III CSK 103/05

Sygn. akt III CSK 103/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 stycznia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Nowicka

w sprawie z powództwa B. GmbH w Niemczech

przeciwko Cementowni N.

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 27 stycznia 2006 r.,

na rozprawie

skargi kasacyjnej obu stron od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 18 marca 2005 r.,

1. Uchyla zaskarżony wyrok w pkt I i III oraz wyrok Sądu

Okręgowego w K. z dnia 13 lipca 2004 r. w części oddalającej

powództwo co do kwoty 2 400 000 zł (dwa miliony czterysta

tysięcy) i w tym zakresie przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K. pozostawiając temu

2

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania za

wszystkie instancje.

2. Oddala skargę kasacyjną strony powodowej.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 13 lipca 2004 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił powództwo o

zapłatę odszkodowania wniesione przez B. Gmbh z siedzibą w O. w Niemczech

przeciwko Cementowni „N.” S.A Sąd ten ustalił, że strona pozwana wstrzymała

dostawy piasku hutniczego realizowane w oparciu o umowę sprzedaży zawartą na

okres 3 lat. Było to konsekwencją wygaśnięcia umowy wiążącej Cementownię z

Hutą […] na dostawę żużla wielkopiecowego stanowiącego surowiec dla strony

pozwanej. Piasek hutniczy dostarczany przez Cementownię stanowił niezbędny

surowiec do produkcji dachówek według technologii unowocześnionej przez stronę

powodową. Zaprzestanie jego dostaw spowodowało u strony powodowej

perturbacje związane z potrzebą powrotu do wcześniej stosowanej i

kosztowniejszej technologii opartej o stosowanie cementu klasy CEM – 1. Szkody

z tym związane strona powodowa skalkulowała na sumę 2 996 750 DEM.

W ocenie Sądu I instancji przy ocenie zasadności roszczenia

odszkodowawczego dochodzonego przez stronę powodową należało odwołać się

do treści art. 74 i 75 Konwencji Narodów Zjednoczonych o umowach

międzynarodowej sprzedaży towarów z dnia 11 kwietnia 1980 r.

W oparciu o treść tych przepisów strona powodowa mogła dochodzić

wyrównania strat związanych z zawarciem kontraktów zastępczych wynikających

z potrzeby powrotu do wcześniej stosowanej technologii. Poniesienie przez stronę

powodową dodatkowych kosztów na wytwarzanie swoich wyrobów nie było jednak

równoznaczne z poniesieniem strat. Odszkodowanie mogło obejmować jedynie

3

utratę zysku ze sprzedaży dachówek produkowanych według tańszej technologii.

Strona powodowa nie przedstawiła jednak kalkulacji kosztów wytwarzania i nie

ujawniła treści kontraktów dotyczących sprzedaży dachówek. Nakazywało

to przyjąć, że szkoda nie została wykazana i powództwo jako bezzasadne

podlegało oddaleniu.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji strony powodowej wyrokiem z dnia

18 marca 2005 r. zmienił częściowo zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził

od strony pozwanej 2 400 000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za okres od 13

października 2000 r., zaś dalej idącą apelację oddalił. Sąd ten podzielił ustalenia

faktyczne Sądu I instancji oraz ocenę, że brak było podstaw dla stwierdzenia, że

niewykonanie przez stronę pozwaną obowiązków wynikających z umowy nastąpiło

z przyczyn od niej niezależnych. Za prawidłowe uznał również stwierdzenie, że

decyzja strony powodowej o powrocie do poprzednio stosowanej technologii z

użyciem cementu CEM – 1 była usprawiedliwiona. Sąd Apelacyjny dokonał nadto

własnych ustaleń wskazujących, że strona powodowa w miejsce 120 000 ton

piasku hutniczego, który powinna dostarczyć strona pozwana zakupiła taką samą

ilość cementu CEM - 1, który mógł być kupiony w Polsce w cenie około 100 zł za

tonę. Zważywszy, że cena piasku hutniczego wynosiła 75-80 zł za tonę, strona

powodowa poniosła koszty produkcji wyższe od dotychczasowych na poziomie nie

mniejszym niż 20 zł za tonę. Szkoda strony powodowej stanowiła iloczyn tej kwoty

i 120 000 ton piasku hutniczego, który miała dostarczyć strona pozwana (2 400 000

zł).

