IV CK 181/05

Sygn. akt IV CK 181/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 października 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

w sprawie z powództwa A. P.

przeciwko (…) Towarzystwu Ubezpieczeń SA w W. Oddziałowi X. w O.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 października 2005 r., kasacji

powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 24 listopada 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 17 maja 2004 r. Sąd Okręgowy w O. uwzględnił powództwo A.

P. przeciwko „(…)” Towarzystwu Ubezpieczeniowemu S.A w W. o zasądzenie kwoty

210 136,18 zł. z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu tytułem odszkodowania z

umowy ubezpieczenia w związku z kradzieżą z salonu samochodowego firmy powoda

samochodu „Audi”.

2

Sąd pierwszej instancji ustalił między innymi, że powód prowadzi firmę sprzedaży

i naprawy samochodów. W dniu 19 września 2001r. została zawarta między stronami

umowa ubezpieczenia określona w polisie Nr (…), obejmująca ubezpieczenie od

kradzieży z włamaniem w okresie od 1 października 2001 r. do 3 października 2002 r.

mienia osób trzecich przyjętego w celu wykonania usługi. Umowa została zawarta na

warunkach zaproponowanych przez brokera reprezentującego powoda i zgodnie z

zasadami ogólnych warunków ubezpieczenia mienia od kradzieży z włamaniem i

rabunku, ustalonymi przez pozwany zakład ubezpieczeń.

W dniu 4 lutego 2002 r. powód zawarł z spółką z o.o. „K.(…)” w P. dwie umowy:

najmu samochodu „Audi” w celu jego ekspozycji oraz umowę świadczenia usług

marketingowych, zgodnie z którą wynajęty samochód miał być reklama tego typu

samochodów na terenie firmy powoda. W dniu 10 kwietnia 2000 r. przed północą

samochód ten został skradziony z salonu samochodowego powoda, pomimo

prawidłowo funkcjonującego systemu alarmowego, monitorowania i dozoru

wyspecjalizowanej agencji ochrony. Pozwany zakład ubezpieczeń odmówił wypłaty

odszkodowania stwierdzając, że samochód nie był objęty umową ubezpieczenia jako

przyjęty nie w celu wykonania usługi naprawy lub przeglądu lecz w celu ekspozycji.

Sąd Okręgowy uznał, że treść umowy ubezpieczenia nie daje podstaw do

przyjęcia, że objęte ubezpieczeniem były jedynie samochody osób trzecich przyjęte w

celu wykonania usługi naprawy lub przeglądu. Umowa nie precyzuje, o jakie usługi

chodzi, wobec czego pojęcie usług należy rozumieć szeroko, zgodnie z art. 750 k.c.

Obejmowało ono, zdaniem Sądu pierwszej instancji, także samochody przyjęte do firmy

powoda w celu wykonania innych usług, w tym przedmiotowy samochód przyjęty w celu

wykonania usługi marketingowej i reklamowej. Sąd Okręgowy stwierdził również, iż

strona pozwana nie udowodniła, że kradzież tego pojazdu odbyła się przy udziale

pracowników powoda lub wynajętej przez niego firmy ochroniarskiej posiadającej

koncesję MSWiA, co wyklucza możliwość przypisania powodowi winy w wyborze na

podstawie art. 474 k.c.

W wyniku uwzględnienia apelacji strony pozwanej Sąd Apelacyjny zaskarżonym

wyrokiem z dnia 24 listopada 2004r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i powództwo

oddalił.

Sąd drugiej instancji uzupełnił postępowanie dowodowe, przesłuchując świadka

zgłoszonego przez stronę pozwaną w zarzutach od nakazu zapłaty i dokonując analizy

tych zeznań stwierdził, iż należało podzielić stanowisko strony pozwanej, że skradziony

3

samochód „Audi” nie był objęty umową ubezpieczeniową. Wskazuje na to, zdaniem

Sądu Apelacyjnego, treść pism brokera z dnia 11 i 22 września 2000 r. stanowiących

ofertę powoda, w których jako przedmiot ubezpieczenia wskazano samochody klientów

powierzone do przeglądu i napraw gwarancyjnych. Niezależnie od tego Sąd odwoławczy

stwierdził, iż podnoszony przez stronę pozwaną zarzut udziału w kradzieży samochodu

pracowników agencji ochrony okazał się zasadny, bowiem prawomocnym wyrokiem

Sądu pracownik tej agencji B. W. został uznany za winnego i skazany za popełnienie

przestępstwa udzielenia pomocy w kradzieży przedmiotowego samochodu, przez

wyłączenie w nocy 10 kwietnia 2002 r. systemu alarmowego. W tej sytuacji Sąd

Apelacyjny uznał za uzasadniony zarzut apelacyjny naruszenia przez Sąd Okręgowy

zasad wynikających z treści art. 474 k.c. i § 35 ogólnych warunków ubezpieczenia.

