V CK 421/05

Sygn. akt V CK 421/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 grudnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z powództwa A. J. przeciwko S.P. - Prezydentowi Miasta K., Gminie K., B. C.

i A. S. o ustalenie, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 7 grudnia 2005

r., kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 14 października 2004 r., sygn.

akt I ACa (...),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Prawomocnym postanowieniem z dnia 7 kwietnia 1960r. wydanym w sprawie II 1

Ns (...), Sąd Powiatowy w K., stwierdził, że Skarb Państwa nabył na podstawie

przepisów dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich własność nieruchomości

położonej w K. przy ul. W., dla której prowadzona jest księga wieczysta KW nr (...).

Postępowanie w tej sprawie toczyło się z wniosku Skarbu Państwa z udziałem J. J.

2

wpisanego w księdze wieczystej jako właściciel, którego zastępował kurator

ustanowiony dla nieznanego z miejsca pobytu.

W dniu 8 czerwca 1999 r. A. J. wniósł skargę o wznowienie postępowania w

powyższej sprawie podając, że jest spadkobiercą J. J. i zarzucając, że postępowanie w

sprawie II 1 Ns (...) dotknięte jest nieważnością, bowiem mimo ustalenia, że uczestnik J.

J. zmarł w dniu 19 sierpnia 1945 r., Sąd nie powiadomił o postępowaniu jego następców

prawnych i toczyło się ono z udziałem kuratora ustanowionego dla J. J., jako

nieznanego z miejsca pobytu.

W dniu 3 listopada 1999 r. Sąd Rejonowy w K. wydał postanowienie o

rozpoznaniu sprawy w trybie procesowym, a następnie przekazał ją do rozpoznania

Sądowi Okręgowemu w K. jako właściwemu rzeczowo. Sąd ten, traktując A. J. jako

powoda w sprawie, wezwał jego pełnomocnika do oznaczenia pozwanych przez

określenie, czy pozywa Skarb Państwa czy Gminę. W odpowiedzi na to pełnomocnik

wskazał, że powództwo jest skierowane przeciwko zarówno Skarbowi Państwa jak i

Gminie K. Na rozprawie w dniu 1 sierpnia 2001 r. Sąd Okręgowy określając A. J. jako

powoda stwierdził, że jego pełnomocnik sprecyzował sformułowania pozwu w ten

sposób, że domaga się ustalenia, iż powód jest właścicielem nieruchomości położonej w

K. przy ul. W. i brak było podstaw do ustalenia własności Skarbu Państwa.

W toku dalszego postępowania, toczącego się jako sprawa z powództwa A. J.

przeciwko Skarbowi Państwa, reprezentowanemu przez Prezydenta miasta K., Gminie

K. oraz B. C. i A. S. o ustalenie własności nieruchomości Sąd Okręgowy ustalił między

innymi, że właściciel spornej nieruchomości J. J. w czasie drugiej wojny światowej został

przyjęty do niemieckiej listy narodowościowej i posiadał obywatelstwo niemieckie. Po

zakończeniu wojny został osadzony w obozie pracy „Z.(...)” w Ś., gdzie zmarł w dniu 19

sierpnia 1945 r. Powód wraz ze starszą siostrą opuścił Polskę w 1945 r. i od tego czasu

nie interesował się sporną nieruchomością, nie zwrócił się do władz polskich o jej

wydanie ani nie starał się jej odzyskać w jakikolwiek inny sposób. Obecnie właścicielem

nieruchomości jest miasto K. a właścicielkami dwóch wyodrębnionych w budynku lokali

mieszkalnych są A. S. i B. C.

Wyrokiem z dnia 28 maja 2003 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił powództwo uznając,

że powód nie wykazał, że jest spadkobiercą właściciela nieruchomości a tym samym nie

wykazał legitymacji czynnej do wytoczenia powództwa z art. 189 k.p.c. Niezależnie od

tego uznał, że powództwo nie jest uzasadnione także z przyczyn materialnoprawnych,

bowiem istniały podstawy do stwierdzenia przez Sąd Powiatowy w sprawie II Ns 1 (...),

3

że własność nieruchomości nabył Skarb Państwa w trybie dekretu o majątkach

opuszczonych i poniemieckich. Sąd Okręgowy wskazał, że spadkobiercy J. J. nie

wystąpili o swoje prawa do nieruchomości w przewidzianym w dekrecie trybie i czasie a

powód nie wykazał, że nie mogli tego uczynić. Poza tym ustalone zostało, że właściciel

nieruchomości był od 1943 r. obywatelem niemieckim, co uzasadniało nabycie

własności tej nieruchomości przez Skarb Państwa także na podstawie art. 2 ust.1

dekretu. Doszło również zdaniem Sądu do nabycia przez Skarb Państwa własności

spornej nieruchomości w drodze zasiedzenia i wszystkie te okoliczności uzasadniały

oddalenie powództwa.

