu, obowiązani są uiścić wkład

budowlany wyliczony stosownie do wysokości ogólnych kosztów budowy,

- jeżeli ostateczne rozliczenie kosztów budowy rodzi obowiązek

dopłaty, dopłata ta obciąża aktualnego członka spółdzielni,

- gdyby się okazało, że w dacie zawarcia przez strony umowy

zamiany istniał obowiązek uzupełnienia wkładu budowlanego, a powodowie

uzyskali od kontrahentów zapewnienie że tak nie jest, to okoliczność ta

oznaczałaby, że nabyte przez nich prawo dotknięte jest wadą.

Orzekając ponownie Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 11 maja 2000 r. apelację

pozwanych oddalił, a kasację pozwanego L. D. od tego wyroku Sąd Najwyższy oddalił

wyrokiem z dnia 5 października 2001 r.

Wobec prawomocnego rozstrzygnięcia w zakresie żądanego przez powodów

złożenia oświadczenia woli Sąd Okręgowy rozpoznał sprawy w przedmiocie dalszych

żądań obejmujących wydanie zabudowanej działki pozostającej w użytkowaniu

wieczystym i będącej w posiadaniu pozwanych oraz w przedmiocie roszczenia

odszkodowawczego. W zakresie żądań odszkodowawczych postępowanie w sprawie

uległo następnie prawomocnemu umorzeniu wobec cofnięcia powództwa. Natomiast

powództwo o wydanie nieruchomości Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 27 maja 2003 r.

oddalił. Sąd Okręgowy ustalił, że powodowie nie legitymują się tytułem do

nieruchomości. Prawo użytkowania wieczystego gruntu oraz prawo własności budynku

przysługuje bowiem pozwanym, skoro postanowieniem z dnia 8 czerwca 2002 r. Sąd

wieczystoksięgowy wykreślił dokonany na ich rzecz wpis, oddalając zarazem ich

wniosek w tym względzie.

4

Apelację powoda Z. W. od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 27 maja 2003 r. Sąd

Apelacyjny oddalił wyrokiem z dnia 31 maja 2004 r. powołując się na następujące

okoliczności faktyczne i wyprowadzone z nich wnioski.

Małżonkom W. nie przysługiwało w dacie wyrokowania prawo użytkowania

nieruchomości. Ich oświadczenie o odstąpieniu od umownej zamiany wywołało jedynie

skutek obligacyjny. Skuteczność stwierdzonej i zastąpionej częściowym wyrokiem

umowy zamiany została uzależniona od przyjęcia pozwanych w poczet członków

Spółdzielni Mieszkaniowej C.(...) w L. Ten warunek odnosi się do całej umowy, a nie

tylko do jej części odnoszącej się do spółdzielczego prawa do lokalu spółdzielczego.

Niespełnienie warunku prawnego spowodowało, że wyrok częściowy, jakkolwiek

prawomocny, nie wywołał skutku w postaci zwrotnego przeniesienia praw będących

przedmiotem umowy zamiany. Skoro zatem pozwani legitymują się wpisem prawa

użytkowania wieczystego w księdze wieczystej, to im przysługują uprawnienia

właścicielskie, a to czyni powództwo o wydanie nieuzasadnionym.

Nie podzielił Sąd Apelacyjny zarzutu nieważności postępowania wskazując na

postanowienie z dnia 16 stycznia 1998 r., jako obejmujące jedynie uprawnienia do

reprezentowania powodów przez ustanowionego adwokata w postępowaniu

kasacyjnym. W tych okolicznościach umocowanie pełnomocnika wygasło a podjęta

przez powodów próba ustanowienia dla nich po raz kolejny pełnomocnika z urzędu nie

zyskała uznania sądu, przy czym wydane w tej mierze postanowienie nie zostało nawet

zaskarżone. Nieważności nie sprowadza też, w przekonaniu Sądu Apelacyjnego,

odmowa dokonania na żądanie pozwanego wykładni wyroku, nie doręczonego

powodom.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżony został kolejno dwoma skargami

kasacyjnymi, z których pierwsza z daty 21 czerwca 2004 r. wpłynęła do Sądu

24 czerwca 2004 r., a druga, z daty 24 czerwca 2004 r., do Sądu wpłynęła 28 czerwca

2004 r. Obie powołują się na podstawy kasacyjne zarówno naruszenia prawa

materialnego jak i procesowego. Podniesione w drugiej z niej zarzuty naruszenia prawa

materialnego odnoszą się do art. 65 k.c. wobec pominięcia wskazanych w tym przepisie

kryteriów wykładni oświadczenia woli, co sprawiło przyjęcie, że prawomocny wyrok

częściowy zastępujący umowę nie wywołał skutku rzeczowego. Naruszenie zaś art. 223

§ 2 prawa spółdzielczego polega na błędnej wykładni, polegającej na przyjęciu, że

dyspozycja tego przepisu odnosi się do przeniesienia spółdzielczego własnościowego

5

prawa do lokalu przez powodów w sytuacji gdy następuje jedynie zwrot tegoż prawa

będący konsekwencją odstąpienia od umowy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przystępując do rozpoznania sprawy w części dotyczącej wydania nieruchomości

pozostającej we władaniu pozwanych M. i L. D., w toku rozprawy w dniu 8 kwietnia 2002

r. Sąd Okręgowy zwolnił pełnomocnika powodów, adw. K. K., od dalszego udziału w

sprawie wobec wygaśnięcia jego umocowania. Na rozprawę w dniu wyrokowania przez

Sąd Okręgowy, powodowie nie stawili się. Wezwanie nie zostało im doręczone

z powodu zmiany adresu. W tych warunkach Sąd zarządził pozostawienie

wystosowanych wobec nich wezwań w aktach ze skutkiem doręczenia. Apelację od

wyroku Sądu Okręgowego wnieśli oboje powodowie osobiście. Apelację powódki M. W.

