V CK 73/05

Sygn. akt V CK 73/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 sierpnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Agencji Nieruchomości Rolnych przeciwko

Zakładom Rolnym "S.(...)" Spółce z o.o. w S. o wydanie nieruchomości, po rozpoznaniu

na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 11 sierpnia 2005 r., kasacji strony pozwanej od

wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 8 października 2004 r., sygn. akt II Ca (...),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w W. do

ponownego jej rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach procesu za instancję

kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy - zaskarżonym wyrokiem - zmienił orzeczenie Sądu Rejonowego i

uwzględnił w całości powództwo oraz orzekł o kosztach procesu za obie instancje.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia przytoczył ustalenia Sądu pierwszej instancji

z których wynika, że strony zawarły dnia 1 października 1995 r. umowę dzierżawy na

czas oznaczony 10 lat spornej nieruchomości rolnej o powierzchni 159,18 ha. Działając

w imieniu i na rzecz powodowej Agencji Spółka „A.(...)„ poinformowała pozwany Zakład

2

Rolny o zamiarze zbycia tej nieruchomości i wniosła o rozwiązanie umowy dzierżawy za

porozumieniem stron. Strona pozwana nie była zainteresowana - wobec braku zasobów

finansowych - nabyciem dzierżawionej nieruchomości. Prowadziła rozmowy z

pełnomocnikiem Agencji W. P. mające na celu uregulowanie stosunków z przyszłym

nabywcą przez zawarcie umowy dzierżawy spornej nieruchomości na następne 10 lat.

Takiej treści oświadczenie wobec dzierżawcy złożył także M. M. ubiegający się o

nabycie tej nieruchomości. Dnia 22 czerwca 2001 r. Zarząd pozwanego Zakładu

Rolnego złożył oświadczenie, że nie korzysta z przysługującego tej stronie prawa

pierwokupu i wyraża zgodę na rozwiązanie umowy dzierżawy pod warunkiem

skutecznego przetargu. Dzień podpisania protokołu uzgodnień z przeprowadzonego

przetargu z przyszłym nabywcą nieruchomości wyznaczał datę skutecznego przetargu.

W wyniku przeprowadzonego przetargu nabywcą ustalony został M. M. Protokół z tego

przetargu sporządzony został 16 lipca 2001 r., a dnia 2 października 2001 r. Agencja

Własności Rolnej Skarbu Państwa złożyła oświadczenie, że z dniem 16 lipca 2001 r.

rozwiązuje umowę dzierżawy. Pismem z dnia 29 października 2001 r. Zarząd Zakładu

Rolnego zawiadomił Agencję, że pod pojęciem skuteczny przetarg rozumie się fakt

podpisania notarialnej umowy sprzedaży z przyszłym nabywcą. W dniu 16 grudnia 2002

r. Zarząd strony pozwanej uchylił się od złożonego oświadczenia woli o rozwiązaniu

umowy dzierżawy. W akcie notarialnym z dnia 11 lutego 2002 r. dyrektor Oddziału

Terenowego Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa w W. uchylił się od skutków

prawnych złożonego oświadczenia woli, powołując się na wprowadzenie w błąd przez

przedstawicieli miejscowej Gminy. W kolejnym akcie notarialnym z dnia 16 lipca 2003 r.

Prezes Agencji Nieruchomości Rolnych (poprzednio Agencja Własności Rolnych Skarbu

Państwa) udzielił Dyrektorowi Oddziału Terenowego Agencji w W. pełnomocnictwa do

zbycia przedmiotowych nieruchomości M. M., które wygasło po upływie 3 miesięcy od

jego udzielenia. Ostatecznie Dyrektor Oddziału Terenowego Agencji odmówił

podpisania umowy sprzedaży przedmiotowej nieruchomości.

W ocenie Sądu Okręgowego złożenie przez pozwany Zakład, jako dzierżawcę,

skutecznego oświadczenia o zgodzie na rozwiązanie umowy dzierżawy doszło do

rozwiązania zawartej umowy dzierżawy. Wbrew stanowisku Sądu Rejonowego, nie

doszło do zawarcia między stronami umowy o treści, że doprowadzi strona powodowa

do zawarcia umowy dzierżawy przyszłego nabywcy ze stroną pozwaną Brak jest

podstawy aby sprzedawca nieruchomości mógł kształtować treść przyszłej umowy

dzierżawy z nabywcą nieruchomości i dotychczasowym dzierżawcą.

3

Kasację złożył pozwany Zakład Rolny „S.(...)” Sp. z o.o. Skarżąca Spółka

zarzuciła naruszenie art. 61 i 705 k.c. przez niewłaściwe ich zastosowanie oraz art. 65 §

2 k.c. przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Nadto naruszenie art.

382 w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. przez błędną ocenę dowodów zebranych przez Sąd

pierwszej instancji i braku wskazania, w czym tkwi wadliwość stanowiska tego Sądu

oraz braku odniesienia się do zebranego w sprawie materiału dowodowego w postaci

zeznań świadków W. P., M. M., M. P., M. N. i K. W., którzy potwierdzają jaki był zamiar

stron oraz naruszenie art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez brak wyjaśnienia

podstawy prawnej wyroku. Wskazując na powyższe strona pozwana wnosiła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania. Sąd Najwyższy - po uwzględnieniu postanowień art. 3 ustawy z dnia 22

grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - kodeks postępowania cywilnego... (Dz. U. z 2005 r.