W kasacji od powyższego wyroku opartej na obu podstawach wskazanych w art.

3931

k.p.c., powód w ramach pierwszej podstawy zarzucił naruszenie art. 384 § 1 k.c. w

zw. z art. 809 § 1 i art. 811 § 1 k.c. oraz art. 12 ust. 3 i 4 w zw. z art. 247 ustawy z dnia

22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. Nr 124, poz.1151) a także art.

811 § 1 k.c. w wyniku przyjęcia, że treść umowy ubezpieczenia zawartej przez strony

odbiegała od treści polisy stwierdzającej jej zawarcie oraz odbiegała na niekorzyść

powoda od ogólnych warunków ubezpieczenia. Zarzucił także naruszenie art. 474 k.c. w

zw. z art. 827 § 1 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że powód ponosi

odpowiedzialność za działania pracownika agencji ochrony, którą wynajął do strzeżenia

salonu samochodowego.

W ramach drugiej podstawy zarzucił naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez dowolną

i wybiórczą ocenę dowodów dokonaną w wyniku pominięcia treści umowy

ubezpieczenia i wyprowadzenia z materiału dowodowego wniosków sprzecznych z

dowodami i zasadami logicznego rozumowania.

Rozpoznając kasację, zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie

ustawy - kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – prawo o ustroju sądów

powszechnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 13, poz. 98) na podstawie przepisów kodeksu

postępowania cywilnego w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie tej ustawy

– Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie zasadniczą kwestią sporną była to, czy zawarta przez

strony w dniu 19 września 2001 r. umowa ubezpieczenia obejmowała ubezpieczeniem

od kradzieży z włamaniem mienie osób trzecich przyjęte przez powoda w celu

wykonania jakiejkolwiek usługi, czy tylko w celu wykonania usługi przeglądu lub

4

naprawy. Ustalenie tej okoliczności wymagało ustalenia treści umowy ubezpieczenia

oraz dokonania wykładni woli stron, jeżeli treść umowy nie była dostatecznie jasna, by

wolę tę określać.

Trafnie skarżący zarzuca, że przy ustalaniu treści umowy ubezpieczenia z dnia

19 września 2001 r. Sąd Apelacyjny naruszył zasady swobodnej oceny dowodów

określone w art. 233 § 1 k.p.c., zaś przy ustalaniu woli stron tej umowy w zakresie wyżej

wskazanej spornej okoliczności, naruszył zasady art. 65 k.c., przytoczonego w kasacji w

ramach przedstawienia okoliczności uzasadniających jej rozpoznanie, oraz przepisy art.

384 § 1 w zw. z art. 812 §1 i art. 811 § 1 k.c.

Zgodnie z art. 384 § 1 k.c. ustalone przez jedną ze stron ogólne warunki umów

wiążą drugą stronę, jeżeli zostały jej doręczone przy zawarciu umowy, zaś zgodnie z art.

812 § 2 k.c. zakład ubezpieczeń obowiązany jest podać w dokumencie ubezpieczenia

tekst ogólnych warunków ubezpieczenia, na podstawie których umowa została zawarta.

Stosownie do art. 809 § 1 k.c. umowa ubezpieczenia powinna być stwierdzona przez

zakład ubezpieczeń polisą lub innym dokumentem ubezpieczeniowym.

