V CK 58/05

Sygn. akt V CK 58/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 lipca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka

SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w W.

przeciwko H. P. i E. P. i z powództwa wzajemnego H. P. i E. P.

przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w W. o zapłatę, po

rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 28 lipca 2005 r., kasacji pozwanych -

powodów wzajemnych od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 31 sierpnia 2004 r., sygn.

akt I ACa (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

W uwzględnieniu apelacji powodowej Agencji Nieruchomości Rolnych Sąd

Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok uwzględniający powództwo wzajemne i

powództwo to oddalił; poza tym oddalił apelację pozwanych – powodów wzajemnych H.

P. i E. P. i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

Z ustaleń przytoczonych w uzasadnieniu tego wyroku wynika, że w skład

nieruchomości, objętej umową sprzedaży zawartej przez strony dnia 5 czerwca 1997 r.,

2

o łącznej powierzchni 10.6973 ha wchodziły: budynek pałacu, dwa budynki mieszkalne i

dwa socjalne, cztery budynki gospodarcze, waga oraz hydrofornia. Na terenie tej

nieruchomości znajdowała się mieszalnia pasz, przeznaczona do rozbiórki przez

Agencję w terminie do dnia 31 października 1997 r. Zawarcie wskazanej umowy z dnia 5

czerwca 1997 r. zostało poprzedzone sporządzeniem przez strony w dniu 6 listopada

1996 r. protokołu wydania nieruchomości zespołu pałacowo-parkowego w G.,

zawierającego opis nieruchomości oraz ustalenie wysokości wpłaty dokonanej przez

pozwanego H. P. tytułem uzupełnienia pierwszej raty. Na mocy umowy zawartej dnia 5

czerwca 1997 r., zwanej umową najmu, pozwani H. i E. P. oddali powodowej Agencji do

bezpłatnego użytkowania do dnia 30 maja 1998 r. budynki i budowle wchodzące w skład

mieszalni pasz znajdującej się na terenie zespołu pałacowo-parkowego w G. Zwrot tych

obiektów nastąpił w maju 1999 r. Dnia 12 czerwca 1997 r. nieznani sprawcy dostali się

do pałacu przez nienależycie zabezpieczone okienko piwniczne, wzniecili pożar, w

następstwie którego powstała szkoda ustalona przez ubezpieczyciela na kwotę

229,324,48 zł. Jednakże z uwagi na brak dostatecznego zabezpieczenia budynku

ubezpieczyciel obniżył odszkodowanie o 60% udziału własnego tj. do kwoty 91.729,80 zł

wypłaconej pozwanym. Według ustaleń Sądu Apelacyjnego wydanie pozwanym pałacu

nastąpiło 6 listopada 1996 r. i z tą chwilą przeszło na kupujących niebezpieczeństwo

przypadkowej utraty lub uszkodzenia rzeczy (art. 548 § 1 k.c.). Na pozwanych ciążył

obowiązek właściwego zabezpieczenia zabudowanej nieruchomości. Ustalony w

postępowaniu likwidacyjnym stopień przyczynienia się na 60% nie został

zakwestionowany, a zmniejszenie odszkodowania było następstwem także zgłoszenia

szkody po upływie 5 miesięcy od pożaru. Za bezzasadne uznały Sądy obu instancji

żądanie pozwanych zasądzenia odszkodowania za okres po 30 maja 1999 r. za

bezumowne użytkowanie nieruchomości w części, w jakiej znajdowała się mieszalnia

pasz, bowiem zwrot tej części nieruchomości nastąpił najpóźniej 30 maja 1999 r.

Roszczenie zgłoszone przez pozwanych dnia 25 października 2001 r. w pozwie

wzajemnym dotyczące odszkodowania za bezumowne korzystanie z mieszalni pasz po

30 maja 1998 r. uległo przedawnieniu (art. 229 § 1 k.c.) bowiem nieruchomość została

zwrócona – jak to już wskazano – 30 maja 1999 r. Nie podzieliły także Sądy zasadności

zgłoszonego przez pozwanych zarzutu potrącenia wskazując, że złożone przez nich

oświadczenie iż „...dokonują potrącenia swojej wierzytelności z wierzytelnością wobec

Agencji dopiero w momencie, kiedy powódka wywiąże się ze swojego świadczenia

wzajemnego” – jako nieskuteczne nie wywołało skutku przewidzianego w art. 498 k.c.

