II CK 169/05

Sygn. akt II CK 169/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 października 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa "C.(...)" - Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w Ł.

przeciwko "N.(...)" - Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Ł. o zapłatę

kwoty 193.248 zł, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 28 października

2005 r., kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 30 września 2004

r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 23 października 2002 r. Sąd Okręgowy w Ł. oddalił powództwo

C.(...) spółki z o.o. w Ł. przeciwko „N.(...)” spółki z o.o. w Ł. o zapłatę, umorzył

postępowanie w zakresie ustawowych odsetek od kwoty 193 248 zł. od dnia 10 stycznia

2001 r. do dnia 28 lutego 2001 r. oraz orzekł o kosztach procesu.

Z dokonanych ustaleń wynika, że powódka była najemcą magazynów

znajdujących się w Ł., przy ul. N., stanowiących własność T. Sp. z o.o. w Ł. W dniu 1

listopada 1999 r. strony zawarły umowę podnajmu powierzchni magazynowych. Umowa

podnajmu została zawarta na czas oznaczony, tj. do dnia 31 października 2001 r., w

2

umowie strony przewidziały możliwość wcześniejszego rozwiązania jej przez

wynajmującego z zachowaniem dwumiesięcznego terminu wypowiedzenia.

Z części wynajmowanych powierzchni magazynowych wydzielono skład celny,

gdzie pozwany składował towary. Poza składem celnym towary powoda i pozwanego

składowano razem, bez wydzielania w sposób wyraźny powierzchni zajmowanej przez

każdą ze stron na magazynowanie towarów. Na pierwszym piętrze magazynów strona

pozwana umieściła konstrukcje stalowe i regały, które były transportowane przez dach

budynku za pomocą dźwigu.

W czasie zawierania umowy podnajmu i w początkowym okresie jej realizacji

strony ściśle ze sobą współpracowały.

W dniu 21 grudnia 1999 r. powódka wypowiedziała w formie pisemnej umowę

podnajmu ze skutkiem na dzień 29 lutego 2000 r. W lutym 2000 r. pozwana spółka pod

nadzorem urzędnika celnego opróżniła pomieszczenia składu celnego z powierzonych

jej towarów, a pomieszczenia te przejęła powódka na potrzeby własnego składu

celnego. W magazynach pozostały należące do pozwanej środki trwałe, tj. konstrukcje

metalowe, regały, uszkodzone wózki widłowe, które miały być zabrane później, z uwagi

na konieczność demontażu ich za pomocą dźwigu przez dach budynku, co zimą jest

niemożliwe do wykonania. Pozwana nie dokonała protokolarnego przekazania

wynajmowanych pomieszczeń powódce, ale zabranie rzeczy odbywało się w obecności

pracownika powódki, upoważnionego do odbioru pomieszczeń. Konstrukcje metalowe

znajdowały się na piętrze magazynu i zmniejszyły powierzchnię użytkową magazynu o 1

170 m2

. Pozostała powierzchnia magazynu wynosiła 443 m 2

, ale dostęp do niej był

utrudniony ze względu na konieczność korzystania z wąskich dróg dojazdowych wzdłuż

konstrukcji. Powódka podnajmowała pozwanej powierzchnie magazynowe w 2000 r. a

stosowane przez nią stawki czynszu wynosiły od 12 do 14 zł. za m2

w skali miesiąca.

W dniu 29 lutego 2000 r. powódka wystawiła pozwanej fakturę VAT nr (…) na

kwotę 193 248 zł. za magazynowanie konstrukcji metalowych, wózków

akumulatorowych i regałów metalowych w okresie 11 miesięcy. Wysokość należności

obliczono przyjmując powierzchnię zajmowaną przez pozwaną, tj. 1 200 m2

oraz czynsz

za metr kwadratowy w wysokości 12 zł netto. Dnia 11 stycznia 2001 r. pozwana

przesłała powódce pismo, w którym poinformowała ją, iż w posiadaniu pozwanej

znajdują się środki trwałe powódki, tj. konstrukcje metalowe, regały metalowe i wózki

akumulatorowe, których wartość oszacowała na kwotę 80 345,17 zł. i zażądała zapłaty

za nie uzasadniając, że powódka korzysta z nich od roku. W dniu 27 lutego 2001 r.