Wyrokiem z dnia 14 października 2004 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda

A. J. od orzeczenia Sądu pierwszej instancji.

Sąd drugiej instancji nie podzielił zarzutu apelacji, iż sprawa toczyła się na skutek

skargi o wznowienie postępowania i tak powinna zostać rozpoznana i rozstrzygnięta a

skarżący A. J. powinien mieć status pozwanego a nie powoda. Sąd Apelacyjny

stwierdził, że choć istotnie A. J. początkowo wystąpił ze skargą o wznowienie

postępowania w sprawie II 1 Ns (...), to jednak po przekazaniu sprawy do trybu

procesowego jego pełnomocnik na rozprawie w dniu 1 sierpnia 2001 r. sprecyzował

żądanie pozwu w ten sposób, że domagał się ustalenia, że powód jest właścicielem

spornej nieruchomości i brak było podstaw do ustalenia własności Skarbu Państwa.

Sprawa została przekształcona w powództwo o ustalenie prawa własności powoda do

spornej nieruchomości i w takiej sprawie zapadł zaskarżony wyrok a zatem, zdaniem

Sądu Apelacyjnego, tylko tego wyroku może dotyczyć apelacja, bowiem powód nie

wystąpił o uzupełnienie wyroku wskazując, że domagał się obok ustalenia, także

wznowienia postępowania w sprawie II 1 Ns (...). W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny

stwierdził, że skoro powód nie wzruszył skutecznie zapadłego w powyższej sprawie

orzeczenia o nabyciu własności spornej nieruchomości przez Skarb Państwa na

podstawie przepisów dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, to

postanowienie to ma powagę rzeczy osądzonej i zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c. wiąże

Sądy w rozpoznawanej sprawie. Z tych przyczyn jego powództwo wytoczone w trybie

art. 189 k.p.c. i tak rozpoznane, nie mogło być uwzględnione skoro dotyczyło ustalenia

na jego rzecz prawa własności nieruchomości, co do której prawomocnym orzeczeniem

zostało już stwierdzone prawo własności nabyte przez Skarb Państwa na podstawie

przepisów o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Z tych przyczyn powództwo

powinno ulec oddaleniu bez badania materialnoprawnych podstaw żądania i dlatego

4

Sąd Apelacyjny oddalił apelację nie oceniając zasadności jej zarzutów odnoszących się

do przesłanek dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich.

W kasacji od powyższego wyroku opartej na drugiej podstawie kasacyjnej

wskazanej w art. 393(1) k.p.c. powód zarzucił naruszenie art. 193 k.p.c. przez

bezpodstawne uznanie, że doszło do zmiany żądania, mimo że jego przedmiotem była

cały czas skarga o wznowienie postępowania, naruszenie art. 321 k.p.c. przez

wyrokowanie co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem skargi oraz naruszenie

art. 411 i art. 412 k.p.c. przez ich niezastosowanie. Powyższe uchybienia, zdaniem

skarżącego, doprowadziły do niedopuszczalnej zmiany układu stron procesu i do

bezpodstawnego określenia go jako powoda, co miało wpływ na rozkład ciężaru dowodu

i na wynik sprawy a także doprowadziło do nierozpoznania wniesionej skargi o

wznowienie postępowania a rozpoznania nie wytoczonego przez powoda powództwa o

ustalenie.

Rozpoznając sprawę, zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie

ustawy- kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy- prawo o ustroju sądów

powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), na podstawie przepisów kodeksu

postępowania cywilnego w brzmieniu i numeracji obowiązującej przed wejściem w życie

powyższej ustawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznawana sprawa została wszczęta na skutek skargi A. J. o wznowienie

postępowania w sprawie II 1 Ns (...), w której prawomocnym postanowieniem wydanym

w postępowaniu niespornym stwierdzono nabycie własności przedmiotowej

nieruchomości przez Skarb Państwa na podstawie przepisów dekretu z dnia 8 marca

1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.).

