III CK 11/05

Sygn. akt III CK 11/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 września 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bronisław Czech (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa C. B.

przeciwko „J.(…)" sp. z o.o. w P.

o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 29 września 2005 r., na rozprawie

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w L. z dnia 3 września 2004 r.,

sygn. akt IX Ga (…),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w L. do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach procesu za instancję

kasacyjną.

Uzasadnienie

Powód żądał zasądzenia od pozwanej kwoty 24.234,21 zł wraz z ustawowymi

odsetkami od dnia 4 lipca 2001 r. Na dochodzoną kwotę składają się odsetki z tytułu

opóźnienia w zapłacie reszty należności za wykonane przez powoda roboty

budowlane (23.885,26 zł z faktury nr (...)) oraz należności z tytułu czynszu (348,95 zł

z faktury nr 1(...)).

2

Pozwana wniosła o oddalenie powództwa, zarzucając że opóźnienie

w zapłacie za wykonane przez powoda roboty budowlane było następstwem

opóźnienia zakończeniu robót i przekazaniu pozwanemu przedmiotu najmu. Ponadto

termin do zapłaty należało liczyć od dnia 11 stycznia 2001, tj. od dnia podpisania

przez strony porozumienia w przedmiocie obniżenia wynagrodzenia powoda za

wykonane roboty, a także w sprawie odstąpienia przez pozwanego od dochodzenia

kary umownej. W związku z tym zapłata faktury VAT nr (...) w dniu 17 stycznia

2001 r. nastąpiła w terminie. Równocześnie pozwana podniosła, że termin do zapłaty

należności czynszowej powinien biec od dnia doręczenia przez powoda faktury

korygującej VAT nr (...) z dnia 28 września 2001 r. (korygującej fakturę VAT nr 1(…)

z dnia 3 listopada 2000 r.), w której obniżona została wartość czynszu, a nie od dnia

wystawienia faktury VAT nr 1(...). Nadto pozwana podniosła również zarzut

potrącenia kwoty 2.552 zł z tytułu nadpłacenia powodowi za wykonane roboty

budowlane.

Sąd Rejonowy w L. wyrokiem z dnia 19 listopada 2003 r. zasądził od

pozwanego na rzecz powoda kwotę 24.234,21 zł z ustawowymi odsetkami od dnia

30 stycznia 2002 r. oraz koszty procesu w kwocie 10.211,40 zł, zaś w pozostałej

części (dotyczącej odsetek od dochodzonej kwoty) umorzył postępowanie.

Rozstrzygnięcie oparł na następujących ustaleniach i ocenach prawnych:

Umową z dnia 7 czerwca 2000 r. powód wynajął pozwanej lokal użytkowy.

W umowie tej powód zobowiązał się do wykonania rozbudowy i prac adaptacyjnych

przedmiotu najmu, za które pozwany miał zapłacić powodowi kwotę 400.000,00 zł

(brutto 488.000,00 zł). Termin zakończenia prac ustalono na dzień 1 września

2000 r., jednakże w wyniku opóźnienia zostały one faktycznie zakończone w dniu 31

października 2000 r. Zatem za datę wydania przedmiotu najmu i związanego z nią

prawa do żądania zapłaty za wykonane prace adaptacyjne należy przyjąć datę 31

października 2000 r. Ponadto pozwany skorzystał z możliwości naliczenia kary

umownej, a jej wysokość została przez strony uregulowana porozumieniem z dnia 11

stycznia 2001. Ustalono, że jej wysokość wyniesie 11.600,00 zł i o taką kwotę została

pomniejszona kwota zobowiązania pozwanego, od której to powód naliczył odsetki.

W dniu 3 listopada 2000 r. powód wystawił fakturę VAT nr (...) z tytułu prac

adaptacyjnych na kwotę 400.000,00 zł (brutto 488.000,00 zł) z ustalonym w umowie

terminem płatności 14 dni. Pozwany uiścił należność wynikającą z tej faktury w dniu

17 stycznia 2001, a więc z 61-dniowym opóźnieniem. Uzasadniało to żądanie przez

3

powoda odsetek (art. 481 k.c.). Zdaniem Sądu Rejonowego, bez znaczenia jest fakt,

że strony w wyniku zawartego w dniu 11 stycznia 2001 r porozumienia pomniejszyły

należność główną za wykonane prace adaptacyjne (budowlane) o kwotę 11.600,00 zł

tytułem kary umownej należnej pozwanej. Pomniejszenie to nie unicestwiało długu

głównego, którego zapłata powinna nastąpić w dniu 17 listopada 2000 r.

Według Sądu Rejonowego bezzasadne są zarzuty pozwanego, iż zawarte

w dniu 27 kwietnia 2001 porozumienie w sprawie ostatecznego rozliczenia inwestycji

zawierało m.in. oświadczenie powoda o zrzeczeniu się prawa do naliczania odsetek

w związku z opóźnieniem pozwanego w zapłacie świadczenia głównego. Treść

porozumienia dotyczy bowiem ostatecznego zakresu prac adaptacyjnych

wykonanych przez powoda, za które pozwany jest obowiązany zapłacić

wynagrodzenie. Porozumienie ustała jedynie wysokość wynagrodzenia za wykonane

roboty, natomiast nie dotyczy kwestii odsetek.