3

powódka przesłała pozwanej ostateczne wezwanie do zapłaty kwoty 193 248,00 zł.

tytułem bezumownego korzystania z powierzchni magazynowych.

Zdaniem Sądu Okręgowego, powódka roszczenie swe oparła na konstrukcji

bezpodstawnego wzbogacenia wywodząc swe twierdzenie o braku podstawy prawnej

do korzystania z magazynu wywodzi z faktu, że umowa podnajmu została skutecznie

wypowiedziana. W ocenie Sądu Okręgowego, zapis umowy uprawniający strony do

wypowiedzenia umowy zawartej na czas oznaczony był prawnie niedopuszczalny

zarówno w dacie zawarcia umowy, jak i jej wypowiedzenia. Obowiązujący w dacie

zawarcia umowy i złożenia oświadczenia o wypowiedzeniu jej art. 673 § 1 k.c.

przewidywał możliwość wypowiedzenia umowy najmu tylko wówczas gdy była ona

zawarta na czas nieoznaczony. Przepis ten miał charakter normy bezwzględnie

obowiązującej. Odmienne zatem postanowienie, zawarte w umowie łączącej strony, było

nieważne i mimo wypowiedzenia skutkowało rozwiązaniem umowy dopiero z upływem

oznaczonego terminu.

Sąd pierwszej instancji uznał, że nie mogło dojść do rozwiązania umowy najmu z

dniem 29 lutego 2000 r. w sposób dorozumiany, bowiem strona pozwana nie opuściła

pomieszczeń magazynowych w dniu, w którym upływał okres wypowiedzenia.

Pozostawiła w nich swoje rzeczy i nie zdała protokolarnie pomieszczeń, mimo że przy

ich opuszczaniu obecny był pracownik powódki. Skoro umowa podnajmu została

zawarta w formie pisemnej, to stosownie do art. 77 k.c. rozwiązanie jej wymagało

stwierdzenia tego faktu na piśmie, żadna zaś ze stron nie udowodniła, że takie pismo

zostało sporządzone. Z powyższych względów Sąd Okręgowy uznał, że rozwiązanie

umowy łączącej strony nastąpiło z dniem 31 października 2001 r., tj. z upływem terminu

w niej oznaczonego.

Przeciwko przyjęciu tezy, że doszło do rozwiązania umowy per facta concludentia

przemawia również fakt, że powódka przez 11 miesięcy nie oponowała przeciwko

pozostawieniu konstrukcji, mimo że wiedziała o pozostawieniu jej w pomieszczeniach

magazynowych. Poza tym, wystawiając w grudniu fakturę, objęła nią okres 11 miesięcy,

tj. od marca 2000 r. do stycznia 2001 r., a zatem założyła, że pozwana będzie korzystać

z powierzchni magazynowych jeszcze w następnym miesiącu.

W ocenie Sądu Okręgowego, w okresie objętym pozwem strony łączyła ważna

umowa, na podstawie której pozwana korzystała z magazynów podnajmowanych od

powódki. Brak zatem podstaw do stwierdzenia bezpodstawnego wzbogacenia po stronie

pozwanej, co skutkuje oddaleniem powództwa opartego na art. 405 k.c.

4

Wobec częściowego cofnięcia pozwu w zakresie odsetek za okres od 10 stycznia

do 28 lutego 2001 r. Sąd umorzył postępowanie w tej części na podstawie art. 355 § 1

k.p.c.

Na skutek apelacji powódki Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i zasądził

od pozwanej „N.(...)” spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na rzecz powódki C.(...)