3

Kasację złożyli pozwani – powodowie wzajemni E. P. oraz H. P. i z powołaniem

się na obie podstawy przewidziane w art. 3931

k.p.c. (według jego numeracji i brzmienia

w dacie wydania zaskarżonego wyroku) skarżący zarzucili:

- naruszenie prawa materialnego tj. art. 498 k.c. i 499 k.c. poprzez ich

niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu potrącenia dokonanego przez powoda

– pozwanego wzajemnie za skuteczne, gdy tymczasem jego wierzytelność uległa już

wcześniej umorzeniu - wskutek złożonego przez pozwanych powodów wzajemnych w

dniu 28 lipca 1998 r. oświadczenia o potrąceniu wzajemnych wierzytelności stron, który

to zarzut podnieśli oni w piśmie procesowym z dnia 20 marca 2002 r.,

- naruszenie art. 488 § 2 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie

polegające na nieuwzględnieniu zarzutu odraczającego zgłoszonego przez pozwanych

w związku z niewywiązaniem się przez powódkę z jej świadczenia wzajemnego

(prawidłowego wydania przedmiotu umowy);

- 229 k.c. – poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu

roszczeń pozwanych – powodów wzajemnych za przedawnione w sytuacji, gdy

przedawnienie w chwili wytaczania powództwa jeszcze nie nastąpiło albowiem nie

upłynął roczny termin od dnia faktycznego zwrotu rzeczy (15 grudnia 2000 r.);

- 224 k.c. – poprzez jego niewłaściwą wykładnię polegającą na przyjęciu, iż

sposób użytkowania przez powoda – pozwanego wzajemnie nieruchomości pozwanych,

powodów wzajemnych (mieszkalni pasz) po dniu 30 maja 1999 r. (tj. po dniu

przekazania im kluczy) nie miał charakteru bezumownego korzystania;

- art. 65 k.c. – poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na

błędnej wykładni oświadczeń woli stron zawartych w § 14 aktu notarialnego

- art. 548 § 1 i 2 k.c. – poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające

na przyjęciu, iż moment przejścia na pozwanych – powodów wzajemnych

niebezpieczeństwa przypadkowej utraty lub uszkodzenia rzeczy nastąpił w dniu 6

listopada 1996 r. podczas gdy strony wyraźnie zastrzegły w akcie notarialnym (§ 14), że

przejście korzyści i ciężarów a więc również niebezpieczeństwa przypadkowej utraty lub

uszkodzenia nastąpi dopiero w ciągu 7 dni od podpisania tego aktu z chwilą wydania, co

faktycznie miało miejsce dopiero w dniu 3 października 1997 r.

- art. 471 k.c. i art. 493 § 1 k.c. w zw. z art. 6 k.c. – poprzez jego niewłaściwe

zastosowanie polegające na uznaniu, iż pozwani – powodowie wzajemni nie wykazali,

że powód – pozwany wzajemnie nie wykonał należycie umowy odraz nie wykazali

wysokości szkody, podczas gdy zebrany w sprawie materiał dowodowy świadczy

4

zupełnie co innego, a wysokość szkody nie była kwestionowana przez stronę przeciwną

co stanowi podstawę kasacyjną z art. 3931

pkt. 1 k.p.c.