Również w ocenie Sądu I instancji, zgłoszony przez pozwanego zarzut

potrącenia nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem powód w sposób prawidłowy

ustalił kwotę należnego mu roszczenia. Brak jest w sprawie dowodów pozwalających

przyjąć, że strony ustaliły sposób liczenia należnej powodowi kwoty przedstawiony

przez pozwanego.

Podobne stanowisko zajął Sąd Rejonowy w przedmiocie roszczenia powoda

o zapłatę odsetek z tytułu opóźnienia w zapłacie czynszu najmu za pierwszy pełny

okres płatności. Fakturę VAT nr 1(...) na kwotę 44.725,20 zł powód wystawił w dniu 3

listopada 2000 r. z terminem płatności 14 dni. Zatem powodowi przysługiwały odsetki

od dnia 18 listopada 2000 r., a nie od dnia wystawienia faktury korygującej VAT nr

(...). Sama korekta kwoty głównej, dokonana w dniu 28 września 2001 nie oznacza,

że termin do żądania odsetek zaczyna biec dopiero z chwilą dokonania korekty,

bowiem prawo do żądania odsetek powstaje z dniem upływu terminu do zapłaty

należności głównej.

Apelację pozwanej oddalił Sąd Okręgowy w L. wyrokiem zaskarżonym

kasacją. Sąd ten podzielił ustalenia i oceny prawne Sądu Rejonowego. Sąd

Okręgowy podkreślił również, że termin płatności faktur objętych pozwem został

ustalony w umowie na 14 dni od ich wystawienia oraz że pozwany pozostawał

w opóźnieniu w spełnieniu świadczenia pieniężnego wobec powoda. W § 5 pkt 5.3.

umowy strony postanowiły, że w terminie 14 dni od przekazania nieruchomości

protokołem zdawczo-odbiorczym, przekazania gwarancji oraz doręczenia faktury

4

VAT, najemca (pozwany) przeleje na konto wynajmującego (powoda) kwotę

400.000,00 zł netto plus VAT, stanowiącą wynagrodzenie za wykonanie rozbudowy

i prac adaptacyjnych. Terminy zapłaty czynszu zostały określone w § 2 pkt 2. 1.- 2.4.

umowy. Powód przekazał pozwanemu nieruchomość protokołem zdawczo-

odbiorczym w dniu 31 października 2000 r. Nie jest kwestionowane przez

pozwanego, że otrzymał on zarówno fakturę VAT nr (...), jak i fakturę VAT nr 1(...)

z dnia 3 listopada 2000 r. Również pozwany nie kwestionował zapisów dokonanych

na tych fakturach. W odpowiedzi na pozew pozwany nie zarzucił, iż powód nie

doręczył mu faktur w dacie ich wystawienia oraz że w związku z późniejszym

doręczeniem faktur powód błędnie określił terminy płatności. Nawet w apelacji

pozwany nie wskazał konkretnych dat, innych niż podał powód, w których rzekomo

otrzymał przedmiotowe faktury. Z mocy art. 47914

k.p.c. do obowiązków pozwanego

należało podać w odpowiedzi na pozew wszystkie twierdzenia, zarzuty oraz dowody

na ich poparcie pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku postępowania,

chyba żeby wykazał, iż ich powołanie w odpowiedzi na pozew nie było możliwe, albo

że potrzeba powołania wynikła później. Zatem do obowiązków pozwanego należało

przedłożenie stosownych dowodów i wyjaśnień, natomiast sąd nie miał obowiązku do

działania w tym kierunku z urzędu. Również – zdaniem Sądu Okręgowego - pozwana

nie podniosła zarzutu, że powód nie przekazał gwarancji na wykonane roboty.

Wprawdzie pozwany podał, iż powód nie wykazał, że tę gwarancję przekazał, ale

równocześnie nie stwierdził konkretnie, że faktycznie nie została mu gwarancja

przekazana. Brak w aktach sprawy dowodu przekazania nie jest zawsze

równoznaczne z przyjęciem, że przekazanie takie nie nastąpiło, szczególnie

w sytuacji, gdy strona wyraźnie nie zaprzecza tej okoliczności.

Pozwany w kasacji zarzucił naruszenie:

1. prawa materialnego „przez oczywiście błędne zastosowanie przepisów art. 5

k.c. przez przyjęcie, że ciężar dowodu w zakresie wykazania doręczenia gwarancji

spoczywał na pozwanym oraz art. 481 § 1 k.c. poprzez przyjęcie, że pozwany opóźnił się

ze spełnieniem świadczenia pieniężnego”;

2. przepisów postępowania:

- art. 233 k.p.c. – „poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów

w zakresie uznania zaistnienia i wykazania przez powoda wszystkich przesłanek dla

wymagalności roszczenia w kontekście zgromadzonego w sprawie materiału

dowodowego”;

5

- art. 47914

k.p.c. - „poprzez przyjęcie, iż pozwany w odpowiedzi na pozew nie

wskazał wszystkich zarzutów i dowodów na ich poparcie, podczas gdy pozwany

wskazał na brak wykazania przez powoda przekazania mu gwarancji”.