Szkodę w tych granicach, jako możliwy rezultat umowy, strona pozwana

mogła przewidzieć w chwili jej zawarcia, co na gruncie art. 74 konwencji

wiedeńskiej o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów wyznaczało zakres

odpowiedzialności odszkodowawczej strony pozwanej. Strona powodowa nie

wykazała okoliczności faktycznych wskazujących na możliwość objęcia wiedzą

strony pozwanej faktu poniesienia innych wydatków, a w szczególności zakupów

towarów zastępczych poza Polską.

W sprawie nie miał zastosowania art. 75 konwencji, skoro umowa nie została

skutecznie rozwiązana przez strony.

4

Dlatego też powództwo ponad kwotę 2 400 000 zł było bezzasadne i trafnie

zostało oddalone przez Sąd I instancji, co uzasadniało oddalenie apelacji w tej

części.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego obie strony wniosły skargi kasacyjne.

Strona powodowa w swojej skardze opartej o obie podstawy określone

w art. 3983

§ 1 k.p.c. zarzuciła:

- w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego obrazę art. 74, 75 i 77

Konwencji Narodów Zjednoczonych z dnia11 kwietnia 1980 r. o umowach

międzynarodowej sprzedaży towarów oraz art. 455 k.c. poprzez ich błędną

wykładnię

- w ramach zaś podstawy naruszenia postępowania mogącego mieć istotny

wpływ na wynik sprawy obrazę art. 233 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c.

W oparciu o te zarzuty strona powodowa wniosła o zmianę zaskarżonego

wyroku poprzez zasądzenie na jej rzecz 6 409 982 zł z odsetkami ustawowymi

od 14 kwietnia 2004 r. co do kwoty 4 969 317,65 zł, a od pozostałej kwoty

z odsetkami od 13 października 2000 r., ewentualnie uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Natomiast strona pozwana w skardze kasacyjnej opartej również na obu

podstawach kasacyjnych zarzuciła:

- w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej naruszenie art. 74 i 75 Konwencji

Narodów Zjednoczonych o umowach międzynarodowych sprzedaży

towarów, art. 6 k.c. oraz art. 3.4, art. 7.3, art. 7.4 umowy zawartej między

stronami w dniu 25.07.1996 r. oraz art. 3.3 załącznika nr 2 do tej umowy

przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie;

- w ramach drugiej podstawy kasacyjnej naruszenie art. 231, 233 § 1, 278 § 1

i 328 § 2 k.p.c. Powołując się na te podstawy skargi kasacyjnej strona

pozwana wniosła o uchylenie wyroku w zaskarżonej części uwzględniającej

powództwo i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Skarga kasacyjna strony powodowej została oparta o zarzuty kwestionujące

sposób ustalenia przez Sąd Apelacyjny wysokości należnego jej odszkodowania.

W jej ocenie przy rozważaniu zakresu i rozmiaru szkody należało zastosować art.

74 konwencji o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów (dalej zwanej

konwencją) oraz pomocniczo art. 75 tej konwencji. W sytuacji, gdy Sąd Apelacyjny

uznał, że art. 75 konwencji nie może mieć zastosowania, gdyż strony nie rozwiązały

umowy, a jego treść wskazuje, że dotyczy on jedynie tych przypadków naruszenia

umowy które spowodowały jej rozwiązanie, zarzut naruszenia tego przepisu przez

jego błędną wykładnię mógłby być uznany za uzasadniony jedynie poprzez

wykazanie że doszło do rozwiązania umowy w rozumieniu przepisów konwencji.

Powszechnie przyjęta wykładnia pojęcia rozwiązania umowy użytego w art. 75

konwencji obejmuje przykładowo przypadki odstąpienia od umowy regulowanie

przepisami konwencji. Tego rodzaju zarzut nie został jednak podniesiony, zaś

twierdzenie, że art. 75 powinien być stosowany „posiłkowo” do ustalenia wysokości

odszkodowania dochodzonego na gruncie art. 74 konwencji nie znajduje oparcia

w treści tych przepisów. W świetle art. 75 konwencji podlega bowiem ocenie, czy

kupujący, który nabył towary zastępczo, może otrzymać różnicę między ceną

z umowy, a ceną z transakcji zastępczej, przy uwzględnieniu kryterium nabycia

towarów zastępczych w rozsądny sposób i w rozsądnym terminie. Natomiast art. 74

konwencji wymaga wykazania straty poniesionej przez druga stronę w rezultacie

naruszenia umowy. Według tego przepisu sposób ustalenia odszkodowania nie

może opierać się zatem wprost o cenę z transakcji zastępczej. Zakres

odpowiedzialności dłużnika ogranicza przy tym zasada, że odszkodowanie nie

może przewyższać straty, którą strona naruszająca umowę przewidywała lub

powinna była przewidywać w chwili zawarcia umowy, jako możliwy rezultat

naruszenia umowy. Także z tego względu ustalenie rozmiaru szkody winno

nastąpić przy uwzględnieniu kryterium bardziej obiektywnego niż cena z transakcji

ustalona przez poszkodowanego. Nie można podzielić więc zarzutu naruszenia art.