Nr 13, poz. 98) – zważył co następuje:

Rozstrzygającymi o zasadności kasacji są zarzuty oparte na podstawie z art. 3931

pkt 2 k.p.c. bowiem dotyczą one samej natury postępowania apelacyjnego i realizacji w

praktyce sądów drugiej instancji uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 23 marca 1999

r. , III CZP 59/98 (OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124), mającej moc zasady prawnej,

przesądzającej o możliwości zmiany przez sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych

stanowiących podstawę wydania wyroku sądu pierwszej instancji bez przeprowadzenia

postępowania dowodowego uzasadniającego odmienne ustalenia. Wskazana w art. 382

k.p.c. kompetencja sądu odwoławczego uprawniająca do dokonywania własnych ustaleń

na podstawie materiału w postępowaniu pierwszo-instancyjnym zmierza do zapewnienia

realizacji nakazu sprawności postępowania (art. 45 ust. 1 Konstytucji), jednakże

z zachowaniem instancyjności (art. 176 ust. 1 Konstytucji). Wskazana instancyjność

oznacza podział postępowania między sądy różnych instancji, i powierzenie sądowi

pierwszoinstancyjnemu rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy cywilnej, a sądowi drugiej

instancji dokonanie kontroli prawidłowości przeprowadzonego postępowania oraz

wydanego w jego wyniku orzeczenia. Przeprowadzony podział nie wyklucza

przeprowadzenia przez wyższą instancję postępowania dowodowego w zakresie, w

jakim to jest niezbędne do sprawdzenia zasadności oraz legalności kontrolowanego

orzeczenia. Merytoryczny charakter postępowania apelacyjnego, podkreślany w

powołanej uchwale z dnia 23 marca 1999 r., zmierza do naprawienia błędów

popełnionych przez są pierwszej instancji i w tym znaczeniu postępowanie apelacyjne

4

jest przedłużeniem postępowania przeprowadzonego przed sądem pierwszej instancji.

Przedmiotem badania jest cały materiał zebrany w sprawie.

Sąd pierwszej instancji na podstawie osobowych środków dowodowych, i ze

wskazaniem oceny zeznań świadków w aspekcie przesłanek z art. 233 § 1 k.p.c. ustalił,

że warunkiem rozwiązania umowy dzierżawy „... nie było tak naprawdę samo skuteczne

przeprowadzenie przetargu, lecz zawarcie przez nabywcę nieruchomości – po jej

skutecznym nabyciu – umowy dzierżawy ze stroną pozwaną, liczącą i nalegającą na

kontynuację tego stosunku prawnego”. Eliminacja wadliwości, które – w ocenie sądu

drugiej instancji – związane są z podstawą faktyczną pierwszoinstancyjnego

rozstrzygnięcia wymaga odniesienia się do ustaleń i argumentacji, którymi kierował się –

przy ocenie dowodów – sąd pierwszej instancji. W razie zaistnienia rozbieżności,

niezbędnym minimum jest wskazanie, czego nie zawiera uzasadnienie zaskarżonego

wyroku, dlaczego sąd drugiej instancji uważa za wadliwą ocenę dowodów i w

konsekwencji ustalenia dokonane w postępowaniu pierwszoinstancyjnym (por.

uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2000 r., II CKN

924/98 – OSNC 2000, nr 11, poz. 201). Podjęcie przez sąd odwoławczy decyzji co do

istoty sprawy powinno być poprzedzone kontrolą przeprowadzoną przez ten sąd.

Kontrola ta obejmuje także zgodność rozstrzygnięcia sądu z dokonanymi ustaleniami

faktycznymi oraz adekwatności tych ustaleń z zebranym w sprawie materiałem

dowodowym. Odmienna praktyka sprowadzająca się do zastępowania własnym

orzeczeniem orzeczenia sądu pierwszej instancji koliduje z rolą procesową sądu drugiej

instancji, którego orzeczenia – ze względu na wprowadzone ograniczenia dostępu do

trzeciej instancji w ogóle nie podlegają jakiemukolwiek sprawdzeniu. W drastycznej

sytuacji sąd drugiej instancji może działać jako jedna i ostateczna instancja. Dlatego też

kwestia objęcia badaniem całości materiału zebranego w toku postępowania należy do

zasadniczych także z punktu widzenia wskazanych na wstępie postanowień Konstytucji.

Z powyższych przyczyn podstawę kasacji z art. 3931

pkt 2 k.p.c. należy uznać za

wykazaną. Sąd Okręgowy orzekał z naruszeniem art. 382 w zw. z art. 233 § 1 k.p.c.

oraz art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., co prowadzi do uwzględnienia kasacji i

uchylenia zaskarżonego wyroku z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania

(art. 39313

według jego numeracji i brzmienia obowiązującego w dacie wydania

zaskarżonego orzeczenia).