II CK 392/05

Sygn. akt II CK 392/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 lutego 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Protokolant Anna Wasiak

w sprawie z powództwa "C." Spółki Akcyjnej

przeciwko L.S., K.K.

oraz P.W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 2 lutego 2006 r.,

kasacji pozwanego K.K.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 grudnia 2004 r., sygn. akt [...],

oddala kasację i zasądza od pozwanego K.K. na rzecz

powodowego "C." kwotę 3.600 zł (trzy tysiące sześćset złotych)

kosztów procesu za instancję kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok

Sądu Okręgowego i zasądził od pozwanego K.K. na rzecz powodowego „C.” kwotę

354.210,60zł (trzysta pięćdziesiąt cztery tysiące dwieście dziesięć złotych

sześćdziesiąt groszy) z ustawowymi odsetkami od dnia 22 czerwca 2001 roku do

dnia zapłaty, przy czym kwota ta płatna jest solidarnie z należnościami

zasądzonymi: od L.S. w nakazie zapłaty z dnia 26 stycznia 2001 roku oraz od P.W.

w punkcie I a wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 15 kwietnia 2003 roku.

Nadto zasądził od pozwanego K.K. na rzecz strony powodowej tytułem częściowego

zwrotu kosztów procesu kwotę 7.081,73zł (siedem tysięcy osiemdziesiąt jeden

złotych siedemdziesiąt trzy grosze) przy czym kwota ta płatna jest solidarnie z

należnościami z tytułu kosztów procesu zasądzonymi: od L.S. w punkcie

IV zaskarżonego wyroku, a od P.W. w punkcie II wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia

15 kwietnia 2003 roku; w pozostałym zakresie apelację oddalił i orzekł o kosztach

procesu za wszystkie instancje.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia przytoczył tok postępowania i dokonane

ustalenia.

Strona powodowa „C." S.A. wniosła o zasądzenie solidarnie na jego rzecz od

pozwanych – L.S., K.K. i P.W. kwoty 408.349,81zł z ustawowymi odsetkami od dnia

22 czerwca 2000 r. i kosztami procesu.

W uzasadnieniu powództwa wskazała, że pozwaną L.S. łączyła umowa z „P.",

na podstawie której nabywała ona wyroby alkoholowe.

Płatności za dostarczone towary pozwana zabezpieczyła wystawiając weksel

in blanco (gwarancyjny), który poręczyli pozostali pozwani.

Jednocześnie „P.” ubezpieczyła się od szkody z tytułu nie wykonania przez

pozwaną płatności za dostarczony alkohol w powodowym zakładzie ubezpieczeń.

Ponieważ pozwana L.S. nie zapłaciła za towar dostarczony jej w 1999 r.,

powód wypłacił sprzedawcy odszkodowanie za nie zrealizowane faktury w łącznej

wysokości 322.411,15zł.

3

Następnie „P.” przelała na powodowe „C.” swoją wierzytelność w stosunku do

pozwanej L.S. oraz przekazała posiadany, a nie wypełniony weksel gwarancyjny.

Strona powodowa do nabytej wierzytelności doliczyła odsetki liczone po dniu

zapłaty odszkodowania oraz po zawarciu umowy przelewu i wypełniła weksel na

swoją rzecz, na kwotę dochodzoną pozwem z datą płatności 21 czerwca 2000 r.

Weksel ten nie został przez dłużników wekslowych wykupiony.

W dniu 26 stycznia 2001 r. Sąd Okręgowy w P. wydał nakaz zapłaty,

zasądzający solidarnie od pozwanych dochodzone pozwem należności.

Od nakazu tego wnieśli zarzuty wszyscy pozwani.

Skarżący K.K. sformułował następujące zarzuty:

1. Zasądzenie kwoty wynikającej z weksla bez jej denominacji. Weksel został

bowiem wystawiony (podpisany) przed dniem 1.01.1995 r., a więc

wymieniona w nim kwota wekslowa powinna być zdenominowana do

nowej waluty.

2. Niedopuszczalność obrotu (sprzedaży) weksli gwarancyjnych.

3. Przedawnienie dochodzonych pozwem roszczeń.

Dopiero w kolejnym piśmie procesowym z dnia 20 listopada 2001 r. (k. 115

i nast.) pozwany K.K. podniósł dodatkowo, że udzielenie przez niego poręczenia

wekslowego stanowiło przekroczenie zakresu zwykłego zarządu majątkiem

wspólnym małżeńskim, a więc czynność ta była nieważna.

Wyrokiem z dnia 28 lutego 2002 r. Sąd Okręgowy w P.:

1. uchylił nakaz zapłaty z dnia 26.01.2001 r. w części dotyczącej pozwanych

K.K. oraz P.W. i powództwo w stosunku do obu pozwanych oddalił;

2. utrzymał w mocy nakaz zapłaty w części zasądzającej od pozwanej L.S.

kwotę 405.932,08zł z ustawowymi odsetkami i uchylił nakaz zapłaty w

stosunku do tej pozwanej w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu.

W uzasadnieniu tego wyroku Sąd I instancji przedstawił poczynione

w sprawie ustalenia faktyczne z których wynika, że pozwana L.S. wystawiła w dniu

17 sierpnia 1993 r. weksel in blanco, który poręczyli pozostali pozwani.