74 konwencji w wyniku przyjęcia przez Sąd Apelacyjny jako podstawy do ustalenia

wysokości należnego stronie powodowej odszkodowania rynkowej ceny cementu

CEM - 1 w Polsce. Odrębnym zagadnieniem jest poprawność samego ustalenia

co do możliwości nabycia tego materiału w Polsce za kwotę około 100 zł za tonę.

6

Próba podważenia tego ustalenia przez strony powodową poprzez podniesienie

wyłącznie zarzutu naruszenia art. 233 k.p.c., wobec treści art. 3983

§ 3 k.p.c. nie

mogła odnieść skutku.

Ocena ta jest zaś usprawiedliwiona tym bardziej, że strona powodowa

określając wysokość szkody odwoływała się wyłącznie do cen zapłaconych

faktycznie za zakupiony cement, a nie oferowała dowodów dla wykazania, że była

to cena rynkowa. Nie można zatem przyjąć, że strona powodowa wykazała

należycie wysokość szkody przewyższającą kwotę ustaloną przez Sąd Apelacyjny.

W skardze kasacyjnej strona powodowa odwoływała się do innej oceny wysokości

szkody, wynikającej z opinii biegłego powołanego w sprawie. Biegły nie otrzymał

jednak zlecenia opracowania opinii w tym zakresie i nie było to przedmiotem tego

dowodu.

Z tych względów bezzasadny był zarzut naruszenia art. 74 konwencji

w wyniku jego błędnej wykładni przy ustaleniu rozmiaru szkody, jako wyniku

naruszenia umowy.

Bezzasadny był również zarzut naruszenia art. 77 konwencji. Sąd II instancji

przyjął bowiem, że strona powodowa podjęła działania zmierzające do ograniczenia

strat stosownie do wymogu wynikającego z tego przepisu. Odwołując się do opinii

biegłego uznał za celowe zastosowanie cementu CEM - 1 i powrót do poprzednio

stosowanej technologii. Oddalenie zaś powództwa w części obejmującej dodatkowe

wydatki z tym związane, takie jak np. koszty podróży służbowych, nie było

wynikiem błędnego zastosowania art. 77 konwencji i zarzut jego naruszenia z tego

względu także nie był uzasadniony. Powyższa ocena odnosi się także do zarzutu

naruszenia art. 455 k.c. Skoro Sąd Apelacyjny przyjął, że strona powodowa

dokonała zmiany żądania pieniężnego poprzez zastąpienie świadczenia

dochodzonego w walucie obcej, żądaniem zasądzenia tej równowartości w złotych

dopiero na rozprawie w dniu 13.10.2000 r., czego skarżący w żaden sposób nie

kwestionuje i uwzględnił powyższe roszczenie wyrażone w złotych, to w świetle art.

455 k.c. brak jest podstaw dla stwierdzenia, że dłużnik miał obowiązek spełnienia

tego świadczenia przed dniem 13.10.2000 r., skoro wcześniej nie był też wzywany

do zapłaty odszkodowania w złotych polskich. Także zarzut naruszenia art. 328 § 2

7

k.p.c. nie zasługiwał na uwzględnienie. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku

zawiera bowiem treść wymaganą przez ten przepis i nie budzi ona wątpliwości

co do przyjętej przez Sąd podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, w tym dowodów na

których zostały oparte ustalone fakty oraz podstawy prawnej rozstrzygnięcia.

Co do skargi kasacyjnej strony pozwanej zachodziły podstawy do jej

uwzględnienia, choć nie wszystkie zawarte w niej zarzuty były uzasadnione.

W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego skarżący wadliwie zarzucił

naruszenie postanowień umowy łączącej strony jako naruszenie przepisów prawa

w wyniku ich błędnej wykładni. Poprawność oceny treści umowy przez Sąd mogła

być przedmiotem zarzutu naruszenia art. 65 k.c. w związku z art. 354 k.c. czego

skarżący nie uczynił, co z kolei wykluczało rozpoznanie zarzutu wadliwie

sformułowanego przez stronę pozwaną.