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością kwotę 132 187 zł. wraz z ustawowymi

odsetkami od dnia 13 marca 2001 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 12 451,76 zł. tytułem

zwrotu kosztów procesu, w pozostałym zakresie apelację oddalił. Sąd Apelacyjny ten

ustalił, że średnia stawka czynszu za powierzchnię magazynową zajmowaną przez

pozwaną w okresie od dnia 1 marca 2000 r. do dnia 31 stycznia 2001 r. wynosiła 13 zł.

za metr kwadratowy w skali miesiąca. Zatem wysokość należnego czynszu za sporny

okres wyniosła 167 310 zł. plus VAT.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, w rozpoznawanej sprawie doszło do rozwiązania

umowy najmu z dniem 29 lutego 2000 r., za porozumieniem stron, a co najmniej per

facta concludentia. Za przyjęciem takiej tezy przemawiają następujące okoliczności:

pozwana po złożeniu przez powódkę oświadczenia o wypowiedzeniu umowy najmu ze

skutkiem jej rozwiązania na dzień 29 lutego 2000 r. nie zgłosiła żadnych zastrzeżeń.

Poza tym pozwana podjęła wtedy czynności zmierzające do opuszczenia

podnajmowanych pomieszczeń, które opróżniła w dacie wskazanej przez powódkę,

pozostawiając jedynie część swych rzeczy. Sąd drugiej instancji uznał, że pozostawienie

przez pozwaną w podnajmowanych pomieszczeniach konstrukcji metalowych, wózków i

regałów nie oznaczało, że zamierza kontynuować stosunek zobowiązaniowy.

Pozostawienie tych rzeczy wiązało się bowiem z wyłącznie z trudnościami natury

technicznej. Strona pozwana opuszczając pomieszczenia zobowiązała się ponadto do

zabrania ich w terminie późniejszym, zatem w sposób jasny wyraziła swą wolę

zakończenia stosunku najmu. Poza tym jeszcze tego samego dnia, tj. 29 lutego 2000 r.,

pozwana zawarła nową umowę podnajmu na inne pomieszczenia magazynowe. Brak

protokołu zdania pomieszczeń magazynowych nie przesądza o braku woli stron do

zakończenia stosunku najmu, bowiem strony ze sobą współpracowały i nie

przywiązywały większego znaczenia do sformalizowania podejmowanych przez siebie

czynności.

Ponadto, w ocenie Sądu Apelacyjnego, strona pozwana potwierdziła na piśmie

okoliczność rozwiązania umowy najmu z dniem 29 lutego 2002 r., a zatem spełnione

zostały przesłanki art. 77 k.c. Zgodnie z powyższym przepisem, jeżeli umowa została

5

zawarta na piśmie, to jej uzupełnienie, zmiana albo rozwiązanie za zgodą obu stron, jak

również odstąpienie powinno być stwierdzone pismem. Forma pisemna zastrzeżona w

art. 77 k.c. służy jedynie celom dowodowym i ma na celu potwierdzenie zaistniałych już

zdarzeń. Zdaniem Sądu drugiej instancji, potwierdzenie faktu rozwiązania przez

pozwaną umowy najmu mogło nastąpić w każdym czasie, również w piśmie

procesowym. W odpowiedzi na pozew pozwana zaś przyznała okoliczność rozwiązania

umowy najmu z dniem 29 lutego 2000 r. Fakt zakończenia umowy najmu z dniem 29

lutego 2000 r. pozwana potwierdziła także w kolejnych pismach procesowych: z dnia 12

sierpnia 2002 r. oraz 23 października 2002 r.

Sąd drugiej instancji uznał ostatecznie, że pozwana w okresie objętym pozwem

była w złej wierze posiadaczem zależnym pomieszczenia magazynowego zajętego

przez pozostawione przez nią konstrukcje metalowe i regały, bowiem w dacie ustania

stosunku podnajmu, tj. 29 lutego 2000 r. miała pełną świadomość, że nie przysługuje jej

prawo do dalszego zajmowania magazynu. Przez pozostawienie konstrukcji

metalowych, regałów i wózków akumulatorowych pozwana zachowała swe władztwo

nad magazynem i dlatego też - na podstawie art. 230 k.c. w zw. z art. 224 § 2 k.c. oraz

art. 225 k.c.- zobowiązana jest do zapłaty wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z

tego pomieszczenia.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, powódce przysługuje wynagrodzenie za

bezumowne korzystanie przez pozwaną z pomieszczeń magazynowych, zajętych przez

pozostawione przez nią regały i konstrukcje metalowe za okres od 1 marca 2000 r. do