4

Pozwana od 17.08.1993 r. do 31 października 2000 r. prowadziła działalność

gospodarczą pod firmą „O.". Przedmiotowy weksel miał zabezpieczać szkodę, jaką

może ponieść kontrahent pozwanej – „P.” na skutek nienależytego wykonywania

przez wystawcę weksla umowy sprzedaży wyrobów spirytusowych.

Jednocześnie sporządzono do weksla deklarację wekslową, w której

uprawniono sprzedawcę do wypełnienia weksla do kwoty 4.500.000.000 (starych)

złotych.

Deklaracja ta nie została podpisana przez poręczycieli wekslowych. „P.”

ubezpieczyła się jednocześnie w powodowym „C.” od szkód, jakie mogą wyniknąć z

niewywiązania się przez pozwaną L.S. z umowy zakupu wyrobów spirytusowych.

Pozwana nie zapłaciła należności za zakupiony w 1999 r. towar na łączną

kwotę 322.411,15zł.

Umową z dnia 27.04.2000 r. wynikającą stąd wierzytelność sprzedawca

przelał na powoda.

Nastąpiło to w związku z zapłatą przez powoda odszkodowania z umowy

ubezpieczenia w wysokości równej zobowiązaniu pozwanej L.S. Razem z przelaną

wierzytelnością cedent przekazał nabywcy przedmiotowy weksel in blanco, który

wypełniony został przez stronę powodową na kwotę dochodzoną pozwem.

Sąd I instancji uznał, że powództwo jest w przeważającej części zasadne

w stosunku do pozwanej L. S.

Nie ulega bowiem wątpliwości jej zadłużenie w stosunku do „P.”, wynikające z

dołączonych do pozwu faktur.

Cesja wierzytelności w stosunku do tej pozwanej była zatem ważna.

Zarzut przedawnienia sąd uznał za nieskuteczny w świetle treści art. 70 prawa

wekslowego.

Natomiast za bezzasadne uznał Sąd Okręgowy powództwo skierowane

przeciwko poręczycielom wekslowym.

Sąd ten nie podzielił co prawda zarzutów pozwanych co do niezbywalności

weksla niezupełnego.

5

Uznał jednak, że w okolicznościach sprawy „P.” nie mogła przenieść weksla

na inną osobę z uwagi na zastrzeżenie umowne.

Wniosek taki wyprowadzony został z treści porozumienia wekslowego.

Zdaniem Sądu, uprawniało ono do wypełnienia weksla jedynie pierwszego

posiadacza, tj. „P.".

W konsekwencji weksel nie mógł być wypełniony przez powoda, który nie

mógł też z niego wywodzić roszczeń w stosunku do poręczycieli wekslowych.

W uwzględnieniu apelacji powodowego „C.” wyrokiem z dnia 15 kwietnia

2003 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że utrzymał w

mocy nakaz zapłaty z dnia 26.01.2001 r. w całości w stosunku do obu pozwanych

K.K. i P.W. oraz zasądził od nich solidarnie na rzecz powoda koszty procesu za obie

instancje.

Sąd odwoławczy uznał, że doszło do skutecznego przekazania na rzecz

powoda przez „P. praw z weksla gwarancyjnego poręczonego przez pozwanych.

Wyrok sądu II instancji zaskarżył kasacją pozwany K.K.

Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 9 września 2004 r. uchylił orzeczenie Sądu

Apelacyjnego w części dotyczącej pozwanego K. i w tym zakresie przekazał sprawę

do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji strony powodowej Sąd

Apelacyjny w pierwszej kolejności wskazał, że sprawa rozpoznawana była

w odrębnym postępowaniu nakazowym.

Powództwo zostało wniesione po dniu 1 lipca 2000 r., zastosowanie znajdują

przepisy o postępowaniu nakazowym w brzmieniu nadanym im ustawą

nowelizacyjną z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach i egzekucji (Dz.U. Nr

48, poz. 554, por. art. 5 ust. 1 oraz art. 6 tej ustawy).

Stosownie do art. 493 § 1 zd. 2 k.p.c. pozwany już w piśmie zawierającym

zarzuty zobowiązany był zgłosić wszystkie zarzuty przeciwko żądaniu pozwu oraz

wskazać wszystkie okoliczności faktyczne na ich potwierdzenie.

6

Natomiast, zgodnie z przepisem art. 495 § 3 zd. 1 k.p.c. okoliczności

faktyczne, zarzuty i wnioski dowodowe nie zgłoszone w piśmie zawierającym

zarzuty od nakazu zapłaty mogą być rozpoznawane jedynie wtedy, gdy, strona

wykaże, że nie mogła z nich skorzystać wcześniej lub gdy potrzeba ich powołania

wynikłą później.

Odnosząc to do realiów rozpoznawanej sprawy odrzucić należy możliwość

rozpoznawania podniesionego przez pozwanego zarzutu, iż udzielenie przez niego

poręczenia wekslowego stanowiło czynność przekraczającą zakres zwykłego

zarządu majątkiem wspólnym małżeńskim (art. 36 § 2 zd. 1, art. 37 § 1 kriop).

Zarzut ten podniesiony został dopiero w piśmie procesowym z dnia

20 listopada 2001 r. (k. 115-117 akt). Przy tym pozwany nie wykazywał w jakikolwiek

sposób, że nie mógł zarzutu tego podnieść wcześniej lub że potrzeba jego powołania

pojawiła się dopiero na tym etapie postępowania. Nadto Sąd Apelacyjny stwierdził,

że do chwili zamknięcia rozprawy apelacyjnej pozwany nie wskazał konkretnych

faktów oraz dowodów na ich poparcie, które uwiarygodniałyby stawiany zarzut

(art. 6 k.c.).