Sąd Okręgowy odrzucił postanowieniem z dnia 1 września 2003 r. jako spóźnioną.

W dotychczasowym postępowaniu przed Sądem I instancji pozwani nie byli

reprezentowani przez pełnomocnika. Charakterystyczne jest w związku z tym pismo

adw. H. K. z dnia 10 września 2002 r. nawiązujące do stanowiska Sądu Apelacyjnego

wyrażonego w uzasadnieniu postanowienia Sądu Apelacyjnego z dnia 3 września 2002

r., wyraźnie oznajmiające świadomość wygaśnięcia udzielonego mu umocowania.

Znamienne jest zresztą także jego pismo z dnia 1 czerwca 2004 r., adresowane do

Sądu Apelacyjnego, w którym stwierdza on m.in.: „w mojej ocenie nie jeden umocowany

do występowania w sprawie…”. W tych okolicznościach zarządzenie doręczenia

wymienionemu adwokatowi odpisu wyroku Sądu Apelacyjnego oznacza brak

konsekwencji w nawiązaniu do czynności dotychczas podejmowanych w omawianym

zakresie. Jeżeli zaś Sąd Apelacyjny kierował się treścią uprzednio wydanego

postanowienia w przedmiocie ustanowienia pełnomocnika z urzędu dla potrzeb obsługi

powodów postępowaniu kasacyjnym, to takie rozumienie tego postanowienia nie ma

proceduralnego uzasadnienia. Mogło ono bowiem odnosić się tylko do tej konkretnej

sytuacji procesowej, a nie każdej następnej tego rodzaju.

Wszystkie te uwagi pozostają w związku z zaskarżeniem wyroku Sądu

Apelacyjnego dwiema kasacjami, jedną sygnowaną przez adw. K. K., powołującego na

ustanowienie go pełnomocnikiem z urzędu – w imieniu obojga powodów i drugą

sporządzoną przez pełnomocnika z wyboru i wniesioną tylko w imieniu powoda. Ta

pierwsza nie uwzględnia tego, że zaskarżone orzeczenie zapadło tylko z apelacji

powoda, co było następstwem ewidentnego braku zainteresowania powódki M. W.

dalszymi wynikami postępowania w sprawie. W tych warunkach, uznając za zbędne

6

czynienie dalszych rozważań, należało kasację powódki odrzucić, dostrzegając zarazem

charakter dochodzonego roszczenia i wynikające stąd skutki dla obojga powodów.

Przystępując do oceny zasadności kasacji powoda należy w pierwszej kolejności

podkreślić, że nie zachodzi zarzucona nieważność postępowania w sprawie.

Nieważności postępowania nie można łączyć z samym tylko brakiem reprezentowania

strony w procesie przez profesjonalnego pełnomocnika. Tymczasem, jak to wyżej

zauważono, powodowie nie korzystali przed Sądami obu instancji z pomocy prawnej

fachowego pełnomocnika, zarówno z wyboru jak i z urzędu, co w tych warunkach czyni

zarzut nieważności postępowania chybionym.

Co się tyczy samego rozstrzygnięcia, to godzi się zauważyć, że oba Sądy

orzekały w zgoła odmiennym stanie faktycznym, niż to miało miejsce w dacie

wyrokowania w przedmiocie obustronnego oświadczenia woli co do powrotnej zamiany.

W aktualnym, niewadliwie ustalonym stanie faktycznym, dominujący jest wzgląd na

utratę przez powodów prawa do lokalu spółdzielczego w następstwie wykluczenia ich ze

Spółdzielni i w ślad za tym orzeczonej eksmisji. Z drugiej zaś strony zniweczona została

możliwość powołania się powodów na uprawnienia wynikające z wpisu do księgi

wieczystej prawa użytkowania wieczystego wobec prawomocnego wykreślenia tego

prawa. Słusznie w tych warunkach Sąd Apelacyjny zauważył, że wyrok częściowy

nakazujący stronom zawarcie powrotnej umowy zamiany jest równoznaczny z

obopólnym obowiązkiem złożenia oświadczenia woli w tym przedmiocie. Wynikająca

stąd współzależność obu oświadczeń, zasadnie kojarzona z warunkiem prawnym, czyni

niemożliwym uwzględnienie żądania strony powodowej. W przeciwnym wypadku to

bowiem oznaczałoby pozbawienie pozwanych władztwa w zakresie użytkowania

wieczystego i zarazem niemożność nawiązania stosunku członkostwa w Spółdzielni

Mieszkaniowej z prawem do lokalu własnościowego.

Wszystko to oznacza, że w ostatecznym rachunku, nawet jeżeli przyjąć, że

niektóre z podniesionych zarzutów w zakresie prawa materialnego nie są pozbawione

zasadności, zaskarżony wyrok odpowiada prawu.

Na zasadzie art. 39312

w związku z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r.

o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – prawo o ustroju

sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98) a nadto art. 3937

k.p.c. należało

orzec jak w sentencji.