2) podstawie naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na

wynik sprawy, tj.:

- art. 233 § 1 k.p.c. – poprzez nierozważenie w sposób wszechstronny

materiału dowodowego zebranego w sprawie, a nadto przekroczenie granic swobodnej

oceny dowodów polegające na:

- ustaleniu, że wydanie nieruchomości pozwanym – powodom wzajemnym,

wbrew zebranym w spawie dowodom (§ 14 aktu notarialnego z dnia 5.06.1997 r.

protokołu okazania granic z dnia 30.09.1997 r., pism powoda z dnia 29.10.98 r. do

25.08.1997 r., 14.05.1999 r., dn. 17.02.1999 r., pisma Administratora do dyrektora

Agencji Własności Rolnej z dnia 29.09.99 r.) nastąpiło w dniu 6 listopada 1996 r.;

- uznanie umowy najmu z dnia 5.06.1997 r. (dot. mieszkalni pasz) jako

bezspornego dowodu potwierdzającego fakt wcześniejszego wydania pozwanym –

powodom wzajemnym przedmiotowej nieruchomości (listopad 1996 r.), podczas gdy w

rzeczywistości umowa ta opatrzona jest jedynie tą datą (dla właściwego zaksięgowania

przez powoda kosztów ponoszonych w mieszalni pasz) a faktycznie zawarta została

przez strony w październiku 1997 r., a poza tym wynajmujący nie musi być właścicielem

rzeczy, ani też jej posiadaczem;

- nadaniu treści dokumentu – protokołu z dnia 6.11.1996 r. błędnego

znaczenia, gdyż po tej dacie faktycznie nie nastąpiła żadna zmiana we władaniu

przedmiotową nieruchomością, przeciwnie – powód nadal pobierał z niej pożytki

(czynsze z tytułu zawartych umów najmu – do dnia 3.10.1997 r.), jak i ponosił ciężary

(opłacał podatki, rachunki za dostawę energii i wody oraz telefony, ubezpieczał tę

nieruchomość, jak i zapewniał jej dozór, wynajmując firmę ochroniarską – co sam

przyznał w swojej apelacji);

- ustaleniu, że § 14 aktu notarialnego i protokół okazania granic nie dotyczył

wydania pałacu, czemu przeczą wymienione w tym protokole załączniki, m.in. 9 umów

najmu lokali znajdujących się w budynku pałacowym wykaz najemców, księgowy wykaz

budynków i budowli oraz wyrok eksmisyjny,

- pominięciu dowodu w postaci pisma pozwanych powodów wzajemnych

z dn. 28.07.1998 r. na okoliczność dokonanego przez nich skutecznego potrącenia

wzajemnych wierzytelności stron;

5

- ustaleniu, na podstawie zeznań świadka W. W. oraz protokołu przekazania

kluczy z dnia 30.05.1999 r., okresu bezumownego korzystania przez pozwanego

wzajemnie z mieszalni pasz tylko do dnia 30 maja 1998 r. (momentu przekazania kluczy

do bram oraz do pomieszczeń mieszalni pasz), podczas gdy w istocie w dalszym ciągu

powód-pozwany wzajemnie faktycznie użytkował tę nieruchomość i korzystał z niej, o

czym świadczą pozostawione na niej urządzenia, maszyny, nierozebrane części

mieszalni i budynków oraz fundamenty, uniemożliwiające jakiekolwiek prawidłowe

korzystanie z nich przez pozwanych–powodów wzajemnych, o czym wyraźnie świadczą

pozostałe dowody m.in. zeznania tego samego świadka oraz jego pismo do Dyrektora

Agencji z dnia 29.09.99 r., pismo powoda wzajemnego z dnia 14.05.99 r., jak również

pisma pozwanego z dnia 24.11.99 r., 4.01.2000 r., 22.03.2000 r., a nawet sama umowa

z dnia 14.12.2000 r.