Także zarzut naruszenia art. 6 k.c. jako przepisu prawa materialnego nie

mógł być uwzględniony, bowiem jest to przepis prawa prawomocnego zawarty

jedynie w kodeksie cywilnym, a dotyczący rozkładu ciężaru dowodu w procesie.

Trafny był natomiast zarzut naruszenia art. 74 Konwencji o ile odnosił się on

do ustalenia wysokości odszkodowania faktycznie w oparciu o reguły zawarte w art.

75 Konwencji, choć Sąd Apelacyjny sam odrzucił możliwość zastosowania tego

przepisu.

Bezspornym jest bowiem, że umowa zawarta przez strony w dniu

25.07.1996 r. została w części zrealizowana i strona pozwana dostarczyła część

zamówionego piasku hutniczego. Naruszenie umowy w rozumieniu art. 74

konwencji, polegające na zaprzestaniu dostarczania zakupionego piasku

hutniczego, mogło dotyczyć wyłącznie niezrealizowanej części umowy, a szkoda

strony powodowej mogła być więc związana z koniecznością zakupu brakującej

części zamówionego towaru.

Tymczasem Sąd Apelacyjny określając wysokość szkody przyjął ustaloną

w umowie wysokość dostawy, a zatem posłużył się konstrukcją przyjętą w art. 75

Konwencji z tą modyfikacją, że dla transakcji zastępczej przyjął ustaloną przez

siebie cenę rynkową towaru.

8

Nie sposób podzielić natomiast oceny skarżącego, że przepisy konwencji nie

dotyczą tzw. ramowych umów sprzedaży i w tym należy upatrywać również

naruszenia art. 74 Konwencji. Przepisy konwencji nie przewidują wyłączenia spod

jej działania tego rodzaju umów sprzedaży, które przewidują przy ich realizacji

składanie przez kupującego szczegółowej specyfikacji realizowanych okresowo

dostaw, co do ich wielkości i terminu. Powołane zaś w skardze kasacyjnej

brzmienie art. 14 Konwencji, jako argument za trafnością stanowiska

prezentowanego przez skarżącego, w istocie takiego waloru nie posiada, gdyż jest

to przepis określający wymogi oferty, jako formy zawarcia umowy dopuszczonej

przez przepisy konwencji, co w żadnym razie nie rozstrzyga o możliwości

stosowania przepisów konwencji do tego typu umowy sprzedaży, którą zawarły

strony.

Trafnie podniesiony zarzut naruszenia art. 74 Konwencji odnoszący się do

sposobu ustalenia odszkodowania nakazywał uwzględnienie skargi kasacyjnej

i uchylenie zaskarżonej części wyroku na podstawie art. 3985

§ 1 k.p.c.

Z tego względu niecelowe stało się szczegółowe odniesienie się do

wskazanych w skardze kasacyjnej strony pozwanej zarzutów naruszenia przepisów

postępowania.

Podobnie, jak w przypadku skargi kasacyjnej strony powodowej należy

podkreślić, że zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przekroczenie granic

swobodnej oceny dowodów, wobec brzmienia art. 3983

§ 3 k.p.c. nie mógł być

uwzględniony. Zaś wątpliwości skarżącego co do możliwości oparcia ustaleń

faktycznych o domniemania faktyczne, gdy istnieje możliwość ustalenia faktów

także przez bezpośrednie przeprowadzenie dowodów są na gruncie art. 231

nieuzasadnione. Stosowanie tego przepisu nie jest bowiem uzależnione od braku

możliwości przeprowadzenia dowodu w sposób przewidziany w przepisach

kodeksu postępowania cywilnego.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy należy mieć na uwadze, że dotychczas

nie zostały dokonane ustalenia co do ilości piasku hutniczego dostarczonego przez

stronę pozwaną w ramach wykonania umowy, co ma znaczenie dla oceny

roszczenia odszkodowawczego związanego z twierdzeniem o naruszeniu treści tej

9

umowy poprzez zaniechanie realizowania dostaw. Istotne będzie również

rozważenie właściwej podstawy do dochodzenia tego rodzaju roszczeń przez

stronę powodową, ocena rodzaju i rozmiaru szkody wykazanej przez stronę

powodową oraz rozważenie istnienia przesłanek ograniczających bądź

wyłączających odpowiedzialność odszkodowawczą strony pozwanej, która

dotychczas kwestionuje zarówno zasadę swojej odpowiedzialności, jak i wysokość

dochodzonego odszkodowania.