IV CK 77/05

Sygn. akt IV CK 77/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 sierpnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z powództwa K. S. i J. S.

przeciwko A. W. i M. W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 sierpnia 2005 r., kasacji

pozwanych od wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 6 kwietnia 2004 r., sygn. akt III Ca

(…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 30 kwietnia 2003 r. Sąd Rejonowy w K. zasądził od pozwanych

A. i M. W. na rzecz powodów K. i J. S. kwotę 4.345,98 euro wraz z odsetkami jako

równowartość pożyczonych przez pozwanych a niezwróconych 11.000 marek

niemieckich. Apelację pozwanych od tego wyroku oddalił Sąd Okręgowy w G. wyrokiem

z dnia 6 kwietnia 2004 r. Powyższe wyroki zapadły po ponownym rozpoznaniu sprawy,

gdyż pierwszy wyrok Sądu Rejonowego, zasądzający na rzecz powodów kwotę 4.346

euro, został uchylony wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 21 listopada 2002 r., a sprawa

2

przekazana do ponownego rozpoznania.

Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy Sąd Rejonowy ustalił, że strony zawarły

dwie umowy pożyczki: pierwszą w dniu 6 lutego 1996 r. odnośnie kwoty 10.000 marek -

na piśmie oraz drugą, na kwotę 1.000 DEM - w formie ustnej. Pisemną umową z dnia 7

kwietnia 1998 r. pozwani zobowiązali się zwrócić powodom kwotę 11.000 DEM. Obie

umowy dotknięte są nieważnością, gdyż strony nie uzyskały wymaganego na podstawie

przepisów prawa dewizowego z 1994 r. zezwolenia na ich zawarcie.

Z kwoty 11.000 DEM powodowie odzyskali już kwotę 2.500 DEM zasądzonych

wyrokiem Sądu Okręgowego w E. z dnia 22 czerwca 1999 r. wraz z odsetkami

wynoszącymi 33%, a następnie 24% w stosunku rocznym; zasądzona należność została

wyegzekwowana.

Nadto Sąd pierwszej instancji ustalił wydatki ponoszone przez pozwanych w

latach 1996 - 2003.

Zasądzając dochodzoną należność Sąd Rejonowy jako podstawę prawną

wskazał przepisy o nienależnym świadczeniu (art. 410 k.c.) oraz art. 31 p.p.m. jako

uzasadniający zastosowanie prawa polskiego (powodowie mają obywatelstwo

niemieckie). Uznał, że pozwani powinni byli liczyć się z obowiązkiem zwrotu

pożyczonych kwot i powoływanie się przez nich na okoliczność, że nie są już

wzbogaceni, pozostaje bezskuteczne. Sąd uznał także za bezskuteczne podniesienie

przez pozwanych zarzutu potrącenia. Już w pierwszym postępowaniu przed Sądem

pierwszej instancji ustalono, że pozwani nie wykazali faktu zawarcia z powodami umowy

o wykonanie dla nich prac budowlanych na terenie Niemiec. Stanowisko to zostało

zaaprobowane przez Sąd drugiej instancji, nie było zatem potrzeby powracania do tej

kwestii. Sąd pierwszej instancji nie podzielił także prezentowanego przez pozwanych

stanowiska, że zawarte pomiędzy stronami umowy były w istocie nie umowami pożyczki,

ale umową zobowiązującą do zawarcia spółki cywilnej. Otrzymane przez pozwanych

kwoty stanowiły wkład powodów do tej spółki.

Apelacja pozwanych została oddalona wyrokiem Sądu Okręgowego w G. z dnia 6

kwietnia 2004 r. Sąd ten podkreślił, że stan faktyczny został ustalony w oparciu o

szeroką i wnikliwą analizę całości zgromadzonego materiału dowodowego bez

przekraczania granic swobodnej oceny dowodów. Podzielił ustalenia i wnioski Sądu

pierwszej instancji.

Kasacja pozwanych oparta została na obu podstawach. Skarżący podnieśli

naruszenie art. 410 w związku z art. 405 i 65 k.c., a w ramach podstawy naruszenia

3

przepisów postępowania - art. 232 k.p.c. w związku z art. 6 k.c., art. 321 w związku z art.

187 § 1 pkt 2 k.p.c., art. 383 w związku z art.187 § 1 pkt 2 k.p.c. oraz art. 386 § 6 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zawarte w kasacji wywody skarżących sprowadzić można do dwóch

zasadniczych kwestii. Pierwsza, to niedopuszczalność zasądzenia należności na rzecz

powodów na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, gdy żądali oni

zwrotu pożyczki. Druga, to dokonanie oceny prawnej co do wysokości pożyczki w

sposób sprzeczny z oceną i ustaleniami dokonanymi przez Sąd Okręgowy w G. przy

rozpoznaniu pierwszej apelacji pozwanych. Ponadto skarżący podnoszą, że Sądy

powinny były uwzględnić zarzut potrącenia, a także fakt, że w wyroku Sądu Okręgowego

w E. z dnia 22 czerwca 1999 r. na rzecz powodów zasądzone zostały odsetki w

wysokości przewidzianej dla należności określonych w walucie polskiej, a więc znacznie

przekraczające wysokość odsetek dla należności wyrażonych w walutach obcych.