W tymże piśmie zawierającym zarzuty (k. 40) pozwany powołał trzy zarzuty,

a mianowicie: niezastosowanie przez sąd przewalutowania sumy wekslowej na

nowe polskie złote, przedawnienia oraz niezbywalności weksli gwarancyjnych.

Ten ostatni zarzut formułowany był przy tym ogólnie, jako ocena i wykładnia stanu

prawnego w aspekcie dopuszczalności obrotu wekslami gwarancyjnymi

(niezupełnymi).

Zdaniem Sądu Apelacyjnego żaden z tych zarzutów nie okazał się zasadny.

Jeżeli chodzi o zarzut dotyczący naruszenia ustawy z dnia 7 lipca 1994 r.

o denominacji złotego, to został on już, i to na niekorzyść pozwanego, rozstrzygnięty

w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 września 2004 r.

Dokonaną tam wykładnią przepisów prawa Sąd Apelacyjny jest obecnie

związany z uwagi na treść art. 39317

k.p.c.

W sprawie nie ma też podstaw do przyjęcia zasadności zarzutu

przedawnienia.

7

Sąd Apelacyjny stwierdził, że oczywiście nie może być mowy o upływie

terminów przedawnienia wekslowego. Zachowane bowiem zostały terminy zarówno

trzyletni, jak i roczny od daty płatności weksla, o jakich mowa w przepisach art. 70

prawa wekslowego. Nie doszło też do przedawnienia roszczenia ze stosunku

podstawowego. Należności, na jakie uzupełniony został weksel, wynikają z umowy

sprzedaży wyrobów spirytusowych przez „P.” na rzecz L.S., a konkretnie z braku

zapłaty za faktury dołączone do pozwu (k. 8-13 akt).

Formalna i materialnoprawna wiarygodność tych dokumentów nie była przez

pozwanego kwestionowana.

Wynika z nich, że kupujący nie zapłacił za towary sprzedane mu w lutym

1998 r. z terminami płatności ceny w marcu 1999 r.

Dwuletni termin przedawnienia roszczeń sprzedawcy mijał zatem w marcu

2001 r. (art. 554 k.c., art. 120 § 1 zd. 1 k.c.).

Chybiony jest także - zdaniem Sądu Apelacyjnego - zarzut

o niedopuszczalności obrotu wekslami gwarancyjnymi. W judykaturze i doktrynie

utrwalona jest wykładnia, zgodnie z którą weksel in blanco może być przedmiotem

obrotu jeszcze przed jego wystawieniem. Istotne ograniczenie przy obrocie tego

weksla polega jedynie na tym, że może on być przez nabywcę wypełniony tylko

zgodnie z zawartym porozumieniem wekslowym. Z powołaniem się na wypowiedzi

w judykaturze i doktrynie Sąd Apelacyjny wskazał, że weksel in blanco nie

zaopatrzony w indos może być przeniesiony tylko według przepisów o przelewie

wierzytelności.

Dokonując z urzędu oceny prawnej treści porozumienia wekslowego,

podpisanego przez wystawcę weksla (k. 108) Sąd Apelacyjny stwierdził, że:

ocena taka i związana z nią wykładnia woli stron tego porozumienia (art. 65 k.c.), jest

bowiem elementem procesu subsumpcji ustalonego stanu faktycznego pod właściwe

przepisy, który to proces należy do sfery stosowania przez sąd z urzędu prawa

materialnego.

Zdaniem tego Sądu żadna ze stron nie podniosła w szczególności, aby

intencją jej, wyrażoną wobec kontrahenta, było zastrzeżenie, wyłączające możliwości

przelania praw do uzupełnienia weksla na inną osobę. Przeciwnie – jak to dowodził

Sąd Apelacyjny – o braku takiego zastrzeżenia świadczy wyraźnie i jednoznacznie

8

to, że dłużnicy wekslowi podpisali weksel, na którym nie było wpisanej osoby

remitenta. Logiczne jest, że brak uzupełnienia weksla w tej części przy jego

wystawieniu wynikał z założenia, że dopuszczalne będzie przekazanie praw do

weksla na inny podmiot.

W świetle zasad logicznego rozumowania i treści przeprowadzonych

w sprawie dowodów nie ma - zdaniem Sądu II instancji - dostatecznie

usprawiedliwionych przesłanek do przyjęcia że zgodnym zamiarem stron było

wprowadzenie tego rodzaju rozróżnienia między tymi uprawnieniami.

Za istnieniem dorozumianego zastrzeżenia umownego co do

niedopuszczalności przeniesienia praw do weksla nie przemawia też wskazanie

w deklaracji wekslowej jako uprawnionego do uzupełnienia weksla – „P.”.

Dokument ten nie posługuje się określeniem praw tego podmiotu jako

wyłącznych.

Zauważył przy tym Sąd Apelacyjny, że weksel zabezpieczał wykonanie

konkretnej umowy (umów) sprzedaży. Oczywiste jest w tej sytuacji i zgodne

z praktyką obrotu, że jako uprawnionego do wypełnienia weksla w deklaracji

wskazano sprzedawcę jako posiadacza weksla. Wynika to właśnie z gwarancyjnego

charakteru weksla. Strony nie zakładały przecież, jak należy przyjąć, że umowa nie

zostanie przez kupującego wykonana. Nie było zatem potrzeby, aby szczegółowo

regulować w porozumieniu wekslowym sprawy związane z przelewem praw do

weksla.