31 stycznia 2001 r., tj. przez 11 miesięcy w kwocie 132 187 zł, uwzględniając

powierzchnię magazynową o wielkości 985 m 2

oraz stawkę czynszu w wysokości 10 zł

netto, powiększoną o stawkę podatku VAT.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyła pozwana kasacją opartą na obu

podstawach kasacyjnych określonych w art. 393 1

k.p.c. W ramach pierwszej z nich

zarzuca naruszenie art. 336 k. c, 673 § 1 k.c. i art. 674 k.c. w związku z art. 60 k.c.

oraz art. 229 k.c., ponadto naruszenie art. 2 ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku

od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym. W ramach drugiej podstawy kasacyjnej

pozwana zarzuca naruszenie art. 236 k.p.c. w związku z art. 278 § 1 k.p.c., art. 284

k.p.c. i 286 k.p.c.

W konkluzji wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie apelacji,

ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku pozwany wniósł o uchylenie wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

6

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

U podstaw zaskarżonego wyroku legło założenie, że umowa podnajmu wiążąca

strony została skutecznie rozwiązana, pozwany zaś zajmując nadal pomieszczenie

magazynowe był jego bezumownym posiadaczem, co nakłada obowiązek zapłaty

wynagrodzenia z tego tytułu. Założenie to jednak jest wadliwe. Przede wszystkim należy

zwrócić uwagę, że z kategorycznego brzmienia art. 673 § 1 k.c. w brzmieniu

obowiązującym w dacie zawarcia umowy wynika, że najem mógł być wypowiedziany z

zachowaniem ustawowych terminów wypowiedzenia tylko wtedy, gdy umowę zawarto

na czas nieoznaczony. Tymczasem, co jest bezsporne, umowa podnajmu zawarta

została w dniu 1 listopada 1999 r. na czas oznaczony, do dnia 31 października 2001 r.

W dacie zawarcia umowy, jak wynika z przytoczonego przepisu, który ma charakter iuris

cogentis, możliwość wcześniejszego rozwiązania za wypowiedzeniem takiej umowy nie

istniała, a tego rodzaju zastrzeżenie umowne skutkuje nieważnością umowy w zakresie

określonym w art. 58 § 1 i 3 k.c. (por. wyrok SN z dnia 6 października 2000 r., IV CKN

121/00, nie publ.). Stan prawny w tym zakresie uległ zmianie dopiero w dniu 10 lipca

2001 r., kiedy to weszła w życie zmiana kodeksu cywilnego, polegająca m.in. na

dodaniu -przez art. 26 pkt 4 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw

lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego

(Dz.U.01.71.733) - do art. 673 k.c. paragrafu 3, zezwalającego na wypowiedzenie

umowy najmu zawartej na czas określony w wypadkach wskazanych w umowie.

W świetle powyższego nie można uznać, że umowa stron rozwiązana została na skutek

wypowiedzenia.

Jednocześnie, jak również trafnie zarzucał skarżąca, nie ma podstaw do uznania,

że pozwana wyraziła wolę rozwiązania umowy. Nie budzi co prawda wątpliwości, że na

skutek zgodnych oświadczeń woli strony umowy mogły ją rozwiązać przed upływem

terminu na jaki została zawarta, jednak z niekwestionowanych w tym zakresie ustaleń

faktycznych wynika, że pozwana nie złożyła żadnego wyraźnego oświadczenia woli w

tym przedmiocie, opróżniła jedynie kilka pomieszczeń, pozostawiając w jednym z

magazynów konstrukcje metalowe, wózki akumulatorowe i regały. Oświadczyła przy

tym, że zabierze te rzeczy dopiero po upływie kilku miesięcy, a tym samym – wbrew

ocenie Sądu Apelacyjnego -wyraziła wolę kontynuowania umowy w takiej części, jaka

dotyczyła jednego magazynu i stan taki akceptowała powódka. Wynika z tego, że strony

porozumiały się jedynie w kwestii zmiany zakresu umowy, ale nie jej rozwiązania. Takie

7

porozumienie wyklucza też uznanie, że do rozwiązania umowy mogło dojść w sposób

dorozumiany.