- ustaleniu, że pozwani twierdzili, że obiekty mieszalni pasz zostały im

zwrócone w grudniu 1999 r., podczas gdy takiego oświadczenia oni w ogóle nie składali

- ustaleniu, że nieruchomość została wydana powodom wzajemnym w

stanie zupełnym, podczas gdy w rzeczywistości powodom nie zostały w dniu 3.10.1997

r. wydane wszystkie obiekty objęte umową sprzedaży z dnia 5.06.1997 r. (brak dwóch

obiektów), przy czym - wbrew ustaleniom Sądu II instancji – nie chodziło tu o obiekty

mieszani pasz, których zresztą powodowie nie kupili (§ 1 aktu notarialnego),

- ustaleniu, że powód należycie zabezpieczył budynek przed dostępem osób

trzecich, gdy tymczasem zabezpieczenie to było niewystarczające, skoro sprawcy

pożaru dostali się do pałacu przez jeden z niezamurowanych okienek piwnicznych,

- pominięciu faktu, że to powód-pozwany wzajemnie wynajmował firmę

ochroniarską, odpowiedzialną nie tylko za dozór mieszalni pasz, ale i budynki pałacowe,

co wynika z zeznań pracowników powoda,

- art. 230 k.p.c. – poprzez uznanie za niewskazana wysokość szkody

poniesionej przez pozwanych-powodów wzajemnych z tytułu pożaru pałacu, podczas

gdy fakt ten nie był kwestionowany przez stronę przeciwną co stanowi podstawę

kasacyjną z art. 3931

pkt 2 k.p.c.

Wskazując na powyższe skarżący wnosili o:

1. uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w całości, alternatywnie:

orzeczenie co do istoty sprawy i oddalenie powództwa głównego w całości (gdyby Sąd

Najwyższy uznał, iż zaistniały przesłanki z art. 3931

k.p.c.) w przedmiocie powództwa

6

wzajemnego - zasądzenie na rzecz powodów wzajemnych kwoty 305.000,00 zł z

ustawowymi odsetkami od 29.08.2001 r. do dnia zapłaty oraz

2. zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego,

według norm przypisanych za wszystkie instancje.

Sąd Najwyższy – po uwzględnieniu postanowień art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia

2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego... (Dz. U. z 2005 r. Nr 13,

poz. 98) zważył, co następuje:

Jeżeli skarżący z powołaniem się na obie podstawy kasacji kwestionuje

zasadność zaskarżonego orzeczenia w całości, to niezależnie od kolejności

przytoczenia i uzasadnienia tych podstaw w pierwszej kolejności wymaga rozważenia

podstawa przewidziana w art. 3931

pkt 2 k.p.c. bowiem zarzuty w odniesieniu do prawa

materialnego mogą być właściwie ocenione i rozważone tylko na tle ustalonego stanu

faktycznego. Zważywszy, że zarzuty kasacji zmierzają do wykazania wadliwości w

podjęciu przez Sąd odwoławczy decyzji co do istoty sprawy należy wskazać, że na tym

Sądzie spoczywa obowiązek dokonania własnych ustaleń a także samodzielnej ich

oceny z punktu widzenia prawa materialnego. W toku realizacji funkcji kontrolnej sąd

apelacyjny bada zgodność rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji z dokonanymi

ustaleniami faktycznymi, adekwatność tych ustaleń z zebranym w sprawie materiałem

dowodowym i prawidłowość zastosowania przepisów prawa materialnego. Merytoryczny

oraz kontrolny akcent działalności sądu drugiej instancji został wyjaśniony

w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r.,

III CZP 59/98 (OSNC 1999, nr 7 – 8, poz. 124). Podstawę ustaleń faktycznych, którą

zwalczają skarżący w kasacji, stanowią następujące elementy:

- materiał zebrany w toku postępowania w pierwszej instancji,

- materiał zebrany przez sąd drugiej instancji z zachowaniem reguł i

ograniczeń z art. 381 i 368 § 1 pkt 4 k.p.c.,

- fakty powszechnie znane (art. 213 § 1, 228 § 2 k.p.c.),

- fakty znane sądowi z urzędu (art. 228 § 1 k.p.c.), fakty przyznane (art. 229

k.p.c.), fakty niezaprzeczone (art. 230 k.p.c.) i domniemania prawne.