Taka treść deklaracji jednak, w konfrontacji z innymi wymienionymi wyżej

okolicznościami towarzyszącymi jej podpisaniu nie dawała – zdaniem Sądu -

podstaw do przyjęcia, że przelew praw do weksla był niedopuszczalny.

Przekazanie praw związanych z wekslem na zakład ubezpieczeń było tym

bardziej oczywiste, jeżeli zważyć na treść przepisu art. 828 § 1 zd. 1 k.c.

Przelanie praw do wypełnienia tego weksla nie było równoznaczne, jak to

sugeruje pozwany z „puszczeniem weksla w obieg".

Zgodnie z umową przelewu weksel w dalszym ciągu zabezpieczał ściśle

określone wierzytelności, wymienione w deklaracji wekslowej.

Zachowana została zatem jego funkcja stricte gwarancyjna.

9

Nie ma zatem mowy o działaniu przez cedenta z nadużyciem zaufania

dłużników wekslowych, czy też w sposób sprzeczny z zasadami współżycia

społecznego (art. 5 k.c.).

Nie uznał także Sąd za trafne zarzutów pozwanego, że weksel wypełniony

został na należności nie wynikające z deklaracji wekslowej.

Niesporne było, że wystawca weksla nie wywiązał się z obowiązku zapłaty za

nabyte artykuły alkoholowe, co spowodowało po stronie sprzedawcy szkodę

w rozumieniu deklaracji wekslowej równą tej cenie i narosłym odsetkom ustawowym

za zwłokę.

Szkoda ta, co jest niesporne, nie została przez wystawcę weksla wyrównana.

Zapłata odszkodowania przez zakład ubezpieczeń nie zwalniała kupującego

z wymienionego długu. Jedynie odpowiadająca temu długowi wierzytelność, w tym

wekslowa przeszła na ubezpieczyciela.

Pozwany jako poręczyciel wekslowy co do zasady odpowiada zatem za

zapłatę weksla na podstawie przepisu art. 32 zd. 1 prawa wekslowego.

Odpowiedzialność ta jest solidarna z innymi dłużnikami wekslowymi.

Skoro w uzasadnieniu swego wyroku z dnia 9 września 2004 r. Sąd Najwyższy

stwierdził, że powód mógł wypełnić weksel tylko do wysokości „szkody” poniesionej

przez uprawnionego – pierwotnego posiadacza weksla (art. 509 § 1 k.c.), to

ograniczało możliwość uzupełnienia weksla do wysokości kwoty wypłaconej

w ramach umowy ubezpieczenia odszkodowania tj. 354.210,60zł.

Zarówno fakt zapłaty przez powoda takiego odszkodowania, jak

i prawidłowość jego wyliczenia nie były przez pozwanego kwestionowane.

Odsetki ustawowe od należności wekslowej Sąd Apelacyjny uwzględnił

od daty płatności weksla (art. 48 pkt. 2 prawa wekslowego).

Kasację wniósł pozwany K.K.. Skarżący z powołaniem się na art. 3931

pkt 1 i 2

k.p.c. w związku z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy –

kodeks postępowania cywilnego... (Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98) zarzucił:

1. Naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy,

a mianowicie:

10

1.1. art. 233 § 1 oraz 328 § 2 k.p.c. przez nie wyjaśnienie wszystkich istotnych

okoliczności sprawy; przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów; tendencyjnie

wybiórcze, a nie wszechstronne rozważenie materiału sprawy i oparcie

rozstrzygnięcia na nieprawdziwych przesłankach, a w szczególności:

(a) nie wyjaśnienie w sposób nie budzący wątpliwości wszystkich okoliczności

powstania porozumienia wekslowego, zwłaszcza, czy istniało w chwili wystawienia

weksla in blanco;

(b) wysunięcie nieprawdziwych w świetle zebranego w sprawie materiału przesłanek

rozumowania, a więc całkowicie dowolne ustalenie, że „żadna ze stron nie podniosła

w szczególności, aby intencją jej, wyrażoną wobec kontrahenta, było zastrzeżenie,

wyłączające możliwość przelania praw do uzupełnienia weksla na inną osobę".

(c) brak jednoznacznego ustalenia treści oświadczenia woli stron w przedmiocie

umowy kupna - sprzedaży, o której mowa jest w porozumieniu wekslowym,

w szczególności czasu jej zawarcia;

(d) nienależyte rozważanie zarzutów pozwanego, jak zarzutu przedawnienia, czy złej

wiary powoda.