Brak w tej sytuacji podstaw do przypisania skarżącej przymiotu bezumownego

posiadacza, co rodziłoby dla powódki roszczenie określone w art. 224 – 230 k.c.

Jednocześnie należy zwrócić uwagę na następujące kwestie. Roszczenia, o których

mowa w przytoczonych wyżej przepisach, przysługiwały najemcy z mocy art. 690 k.c. w

brzmieniu obowiązującym przez dniem 10 lipca 2001 r., to jest przed wejściem

cytowanej wyżej ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. (obecnie zakres tych uprawnień jest

węższy), przysługiwały niewątpliwie przeciwko posiadaczowi. Skarżąca, z mocy umowy

podnajmu była posiadaczem zależnym, to jest wykonywała władztwo nad rzeczą w

takim zakresie, jaki z tej umowy wynikał. Rozważenia wymaga natomiast, czy

rzeczywiście zachowała status posiadacza zależnego po wypowiedzeniu

(bezskutecznym) umowy przez powoda. Jak wynika z art. 336 k.c., posiadanie to stan

faktycznego władztwa nad rzeczą. Z dokonanych ustaleń wynika jedynie, że władztwo

polegało na pozostawieniu w jednym z magazynów pewnych przedmiotów. Nie na tym

jednak polega władztwo nad tym pomieszczeniem magazynowym, lecz na istnieniu

faktycznej możliwości korzystania z niego (por. powołany w kasacji wyrok SN z dnia 3

czerwca 1966 r., III CR 108/66, OSPiKA 1967/10, poz. 234). Dokonane w sprawie

ustalenia nie pozwalają na ocenę, czy skarżąca rzeczywiście była posiadaczem w takim

zakresie, jaki wynikał z umowy, czy i w jaki sposób mogła faktycznie z tego

pomieszczenia korzystać. Sąd Apelacyjny nie odniósł się w istocie do tych twierdzeń

skarżącej, z których wynikało, że po jej stronie nie było żadnych atrybutów władztwa nad

magazynem. Nie dysponowała kluczami, jej pracownicy nie mieli do tego pomieszczenia

wstępu. Nie wiadomo zatem, czy i w jakim zakresie skarżący mógł być uważany za

posiadacza, samo bowiem pozostawienie pewnych przedmiotów w magazynie, bez

faktycznej możliwości korzystania z tego pomieszczenia i z pozostawionych w nim

rzeczy, nie jest wystarczające do przyznania mu tego przymiotu.

Rozstrzygnięcie o zasadności pozostałych zarzutów podnoszonych w ramach

pierwszej podstawy kasacyjnej nie jest konieczne. Przepis art. 229 k.c. może mieć

bowiem zastosowanie w sprawie jedynie w wypadku uznania, że skarżący był

posiadaczem zależnym bez tytułu prawnego, co w świetle powyższych uwag uznać

należy za wątpliwe, podobnie przedstawia się problem zasadności powiększenia

wynagrodzenia z tytułu bezumownego korzystania z rzeczy o stawkę podatku od

towarów i usług.

8

Jeżeli zaś chodzi o zarzuty natury procesowej, to jest o zarzut naruszenia art. 236

w związku z art. 278 § 1 i art. 284 oraz art. 286 k.p.c. poprzez niezapewnienie

skarżącemu możliwości udziału w czynnościach biegłego, to należy zwrócić uwagę na

następującą kwestię. Zgodnie z art. 162 k.p.c. stronie, która nie zgłosiła w odpowiednim

czasie do protokołu uwagi sądowi na stwierdzone uchybienia przepisom postępowania

nie przysługuje prawo do powoływania się na takie uchybienia w dalszym toku

postępowania, a więc także w kasacji, chyba że chodzi o przepisy, które sąd powinien

wziąć pod uwagę z urzędu, albo strona uprawdopodobni, że nie zgłosiła zastrzeżeń bez

swojej winy. Przesłanki te nie zostały spełnione, zatem bez dalszej oceny należy uznać

zarzuty podnoszone w ramach drugiej podstawy kasacyjnej za bezzasadne.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39313

k.p.c. w związku z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks

postępowania cywilnego oraz ustawy – prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z

2005 r. Nr 13, poz.98).