Podstawę skargi stanowił zarzut nieważności postępowania w sprawie II 1 Ns (...) z

przyczyn określonych w art. 401 pkt 2 k.p.c. Skarga o wznowienie została wniesiona już

po uchyleniu przepisów wskazanego dekretu, co nastąpiło z dniem 1 sierpnia 1985 r. na

podstawie art. 89 pkt 1 (pierwotnie art. 100 ust. 1) ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o

gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (j. t: Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz.

127, ze zm.). Uchylenie wskazanego dekretu przekreśliło jedynie możliwość uzyskania

przez Skarb Państwa stwierdzenia nabycia własności nieruchomości w trybie w nim

przewidzianym, który w zakresie postępowania sądowego był trybem nieprocesowym

(uprzednio niespornym). Po dniu 1 sierpnia 1985 r. Skarb Państwa mógł żądać

stwierdzenia nabycia własności nieruchomości na podstawie przepisów uchylonego

5

dekretu, wytaczając na podstawie art. 189 k.p.c. powództwo o ustalenie nabycia

własności nieruchomości w drodze tzw. przemilczenia. Sprawa toczyła się wówczas w

trybie procesowym z powództwa Skarbu Państwa przeciwko właścicielowi

nieruchomości lub jego następcom prawnym (porównaj uchwałę Sądu Najwyższego z

dnia 25 lutego 1987r., III CZP 2/87 (OSNC 1988/4/46).

Powyższa zmiana regulacji prawnej nie pozostała także bez wpływu na tryb

wzruszenia, w drodze skargi o wznowienie postępowania, prawomocnego

postanowienia o nabyciu przez Skarb Państwa własności nieruchomości na podstawie

przepisów dekretu. Od dnia 1 sierpnia 1985 r. do postępowania ze skargi o wznowienie

postępowania w sprawie o stwierdzenie nabycia przez Skarb Państwa własności

nieruchomości na podstawie przepisów dekretu o majątkach opuszczonych i

poniemieckich, zakończonej prawomocnym postanowieniem wydanym w trybie

nieprocesowym, stosuje się przepisy o postępowaniu procesowym przed sądem

pierwszej instancji. Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 23 kwietnia

1992 r. II CRN 1/92 (niepubl.), skarga o wznowienie postępowania rozpoczyna nowe

postępowanie sądowe, które toczy się w myśl przepisów art. 399-416 k.p.c.. z

ewentualnym uwzględnieniem odrębności wynikających z art. 524 k.p.c. oraz art. 48 § 3

i art. 136 § 3 k.p.c., przy czym przepis art. 406 k.p.c. poleca stosowanie do

postępowania ze skargi o wznowienie przepisów o postępowaniu przed sądem

pierwszej instancji, właściwych do rozpoznania sprawy. Wobec tego, że jak wskazano

wyżej, od dnia 1 sierpnia 1985 r. właściwymi przepisami dla stwierdzenia nabycia przez

Skarb Państwa własności nieruchomości na podstawie przepisów uchylonego dekretu

o majątkach opuszczonych i poniemieckich, są przepisy o postępowaniu procesowym

stosowane w sprawie prowadzonej na podstawie art. 189 k.p.c., również do skargi o

wznowienie postępowania w zakończonej prawomocnie przed 1 sierpnia 1985 r. sprawie

stwierdzającej nabycie przez Skarb Państwa własności nieruchomości opuszczonej lub

poniemieckiej stosuje się tryb postępowania procesowego. W razie wniesienia takiej

skargi, sprawa o wznowienie postępowania toczy się w trybie procesowym a po

wznowieniu postępowania, toczy się jako proces z powództwa Skarbu Państwa

przeciwko właścicielowi nieruchomości lub jego następcom prawnym.

Jeżeli skargę o wznowienie postępowania wnosi osoba, która jako właściciel

nieruchomości lub jego następca prawny powinna być a nie była uczestnikiem

zakończonego w trybie nieprocesowym postępowania o stwierdzeniu nabycia przez

Skarb Państwa własności nieruchomości na podstawie przepisów dekretu o majątkach

6

opuszczonych i poniemieckich, to po wznowieniu postępowania osoba taka (skarżący)

jest pozwanym w procesie toczącym się z powództwa Skarbu Państwa przeciwko

właścicielom nieruchomości lub ich następcom prawnym. Jako strona pozwana nie

może zmieniać ani w żaden inny sposób „modyfikować” powództwa. Nie może też

„zmienić” skargi o wznowienie postępowania w jakikolwiek inny proces, w szczególności

w proces z jej powództwa przeciwko Skarbowi Państwa o ustalenie, że to ona, a nie

Skarb Państwa jest właścicielem spornej nieruchomości.