1.2. naruszenie art. 39317

k.p.c. przez zignorowanie przez Sąd wykładni prawa

dokonanej przez Sąd Najwyższy w wyroku z 9 września 2004 r., w szczególności:

(a) poprzez pominięcie wykładni art. 37 § 1 i § 2 k.r.op. dokonaną przez Sąd

Najwyższy w toku rozpoznania merytorycznego zarzutu pozwanego ad. 2) braku

zgody współmałżonka na udzielenie przez niego poręczenia wekslowego; Sąd

Apelacyjny to zignorował i odrzucił ten zarzut z powodów formalnych;

(b) poprzez zignorowanie dyrektyw wykładni porozumienia wekslowego, jak i natury

weksla in blanco dokonanej przez Sąd Najwyższy, który stwierdził, że pomimo, że

nie ma sformułowanego zakazu przenoszalności weksla in blanco, to jednak z

powodu zasady zaufania, na jakiej opiera się podpisanie i wręczenie weksla

niezupełnego, jeśli pomimo tej jego natury do obrotu go wprowadzono, to nie

powinno się tego obrotu ułatwiać, a nadto przez nie respektowanie wskazanej przez

Sąd Najwyższy wykładni porozumienia wekslowego in favorem debitoris (na korzyść

dłużnika)

11

(c) zignorowanie przez Sąd Apelacyjny nakazu sformułowanego przez Sąd

Najwyższy, by w celu ocenienia zasad postępowania przez Sąd w przypadku

zgłoszenia zarzutu oraz dopuszczalności jego rozpoznania merytorycznego,

zastosować art. 230 k.p.c., który w przypadku, gdy strona nie wypowie się co do

twierdzeń strony przeciwnej faktach, daje sądowi uprawnienie do uznania tych

faktów za przyznane;

1.3. naruszenie art. 495 § 3 k.p.c. w związku z art. 493 § 1 zd. 2 k.p.c. poprzez

uznanie za niemożliwe rozpoznania zarzutu pozwanego ad 2) nieważności

poręczenia wekslowego wobec braku zgody współmałżonka na to poręczenie

wekslowe, który to zarzut pozwanego zgłoszony w Sądzie Okręgowym był

uprzednio przedmiotem merytorycznego rozpoznania przez Sąd Apelacyjny

w wyroku z 15 kwietnia 2003 r. oraz przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9

września 2004 r. a więc tym samym w toku poprzedniego postępowania zostało

przez Sądy uznane, iż zachodzą pozytywne przesłanki do rozpoznania tego zarzutu.

2. Naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnie lub niewłaściwe

zastosowanie, w tym:

2.1. naruszenie art. 509 k.c. przez ustalenie, że powód nabył skutecznie na drodze

umowy przelewu wierzytelności od pierwotnego posiadacza weksla gwarancyjnego

in blanco upoważnienie do jego wypełnienia, w sytuacji:

(a) gdy sprzeciwiało się to zastrzeżeniu umownemu, albowiem upoważnienie to

przyznane zostało przez wystawcę tylko pierwszemu posiadaczowi weksla;

(b) w momencie zawierania umowy przelewu upoważnienie do wypełnienia weksla in

blanco nie odnosiło skutku, gdyż po stronie pierwszego posiadacza weksla (cedenta)

nie występowała żadna szkoda, od której rzeczywistego istnienia uwarunkowane

było - zgodnie z porozumieniem wekslowym - uprawnienie do wypełnienia weksla in

blanco, a więc sam cedent nie miał w tym momencie tego uprawnienia;

(c) wpisana na wekslu suma zobowiązania nie odnosiła się do umowy kupna-

sprzedaży, o której mowa jest w porozumieniu wekslowym, lecz dotyczyła

zobowiązania powstałego w ponad 6 lat po wystawieniu weksla.

2.2. naruszenie art. 65 § 1 i § 2 k.c.

12

(a) naruszenie wynikającej z tego przepisu dyrektywy wykładni nakazującej przy

ustalaniu woli stron brania pod uwagę wszystkich elementów składających się na

oświadczenie woli stron, tj. wyrażeń, zdań, fraz (złamanie dyrektywy wykładni

całościowej);

(b) naruszenie wynikającej z tego przepisu dyrektywy wykładni, zgodnie z którą

zakazane jest pomijanie w ustalaniu treści złożonych przez strony oświadczeń woli,

jakiegokolwiek elementu składającego się na oświadczenia stron (złamanie

dyrektywy wykładni zakazującej wykładni wybiórczej);

(c) wykładanie treści porozumienia wekslowego na podstawie treści zapisów weksla,

a nie na oświadczeniu woli stron, nadto wyłącznie na korzyść wierzyciela (in

favorem creditoris).

2.3. naruszenie art. 101 w związku z art. 10 Prawa wekslowego, tj. naruszenie

zasady obligatoryjności porozumienia wekslowego przy wekslu in blanco przez

ustalenie odpowiedzialności wekslowej skarżącego pomimo nie istnienia weksla

(a istnienia jedynie jego pozoru), z którego odpowiedzialność ta miała by wynikać

2.4. Naruszenie art. 10 w związku z art. 101 Prawa wekslowego przez uznanie, że

porozumienie wekslowe wiąże strony stosunku wekslowego niezależnie od chwili

(momentu czasowego), na jaki można stwierdzić jego zaistnienie (chwili na jaką

można stwierdzić złożenie przez strony stosunku wekslowego oświadczeń

w przedmiocie porozumieniu wekslowego).

2.5. naruszenie art. 10 w związku z art. 30 i 32 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r.

Prawo wekslowe (Dz. U. z dnia 11 maja 1936 r.) przez

(a) uznanie za ważny i rodzący ważne zobowiązanie poręczyciela weksel

gwarancyjny in blanco wypełniony przez powoda jako nabywcę tego weksla od jego

pierwszego posiadacza w sytuacji:

1° - braku jednoznacznego wykazania, że załączona do pozwu deklaracja wekslowa

(„Oświadczenie wekslowe") istniała w chwili składania przez pozwanego

poręczyciela oświadczenia (podpisu) służącego zaciągnięciu zobowiązania

wekslowego;

13

2° - wypełnienia weksla niezgodnie z treścią porozumienia wekslowego;

3° - złej wiary powoda jako nabywcy weksla in blanco;

4° - braku podpisu poręczycieli na deklaracji wekslowej i w związku z tym braku

wyraźnego oświadczenia poręczycieli co do wysokości poręczanej kwoty

zobowiązania, jak też ich zgody na umieszczenie w treści weksla klauzuli „bez

protestu";

5° - oczywistego wypełnienia weksla po upływie terminów przedawnienia roszczeń

z umowy, o której mowa jest w porozumieniu wekslowym i której wykonanie weksel

miał zabezpieczać.