Powyższe wskazuje na zakres możliwości zmiany podstawy faktycznej

rozstrzygnięcia przez sąd drugiej instancji. Ustalona przez Sąd Apelacyjny podstawa

faktyczna kwestionowanego rozstrzygnięcia jest podważana przez skarżących w drodze

zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. W wypadku zgłoszenia takiego zarzutu w kasacji

Sąd Najwyższy jako instancja kasacyjna nie przeprowadza tej oceny, lecz sprawdza czy

7

nie zostały przekroczone ramy sędziowskiego osądu przewidziane w art. 233 § 1 k.p.c.

przy uwzględnieniu wskazanych w orzecznictwie kryteriów stosowanych przez sąd

orzekający (por. m.in. postanowienie z dnia 29 października 1996 r. III CKN 8/96 -

OSNC 1997, nr 3, poz. 30, wyrok z dnia 14 stycznia 2000 r., I CKN 1169/99 – OSNC

2000, nr 7 - 8, poz. 139 i z dnia 10 kwietnia 2000 r., V CKN 17/2000 – OSNC 2000, nr

10, poz. 189). Fakt, iż obszerny materiał dowodowy mógłby stanowić podstawę do

ustalenia innej daty wydania – od przyjętej przez Sąd orzekający na dzień 6 listopada

1996 r. – nie przesądza o wadliwości tego ustalenia opartego na protokole wydania

nieruchomości opatrzonego wskazaną datą 6 listopada 1996 r. potwierdzonym przez

świadka W. S. Nie negował tego faktu także pozwany H. P., upatrując – bezzasadnie w

jego treści – stwierdzenia, jakoby wydanie to miało charakter teoretyczny. W myśl art.

548 § 1 k.c. z chwilą wydania rzeczy sprzedanej przechodzą na kupującego korzyści i

ciężary związane z rzeczą oraz niebezpieczeństwo przypadkowej utraty lub uszkodzenia

rzeczy. Kodeks cywilny rozróżnia moment przejścia ryzyka utraty lub uszkodzenia

rzeczy sprzedanej od chwili przejścia własności rzeczy na kupującego.

Niebezpieczeństwo przypadkowej utraty lub uszkodzenia rzeczy przechodzi na

kupującego z chwilą wydania rzeczy, niezależnie od tego kiedy kupujący stanie się

właścicielem tej rzeczy (z. uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 lipca 1999

r. II CKN 552/98 – OSNC 2000, nr 2, poz. 24). Przez wydanie rzeczy rozumieć należy

przede wszystkim wydanie w rozumieniu art. 348 k.c. Kupujący nie wykazali aby po

ustalonej dacie wydania tj. 6 listopada 1996 r. mieli ograniczoną mozliwość

bezpośredniego dostępu do zabudowanej nieruchomości (por. uzasadnienie

powołanego wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 lipca 1999 r., II CKN 552/98).

Pozwani: E. P. i H. P. - jako wynajmujący - w umowie o najem lokalu użytkowego

zawartej dnia 5 czerwca 1997 r. potwierdzili wykonywane władztwo nad nieruchomością.

Umowa ta, obejmująca budynki wchodzące w skład mieszalni pasz, została zawarta na

czas ściśle określony tj. do dnia 30 maja 1998 r. Z faktów bezspornie ustalonych jak

wydanie skarżącym kluczy dnia 15 maja 1999 r. do mieszalni pasz – prawidłowo Sądy

obu instancji wysunęły wniosek, że zwrot obiektów objętych wskazaną umową nastąpił

najpóźniej 30 maja 1999 r. Wobec niepodważonych tych ustaleń i bezspornej daty 25

października 2001 r. wystąpienia przez właścicieli przeciwko powodowej Agencji o

zapłatę wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości, zgłoszonego

zarzutu przedawnienia roszczenia nie można – w świetle art. 229 k.c. – zasadnie

kwestionować. Skorzystanie z potrącenia zależne jest w każdym wypadku od woli

8

podmiotu zainteresowanego. W apelacji skarżący zarzucili naruszenie prawa

materialnego, tj. „... art. 498 k.c. – poprzez nieuwzględnienie zarzutu potrącenia

zgłoszonego przez pozwanych w sprzeciwie od nakazu zapłaty i późniejszych pismach

procesowych”. Jednoznaczną treść wypowiedzi skarżących w tym przedmiocie

przytoczył Sąd Apelacyjny - oświadczyli oni - w piśmie z dnia 24 października 2001 r., iż