Z powyższych przepisów wynika, że zasadnicze znaczenie dla ustalenia treści

umowy ubezpieczenia ma treść polisy, jako dokumentu potwierdzającego zawarcie

umowy oraz treść ogólnych warunków ubezpieczenia, na podstawie których umowę

zawarto. Dokumenty te załączone zostały do akt sprawy jako dowody, a zatem zgodnie

z wymogami powyższych przepisów oraz art. 233 § 1 k.p.c. powinny być poddane

szczegółowej analizie przez Sąd ustalający treść umowy ubezpieczenia. Wymaga tego

zasada wszechstronnej oceny i rozważenia całego materiału dowodowego, w

szczególności materiału mającego istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, na co

wprost wskazuje art. 233 § 1 w zw. z art. 227 k.p.c. Tymczasem Sąd Apelacyjny,

ustalając treść umowy ubezpieczenia, w spornym zakresie objęcia ubezpieczeniem

mienia osób trzecich przyjętego przez powoda w celu wykonania usługi oparł się jedynie

na zeznaniach świadka uczestniczącego ze strony pozwanego przy zawieraniu umowy

oraz na treści ofert złożonych w tym przedmiocie przez brokera powoda. Pominął

natomiast zasadniczy dokument, jakim jest polisa stwierdzająca zawarcie umowy z dnia

19 września 2001 r. oraz ogólne warunki ubezpieczenia wydane przez stronę pozwaną.

Taka niepełna i wybiórcza ocena dowodów narusza zasady art. 233 § 1 k.p.c., a przyjęte

w jej wyniku ustalenia faktyczne, sprzeczne z treścią wskazanych wyżej i nie poddanych

ocenie istotnych dowodów, miały decydujący wpływ na rozstrzygnięcie sprawy.

5

Sąd Apelacyjny ustalając, że umowa ubezpieczenia obejmowała jedynie mienie

osób trzecich przyjęte w celu wykonania usługi przeglądu lub naprawy samochodu,

pominął treść umowy wskazanej w polisie, w której stwierdzono, że ubezpieczeniem

objęte jest „mienie osób trzecich przyjęte w celu wykonania usługi”, bez określenia

jakiej, a także pominął, że polisa powołuje się na ogólne warunki ubezpieczenia wydane

przez stronę pozwaną w grudniu 1999 r., uznając je za integralną część umowy. Przepis

§ 3 owu z grudnia 1999 r. stanowi, że przedmiotem ubezpieczenia jest między innymi

„mienie osób trzecich przyjęte w celu wykonania usługi, sprzedaży, umowy komisu lub

umowy przechowania – mienie stanowiące własność osób trzecich przyjęte w celu

wykonania usługi np.: naprawy, remontu, czyszczenia, prania, przyjęte w celu dalszej

odsprzedaży, w ramach umowy komisu lub umowy przechowania”. Ustalenie treści

umowy stron w zakresie objęcia ubezpieczeniem mienia osób trzecich przyjętego w celu

wykonania usługi nie może być dokonane jedynie w oparciu o oferty stron, bez

odniesienia się do treści postanowień już zawartej umowy wskazanej w polisie i w

konkretyzujących ją postanowieniach owu, które jedynie przykładowo wskazują, jakie

usługi mogą być podstawą przyjęcia mienia objętego ubezpieczeniem, a zatem nie dają

podstaw do ograniczania odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń tylko do mienia osób

trzecich przyjętego w celu wykonania usługi przeglądu lub naprawy samochodu.

Ustalenie przez Sąd Apelacyjny, bez rozważenia wskazanych postanowień, że

umowa stron obejmowała tylko samochody osób trzecich przyjęte w celu wykonania

usługi naprawy lub przeglądu, a nie obejmowała samochodów przyjętych w celu

wykonania innych usług, narusza także zasady art. 65 § 1 k.c. nakazujące

uwzględnianie przy tłumaczeniu woli stron między innymi postanowień łączących je

wzorów lub ogólnych warunków umów oraz przepisów prawa regulujących dany

stosunek prawny. Pominięcie wskazanych postanowień umowy i owu doprowadziło w

konsekwencji do przyjęcia przez Sąd Apelacyjny treści umowy ubezpieczenia

odbiegającej na niekorzyść ubezpieczonego od ogólnych warunków ubezpieczenia, co

jest niedopuszczalne w świetle zasad art. 811 k.c., bez zastosowania przez zakład

ubezpieczeń stosownego trybu określonego w tym przepisie.

Z tych wszystkich względów uzasadnione są zarzuty kasacji odnoszące się do

wadliwego ustalenia treści umowy ubezpieczenia łączącej strony w zakresie określenia

objętego ubezpieczeniem mienia osób trzecich przyjętego przez powoda w celu

wykonania usługi, co dotyczy istotnej, spornej okoliczności, mającej decydujące

znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

6

Uzasadniony jest także zarzut naruszenia art. 827 § 1 k.c. oraz art. 474 k.c.