2.6. Naruszenie art. 7 oraz art. 32 prawa wekslowego w związku z art. 37 § 2

Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego przez uznanie za ważne poręczenie wekslowe

w formie podpisu na wekslu, udzielonego przez pozwanego K.K. bez zgody

współmałżonka, które to poręczenie oczywiście przekracza zakres czynności

zwykłego zarządu majątkiem wspólnym małżonków.

Dodatkowo skarżący zarzucił:

2.7. Naruszenie art. 5 k.c. przez nie uznanie, że wypełnienie weksla in blanco,

wystawionego dla zabezpieczenia roszczeń związanych z prowadzeniem

działalności gospodarczej, w terminie znacznie odległym od daty wystawienia weksla

i przekraczającym znacznie termin przedawnienia roszczeń związanych

z prowadzeniem działalności gospodarczej, nie jest sprzeczne ze społeczno-

gospodarczym przeznaczeniem tego prawa i zasadami współżycia społecznego.

Wskazując na powyższe pozwany K.K. wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego przez oddalenie apelacji strony powodowej z zasądzeniem na rzecz

skarżącego kosztów procesu w instancji apelacyjnej i kasacyjnej, ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego oraz przekazanie sprawy temu

Sądowi do ponownego jej rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o kosztach procesu

według norm przepisanych.

W złożonej odpowiedzi na kasację powodowe „C.” S.A. wnosiło o jej oddalenie

z zasądzeniem kosztów procesu za instancję kasacyjną.

14

Sąd Najwyższy – po uwzględnieniu postanowień art. 3 ustawy z dnia

22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego... (Dz.U.

z 2005 r. Nr 13, poz. 98) zważył, co następuje: Zważywszy, że właściwe

zastosowanie przepisów prawa materialnego i konsekwencji stąd wynikających

uwarunkowane jest prawidłowością ustaleń faktycznych, w pierwszej kolejności

wymaga rozważenia podstawa kasacji przewidziana w art. 3931

pkt 2 k.p.c. (według

jego numeracji i brzmienia obowiązującego w dacie wydania zaskarżonego wyroku).

O ile wadliwość podstawy prawnej może być wynikiem zarówno naruszeniem

przepisów prawa materialnego, jak i uchybień procesowych, to wadliwość podstawy

faktycznej jest zawsze wynikiem uchybienia procesowego. Podstawa przewidziana

w powołanym art. 3931

pkt 2 k.p.c. wyróżnia się cechami tylko jej właściwymi.

Rozstrzygającym jest – jak wskazuje brzmienie tego przepisu – nie zarzucany

sposób naruszenia, lecz jego skutki mierzone wpływem na wynik sprawy. Musi to być

wpływ istotny. Ustawa z góry eliminuje każdy inny – nie mający takiego charakteru –

wpływ. Oznacza to, że uwzględnienie skargi kasacyjnej opartej na omawianej

podstawie z art. 3931

pkt 2 k.p.c. wymaga, aby – poza naruszeniem przepisów

postępowania – skarżący w kasacji wykazał, że następstwa stwierdzonych

wadliwości postępowania były tego rodzaju (lub skali), iż kształtowały lub

współkształtowały treść zaskarżonego w sprawie orzeczenia (postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 10 lutego 1997 r., I CKN 57/96 – OSNC 1997, nr 6-7, poz. 82).

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. i biorąc za punkt wyjścia

określoną chronologię zdarzeń przewidzianą w kodeksie postępowania cywilnego

w ramach której ciąg procesu myślowego i decyzyjnego sądu orzekającego –

niezależnie od szczebla instancji – kończy się z chwilą sporządzenia sentencji

orzeczenia. Natomiast pisemne uzasadnienie stanowi jeśli nie odwzorowanie, to

sprawozdanie możliwie wiernie odzwierciedlające ten proces. Ma zatem charakter

czynności następczej (wtórnej) w stosunku do samego podjęcia decyzji.

Nie rozważając bardziej szczegółowo jakie braki w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku można by potraktować jako mające istotny wpływ na wynik sprawy –

w orzecznictwie przyjmuje się, iż zarzut wadliwego sporządzenia uzasadnienia

zaskarżonego orzeczenia może okazać się zasadny wówczas gdy z powodu braku

w uzasadnieniu elementów wymienionych w art. 328 § 2 k.p.c. zaskarżone

orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej. To, czy w istocie sprawa została

wadliwie, czy prawidłowo rozstrzygnięta nie zależy od tego jak zostało napisane

15

uzasadnienie, co znajduje potwierdzenie w art. 39312

k.p.c. w myśl którego Sąd

Najwyższy oddala kasację także wtedy, gdy mimo błędnego uzasadnienia

orzeczenie odpowiada prawu. Podstawą zarzutu naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. nie

może być argumentacja uzasadnienia podważająca czy wręcz odrzucająca

stanowisko strony skarżącej. Kasacja – w omawianym zakresie podważa stopień

szczegółowości przytoczonej przez Sąd Apelacyjny argumentacji bądź zasadność

sformułowań o charakterze przesądzającym zamiast rozbudowanej warstwy

motywacyjnej uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Skarżący nie sprecyzował

którego z elementów konkretnie zabrakło, w uzasadnieniu kwestionowanego

rozstrzygnięcia, a obszerne wywody kasacji, nie stanowią o słabości argumentacji

zawartej w podważanym uzasadnieniu, ani też nie mogą przesądzać, iż sporządzone

uzasadnienie stanowiące zmaterializowany substrat procesu decyzyjnego wcześniej

powziętego przez właściwy Sąd jest wadliwe.