Przytaczając wymienione podstawy kasacji, pozwany wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w L. do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za wszystkie

instancje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dochodzona przez powoda od pozwanego kwota stanowi odsetki za

opóźnienie w zapłacie kwot wymienionych w przedmiotowych fakturach (art. 481 § 1

k.c.). W związku z tym istotne było ustalenie od jakiego momentu należy liczyć bieg

terminu opóźnienia. Gdy idzie o należność z faktury VAT nr 1(...) (kwota 348, 95 zł

z tytułu czynszu), to pozwany powinien był uiścić ją w terminie czternastu dni od

doręczenia faktury (§ 2 pkt 2.4 umowy zawartej przez strony). Kwotę z faktury VAT

nr (...) (23.885,26 zł należność za wykonane roboty) powinien był zapłacić pozwany

„w terminie 14 dni od przekazania Nieruchomości protokołem zdawczo odbiorczym

(...), przekazania gwarancji (...) oraz doręczenia faktury VAT” (§ 5 pkt 5.3 umowy).

W związku z tym powstał problem ciężaru dowodu wykazania okoliczności, od

których biegł termin opóźnienia oraz problem zastosowania się przez pozwanego go

wymagań art. 47914

k.p.c.

Pozwany w odpowiedzi na pozew zarzucił m.in., iż „powód nie wykazał,

że istniały podstawy do obciążenia pozwanej odsetkami za zwłokę w płatnościach”.

Dalej pozwany wskazuje różne okoliczności, które mają o tym świadczyć. Skarżący

trafnie twierdzi, że wbrew stanowisku Sądów obu instancji zadośćuczynił

obowiązkowi z art. 47914

§ 2 k.p.c., co rzutuje na rozkład ciężaru dowodu.

Zagadnienie, na kim - w razie sporu miedzy stronami stosunku

cywilnoprawnego - spoczywa obowiązek udowodnienia faktów mających istotne

znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, jest zaliczane tradycyjnie do problematyki

prawa materialnego. Ogólną regułę stwarza tu art. 6 k.c. („ciężar udowodnienia faktu

spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne”) i jako podstawowy

przepis w tym przedmiocie, stosowany w postępowaniu sądowym, pozostaje

w ścisłym związku i tłumaczony jest w powiązaniu z przepisami kodeksu

postępowania cywilnego, normującymi reguły dowodzenia. W procesie cywilnym

strony mają obowiązek twierdzenia i dowodzenia tych wszystkich okoliczności

6

(faktów), które stosownie do art. 227 k.p.c. mogą być przedmiotem dowodu. Tzw.

fakty negatywne mogą być dowodzone za pomocą dowodów faktów pozytywnych

przeciwnych, których istnienie wyłącza twierdzoną okoliczność negatywną.

W związku z tym w doktrynie przyjmuje się następujące reguły: a/ faktów, z których

wywodzone jest dochodzone roszczenie (tworzących prawo podmiotowe) powinien

w zasadzie dowieść powód; dowodzi on również fakty uzasadniające jego odpowiedź

na zarzuty pozwanego; pozwany dowodzi fakty uzasadniające jego zarzuty

przeciwko roszczeniu powoda; b/ faktów tamujących oraz niweczących powinien

dowieść przeciwnik tej strony, która występuje z roszczeniem, czyli z zasady –

pozwany (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2003 r., II

CKN 1409/00, OSNC 2004, nr 7-8, poz. 113; zob. również wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 19 listopada 1997 r., I PKN 375/97, OSNP 1998, nr 18, poz. 537).

Z powyższego wynika, że to powód – w związku z zarzutem pozwanego

zawartym w odpowiedzi na pozew - powinien wykazać datę doręczenia pozwanemu

wymienionych faktur oraz gwarancji.

Nie jest natomiast zasadny zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Uzasadniając

ten zarzut, skarżący podał m.in., że „Sąd l instancji nie wyjaśnił intencji stron

w zakresie podpisanych protokołów, a wyprowadzone z materiału dowodowego

wnioski w tym zakresie i poparte pobieżnym stanowiskiem Sądu II instancji w sposób

daleko idący odbiegały od granic zakreślonych dyspozycją art. 233 k.p.c.” Zarzut ten

w istocie sprowadza się do twierdzenia, że Sąd dokonał wadliwej wykładni

wymienionych protokołów, czyli do wadliwej wykładni umowy stron, co mogłoby

stanowić ewentualne naruszenie art. 65 k.c., a naruszenia tego przepisu skarżący nie

zarzucił.

Skoro zasadny okazał się zarzut naruszenia art. 6 k.c. w zw. z art. 481 k.c.,

Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39313

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c.

w zw. z art. 39319

i 391 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia 6 lutego 2005 r.).