Przede wszystkim lakoniczność uzasadnienia Sądu Apelacyjnego odnoszącego się do

„naruszenia przez Sąd Okręgowy zasad wynikających z art. 474 k.c. i § 35 ogólnych

warunków ubezpieczenia”, uniemożliwia merytoryczną kontrolę stanowiska Sądu

odwoławczego w zakresie odpowiedzialności powoda za działania pracownika agencji

ochrony mienia wynajętej przez powoda do ochrony salonu samochodowego. Ponadto

brak oceny treści powołanego przez Sąd § 35 owu nie pozwala na stwierdzenie, czy

obowiązkiem powoda, wynikającym z zawartej umowy ubezpieczenia, było wynajęcie

agencji ochrony mienia do strzeżenia ubezpieczonego mienia. Tylko bowiem wówczas

mogłaby być rozważana przewidziana w art. 474 k.c. odpowiedzialność powoda jako

dłużnika za działania i zaniechania osób, z których pomocą zobowiązanie wykonywa lub

którym wykonanie zobowiązania powierza, gdyby jego obowiązkiem wynikającym z

umowy ubezpieczenia było zapewnienie ochrony mienia w salonie samochodowym

przez dozór odpowiednich osób. Stwierdzić także trzeba, że Sąd Apelacyjny przeoczył,

iż kwestie zwolnienia od odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń, jeżeli ubezpieczony

albo osoba, za którą ponosi odpowiedzialność, wyrządziła szkodę umyślnie, reguluje

przepis art. 827 § 1 k.c., który w odniesieniu do umowy ubezpieczenia mienia ma

charakter bezwzględnie obowiązujący. Oznacza to, że umowa ubezpieczenia ani ogólne

warunku ubezpieczenia nie mogą przewidywać szerszych wyłączeń odpowiedzialności

zakładu ubezpieczeń w tym przedmiocie. Jest to także przepis wprowadzający wyjątek

od zasady odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń za szkodę wyrządzoną w

ubezpieczonym mieniu i jako taki nie może podlegać wykładni rozszerzającej. Innymi

słowy, krąg osób, za które w myśl art. 827 § 1 k.c., ubezpieczający ponosi

odpowiedzialność, powinien być określany wąsko i obejmować tylko te osoby, których

winę można zrównać z winą własną ubezpieczonego, co dotyczy tych osób, na które

ubezpieczony delegował w taki sposób swoje obowiązki wynikające z umowy

ubezpieczenia, że można przyjąć, iż w ramach umowy ubezpieczenia działały one za

niego. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 kwietnia 2004 r. II CK

144/03 (OSP 2004/12/159), podejmując kwestię odpowiedzialności ubezpieczającego

za swojego pracownika delegowanego do ochrony ubezpieczonego mienia. W

rozpoznawanej sprawie sytuacja jest o tyle inna, że Sąd Apelacyjny przyjął

odpowiedzialność ubezpieczającego powoda za działania pracownika agencji ochrony

mienia, posiadającej licencję MSWiA, z którą powód zawarł umowę ochrony mienia.

Ocena, czy powód na podstawie art. 827 § 1 k.c. ponosi odpowiedzialność za tę osobę,

7

wymagała przede wszystkim ustalenia treści umowy ubezpieczenia w zakresie

wymaganych środków ochrony mienia, jakie powinien zapewnić ubezpieczający, w

szczególności, czy miał obowiązek zapewnić dozór mienia przez odpowiednie osoby.

Wymagała także ustalenia, czy umowa zawarta przez powoda z agencją ochrony mienia

zapewniała mu takie uprawnienia wobec jej pracowników, że uzasadniało to przyjęcie, iż

za działania tych pracowników powód ponosi wobec zakładu ubezpieczeń

odpowiedzialność jak za działania własne. Wobec braku powyższych ustaleń i oceny ich

skutków w świetle postanowień art. 827 § 1 k.c., kasacyjny zarzut naruszenia tego

przepisu, podobnie jak art. 474 k.c. jest uzasadniony.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313

§ 1 k.p.c.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 k.p.c.

w zw. z art. 39319

k.p.c.).