Zarzut przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów został sprecyzowany

w ten sposób, że Sąd Apelacyjny jako przesłanki swojego rozumowania wziął pod

uwagę okoliczności nieprawdziwe wyrażające się w stwierdzeniu tego Sądu jakoby:

1) „żadna ze stron nie podniosła w szczególności, aby intencją jej, wyrażoną

wobec kontrahenta, było zastrzeżenie, wyłączające możliwość przelania praw

do uzupełnienia weksla na inną osobę”,

2) „do chwili zamknięcia rozprawy apelacyjnej pozwany nie wykazał konkretnych

faktów oraz dowodów na ich poparcie, które uprawdopodobniały by stawiany

zarzut (art. 6 k.c.)” – chodzi o zarzut pozwanego K. o braku zgody jego

współmałżonka na poręczenie wekslowe.

Przyjmuje się, że granice swobodnej oceny dowodów w świetle art. 233 § 1 k.p.c.

wyznaczają zasady logicznego rozumowania, nakaz opierania się na dowodach

przeprowadzonych prawidłowo, z zachowaniem wymagań dotyczących źródeł

dowodzenia oraz bezstronności, nakaz wszechstronnego rozważenia zebranego

materiału dowodowego, konieczność wskazania, na podstawie których dowodów

dokonano ustaleń, a którym dowodom odmówiono wiarygodności i mocy

(por. m.in. uzasadnienie post. Sądu Najwyższego z dnia 29 października 1996 r.,

III CKN 8/96 – OSNC 1997, nr 3, poz. 30 i wyroku z dnia 14 stycznia 2000 r.,

I CKN 1169/99 – OSNC 2000, nr 7-8, poz. 139 a także wyrok z dnia 10 kwietnia

16

2000 r., V CKN 17/00 – OSN 2000, nr 10, poz. 189). Rozważając kwestię

upoważnienia do uzupełnienia weksla in blanco Sąd Apelacyjny – jak trafnie

wytknął skarżący – na wstępie stwierdził że „... żadna ze stron nie podniosła

w szczególności, aby intencją jej, wyrażoną wobec kontrahenta, było

zastrzeżenie, wyłączające możliwość przelania praw do uzupełnienia weksla na

inną osobę”. Następnie w odniesieniu do oświadczeń woli – ujętych w formie

pisemnej i wyrażonych w dokumentach załączonych do akt sprawy – sens

złożonych oświadczeń – ustalał przyjmując za podstawę wykładni przede

wszystkim tekst tych dokumentów bez naruszenia art. 65 k.c. Nie istnieją żadne

podstawy do podważenia wniosku Sądu Apelacyjnego o dopuszczalności

przekazania praw do weksla na inny podmiot, pomimo że powyżej przytoczone

twierdzenie upada w konfrontacji ze stanowiskiem pozwanej L.S. (k – 44).

Pozwana zarzuciła także, iż wystawiony przez nią weksel służył jako

zabezpieczenie gwarancji i jako taki nie podlegał sprzedaży. Jednakże upadek

jednego z argumentów nie wywiera takiego skutku w stosunku do pozostałych

wywiedzionych z innego środka dowodowego. Przyszła wierzytelność z weksla in

blanco, określana w literaturze przedmiotu, a także judykaturze jako

wierzytelność warunkowa, jest powszechnie uważana za przenaszalną.

Dopuszcza się przy tym – ponieważ uzyskanie samej wierzytelności z weksla in

blanco byłoby pozbawione praktycznego znaczenia – przeniesienie wraz z nią

także upoważnienia do uzupełnienia weksla in blanco, chyba że co innego wynika

z treści upoważnienia (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 1998

r., III CKN 342/97 – OSNC 1998, nr 9, poz. 141). Zasadnie Sąd Apelacyjny

wykluczył, iż wypełnienie weksla podpisanego in blanco nastąpiło niezgodnie z

wolą dłużnika i odwołał się do stanowiska Sądu Najwyższego zawartego w

wyroku z dnia 8 maja 1997 r., II CKN 158/97 (OSNC 1997, nr 10, poz. 186)

wskazującego, że wypełnienie weksla podpisanego in blanco może być tylko

wówczas uważane za niezgodne z wolą dłużnika, jeżeli sprzeciwia się ono

wyraźnie oświadczonej wobec wierzyciela woli dłużnika. Sytuację taką w

rozpoznawanej sprawie zasadnie Sąd Apelacyjny wykluczył. Stosunek pomiędzy

podpisanym na wekslu in blanco a odbiorcą tego weksla opiera się na zaufaniu

podpisanego (dłużnika). Udzielając wierzycielowi upoważnienia do wykorzystania

weksla niezupełnego, bierze on za siebie ryzyko. Ten element zaufania i pozycja

dłużnika powoduje, co podkreślał Sąd Najwyższy w poprzednim wyroku z dnia

17

9 września 2004 r. (k – 307 in.), że dłużnik zasługuje na silniejszą ochronę

prawną, wyrażającą się w postulacie wykładni porozumienia wekslowego na jego

korzyść, lecz w sytuacji, gdy możliwe są dwie lub więcej interpretacje oświadczeń