Odnośnie zgłoszonego przez pozwanych zarzutu potrącenia to ich stanowisko

stanowi jedynie nieuzasadnioną polemikę ze stanowiskiem Sądów orzekających. Trafnie

bowiem w toku postępowania przyjęto, że zaakceptowanie przez Sąd odwoławczy przy

rozpoznawaniu pierwszej apelacji pozwanych, ustaleń poczynionych przez Sąd

Rejonowy, zwalniało przy ponownym rozpoznawaniu sprawy od ponownego badania tej

kwestii. Zarzuty naruszenia art. 232 k.p.c. w związku z art. 6 k.c. są zatem pozbawione

uzasadnionych podstaw.

Nie można także uwzględnić zarzutów odnoszących się do nieuwzględnienia

przez Sąd faktu zasądzenia wcześniej na rzecz powodów zawyżonych odsetek od sumy

dłużnej wyrażonej w markach niemieckich. Orzeczenie tej treści jest prawomocne i

zarzuty z nim związane nie mogą być przedmiotem oceny Sądu Najwyższego przy

rozpoznawaniu niniejszej kasacji. Należy przy tym zauważyć, że nie jest możliwe

uznanie za bezpodstawną korzyść uzyskaną przez powodów na podstawie

prawomocnego orzeczenia sądowego.

Przechodząc natomiast do dwóch zagadnień o charakterze podstawowym dla

rozpoznawanej sprawy Sąd Najwyższy zauważa, że w sytuacji, gdy Sąd drugiej instancji

nie dokonywał żadnych nowych ustaleń faktycznych i nie zasądzał na rzecz powodów

innej kwoty niż wskazali oni w pozwie, orzeczenie o obowiązku zwrotu świadczeń

spełnionych w wyniku umowy uznanej za nieważną nie stanowi naruszenia zakazu

określonego w art. 321 § 1 k.p.c. Takie stanowisko zajął już Sąd Najwyższy w wyroku z

dnia 5 września 2002 r., II CKN 829/00 (publ. w Systemie Informacji Prawnej Lex

4

Polonica Maxima) i należy je w pełni podzielić. Stanowisko to jest szczególnie

uzasadnione w okolicznościach niniejszej sprawy, gdzie już Sąd pierwszej instancji przy

ponownym rozpoznaniu sprawy zasądził dochodzoną należność z powołaniem się na

przepisy o nienależnym świadczeniu. Świadczenie spełnione w wykonaniu nieważnej

umowy jest oczywiście świadczeniem nienależnym (art. 410 § 2 k.c.) i rodzi po stronie

przyjmującego takie świadczenie obowiązek zwrotu. Osoba taka musi przy tym liczyć się

z obowiązkiem zwrotu uzyskanej korzyści (art. 409 k.c.), gdyż podmiot zawierający

umowę dotkniętą nieważnością powinien liczyć się z ujemnymi skutkami takie sytuacji

prawnej.

W rozpoznawanej sprawie Sąd drugiej instancji nie naruszył również art. 386 § 6

k.p.c. Rozpoznając pierwszą apelację pozwanych, uchylając zaskarżony wyrok i

przekazując sprawę do ponownego rozpoznania Sąd Okręgowy nie przesądził

wysokości sumy dłużnej jaką otrzymali pozwani. Stwierdził jedynie, że późniejsze

zdarzenia, z uwagi na nieważność zawartych umów, nie mogą wpływać na wysokość tej

sumy. Porozumienie zawarte pomiędzy stronami w dniu 7 kwietnia 1997 r., w którym

pozwani zobowiązali się zwrócić powodom kwotę 11.000 DEM, nie może być oceniane

jako zdarzenie prowadzące do zmiany wysokości sumy dłużnej. Wobec niewadliwych

ustaleń, że strony zawarły dwie umowy pożyczki, najpierw na kwotę 10.000 DEM oraz

później na kwotę 1.000 DEM, powyższe porozumienie stanowi jedynie potwierdzenie

wysokości sumy dłużnej.

Kasacja podlegała zatem oddaleniu jako pozbawiona usprawiedliwionych

podstaw. Z tego też względu Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji kierując się treścią

art. 39312

k.p.c. mającym w sprawie zastosowanie na mocy art. 3 ustawy z dnia 22

grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy -

Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. 2005 r. Nr 13, poz. 98).