„... dokonują potrącenia swojej wierzytelności z wierzytelnością wobec Agencji dopiero w

momencie, kiedy powódka wywiąże się ze swojego świadczenia wzajemnego”. W

kasacji skarżący odwołali się do oświadczenia o potrąceniu złożonego przez nich dnia

28 lipca 1998 r. wskazując, że ten zarzut podnieśli w piśmie procesowym z dnia 20

marca 2002 r., co stanowi nową okoliczność wysuniętą dopiero w instancji kasacyjnej.

Oświadczenie o potrąceniu jako czynność kształtująca prawo wymaga ustalenia, które

ze składanych przez skarżących w toku postępowania oświadczeń jest skuteczne

i wiążące. Cofnięcie poprzedniego oświadczenia wymaga zgody drugiej strony. Liczne

odwoływanie się do pism procesowych przez przytoczenie daty ich sporządzenia, co

potwierdza treść kasacji, lub posługiwanie się zwrotem o późniejszych pismach

procesowych uzasadnia wskazanie, że Sąd Najwyższy jako instancja kasacyjna nie jest

zobowiązany - w dążeniu do konkretyzacji tak sformułowanych zarzutów - poszukiwać -

w obszernych aktach sprawy – pism skarżących mających potwierdzać ich zarzuty (por.

orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 1934 r. C III 321/34 – 26. Orz. SN Izby

Cywilnej 1935, z. VII, poz. 275). Zarzutów przytoczonych w ramach podstawy kasacji

przewidzianej w art. 3931

pkt 2 k.p.c. nie można zatem podzielić.

Naruszenie prawa materialnego może nastąpić – jak stanowi art. 3911

pkt 1 k.p.c.

przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Z powołaniem się na tą

podstawę nie można wykazywać wadliwości ustaleń faktycznych, co autor kasacji

podejmuje zarówno w odniesieniu do wskazanych powyżej przepisów art. 498 i 499 k.c.,

jak i dalszych przepisów prawa materialnego, przytoczonych w kasacji. Zastosowanie

przepisów prawa materialnego poprzedziło uznanie przez Sąd Apelacyjny za

udowodnione określonych faktów a następnie subsumcja dokonanych ustaleń

faktycznych pod stosowną normę prawną i określenie konsekwencji obowiązywania tej

normy. Skarżący zaś zarzut naruszenia art. 229 k.c. poprzez jego niewłaściwe

zastosowanie opierają na twierdzeniu, że nie upłynął roczny termin od dnia zwrotu

rzeczy. Wobec niepodważonego ustalenia, że obiekt mieszalni pasz został właścicielom

zwrócony najpóźniej 30 maja 1999 r., na oczywiście nieprawidłowym założeniu opiera

się zarzut naruszenia art. 224 k.c. w postaci niewłaściwej wykładni, przez przyjęcie, że

9

użytkowanie tego obiektu po 30 maja 1999 r. nie miało charakteru bezumownego

korzystania. Zarzut naruszenia art. 471 k.c. i art. 493 § 1 w zw. z art. 6 k.c. jest wynikiem

błędnego odczytania stanowiska Sądu Apelacyjnego oraz pominięcia motywacji

stwierdzającej, że podstawą obniżenia odszkodowania było wynikiem również

zgłoszenia szkody wywołanej pożarem dopiero po upływie 5 miesięcy a skarżący nie

wykazali - w ocenie tego Sądu – aby ta podstawa obniżenia odszkodowania obciążała

powodową Agencję, jako zbywcę nieruchomości.

Z powyższego wynika, że kasacja nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i

dlatego podlega oddaleniu (art. 39312

k.p.c.).