Skarga o wznowienie postępowania jest szczególnym środkiem procesowym

umożliwiającym jedynie ponowne rozpoznanie sprawy już zakończonej prawomocnym

orzeczeniem merytorycznym. Postępowanie wszczęte w jej wyniku dotyczy tylko

sprawy, w której skargę wniesiono i toczy się w jej granicach. Przepisy o postępowaniu

w pierwszej instancji mają w postępowaniu ze skargi o wznowienie zastosowanie

jedynie odpowiednie, z uwzględnieniem odrębności tego postępowania. Nie mogą mieć

zastosowania wszystkie te przepisy, które prowadziłyby do przekroczenia granic

zakreślonych podstawami wznowienia i zakresem podmiotowym i przedmiotowym

wznawianej sprawy. W szczególności nie jest dopuszczalne w tym postępowaniu

stosowanie takich przepisów, które powodowałyby zmianę powództwa zarówno pod

względem przedmiotowym jak i podmiotowym. Niedopuszczalna jest zatem, z

oczywistych względów, „zmiana” przez wnoszącego skargę, skargi o wznowienie

postępowania w określonej sprawie, w powództwo mające na celu uwzględnienie jego

roszczenia nie będącego przedmiotem sprawy, w której wniósł skargę.

Z tych przyczyn oczywiście niedopuszczalne byłoby dokonanie przez

pełnomocnika wnoszącego skargę o wznowienie postępowania A. J., zmiany skargi na

powództwo o ustalenie, że jest on właścicielem spornej nieruchomości oraz że brak

podstaw do stwierdzenia nabycia jej własności przez Skarb Państwa w drodze

przemilczenia. Niedopuszczalne także byłoby rozpoznanie i rozstrzygnięcie przez Sąd

takiego powództwa w ramach sprawy o wznowienie postępowania, bez uprzedniego

orzeczenia o umorzeniu postępowania w przedmiocie skargi o wznowienie

postępowania, o ile zostałaby ona cofnięta, albo gdyby wydanie orzeczenia w

przedmiocie skargi o wznowienie postępowania stało się z innych przyczyn zbędne lub

niedopuszczalne.

Rację ma zatem skarżący, iż Sądy obu instancji naruszyły wskazane w kasacji

przepisy uznając, że doszło do zmiany, czy jak stwierdza Sąd Apelacyjny, do

„sprecyzowania żądania pozwu”, przez zmianę skargi o wznowienie postępowania w

7

sprawie II 1 Ns (...), w powództwo o ustalenie, że A. J. jest właścicielem spornej

nieruchomości a nie nabył jej Skarb Państwa przez przemilczenie. Zmiana taka nie

mogła nastąpić i nie nastąpiła a różnego rodzaju oświadczenia składane przez obie

strony w przedmiocie ich układu procesowego i zajmowanych stanowisk wynikały z

błędnego przyjęcia przez Sąd Okręgowy po zmianie trybu na procesowy, że w toczącym

się na skutek skargi o wznowienie postępowania procesie na podstawie art. 189 k.p.c.

powodem jest A. J. a pozwanymi Skarb Państwa, Gmina K. oraz B. C. i A. S., choć jak

wskazano wyżej, po wznowieniu postępowania powinno się ono toczyć w trybie

procesowym jako sprawa z powództwa Skarbu Państwa przeciwko A. J. o ustalenie, że

Skarb Państwa nabył na podstawie przepisów dekretu o majątkach opuszczonych i

poniemieckich własność nieruchomości w K. przy ul. W.

Powyższy błąd popełniony przez Sąd pierwszej instancji i powtórzony przez Sąd

odwoławczy, doprowadził nie tylko do wadliwego ukształtowania procesu pod względem

podmiotowym i przedmiotowym oraz nieprawidłowego rozłożenia ciężaru dowodu, lecz

przede wszystkim doprowadził do nierozpoznania istoty sprawy. Nie doszło bowiem do

rozpoznania wniesionej przez A. J. skargi o wznowienie postępowania w sprawie II 1 Ns

(...).

Z tych wszystkich względów kasację należało uznać za skuteczną, co

spowodowało uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego (art. 393(13) k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 393(19) k.p.c.).