woli stron, którą jednakże Sąd Apelacyjny wykluczył. Wystawienie weksla

in blanco stanowi jedno z najważniejszych form zabezpieczenia osobistego

wierzytelności. Znaczenie tej funkcji, jak i konsekwencji wynikających

z formalnego charakteru zobowiązania wekslowego byłyby podważone gdyby

przyjąć wywody kasacji oparte na obu podstawach wymienionych w art. 3931

k.p.c.

Do podnoszonego zarzutu nieważności poręczenia wekslowego opartemu na

przesłankach z art. 36 i 37 k.r.o. ustosunkował się w płaszczyźnie wskazanych

przepisów Sąd Najwyższy w powołanym orzeczeniu z dnia 9 września 2004 r.,

stwierdzając w konkluzji – obszernych wywodów – że sytuacja procesowa w zakresie

odnoszącym się do tego zagadnienia wymaga oceny prawnej skuteczności tego

zarzutu, przy uwzględnieniu kwestii obowiązków dowodowych stron, co do

okoliczności istotnych dla właściwej jego oceny. Przy bezspornym ustaleniu, że

zarzut ten podniesiony został dopiero w piśmie procesowym z dnia 20 listopada

2001 r. – Sąd Apelacyjny dokonał tej oceny prawnej skuteczności zarzutu bez

naruszenia art. 39717

k.p.c. Przepis art. 495 § 3 k.p.c. stwarza możliwość, stanowiącą

wyjątek w postaci, rozpoznania zarzutów niezgłoszonych w piśmie zawierającym

zarzuty po spełnieniu przesłanek w tym przepisie wskazanym, czego skarżący nie

wykazał i bezpowrotnie utracił to uprawnienie.

Podstawą ustaleń faktycznych w sądzie drugiej instancji stanowią następujące

elementy:

- materiał zebrany w toku postępowania w pierwszej instancji,

- materiał zebrany przez sąd drugiej instancji z zachowaniem reguł z art. 381

i 368 § 1 pkt 4 k.p.c. ograniczających dopuszczalność powołania nowych

faktów i dowodów, uzupełniających materiał zgromadzony w instancji niższej,

- fakty powszechnie znane (art. 213 § 1, 228 § 1 k.p.c.), fakty znane sądowi

orzekającemu z urzędu (art. 228 § 2 k.p.c.), fakty przyznane (art. 229 k.p.c.),

fakty niezaprzeczone, domniemania prawne (art. 234 k.p.c.).

Skarżący w kasacji, adresatem licznie wysuwanych zarzutów mających za

przedmiot brak wyjaśnienia, ustalenia, dociekania bądź też rozwiania wszelkich -

18

nasuwających się autorowi kasacji – wątpliwości - czyni Sąd orzekający, nie bacząc

na przepisy k.p.c. (m.in. art. 3, 227 k.p.c.) i art. 6 k.c. Pomija istotne cechy modelu

postępowania kontradyktoryjnego w ramach którego to strony prowadzą spór przed

sądem. W świetle nie budzącego wątpliwości obowiązku przestawienia przez stronę

dowodów i ciężaru udowodnienia faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy,

trafnym jest wskazanie, iż nie istnieją żadne uzasadnione powody, aby to sąd

orzekający uznawał za istotne dla sprawy fakty, które w toku postępowania - nie były

istotnymi dla stron procesu. Z powyższego wynika, że zarzuty kasacji wywiedzione

w ramach podstawy przewidzianej w art. 3931

pkt 2 k.p.c. nie zasługują na

uwzględnienie.

Podstawa kasacji przewidziana w art. 3931

pkt 1 k.p.c. obejmuje dwa rodzaje

naruszeń prawa materialnego: błędne rozumienie treści lub znaczenie normy

prawnej (błędna wykładnia) oraz błędne subsumowanie faktów ustalonych

w procesie pod stan faktyczny abstrakcyjny określony w procesie (niewłaściwe

zastosowanie). Każdy z tych rodzajów naruszeń rządzi się własnymi regułami.

Nie ulega wątpliwości, że skarżący powinien wyraźnie każdą z tych postaci wskazać

i przytoczyć zarzuty odnoszące się odpowiednio do każdej z nich.

Skarżący zarzucił naruszenie: art. 509 k.c. „... przez ustalenie, że powód nabył

skutecznie na drodze umowy przelewu wierzytelności ...” i naruszenie art. 10 w zw.

z art. 101 prawa wekslowego”... przez uznanie, że porozumienie wekslowe wiąże

strony stosunku wekslowego niezależnie od chwili (momentu czasowego), na jaki

można stwierdzić jego zaistnienie...”; naruszenie art. 10 w zw. z 30 i 32 ustawy

z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe (Dz.U. z dnia 11 maja 1936 r.) przez

uznanie za ważny weksel gwarancyjny in blanco wypełniony przez powoda

w warunkach wskazujących na liczne wadliwości przez skarżącego przytoczone.

Wykazywanie wadliwości dokonywanych ustaleń faktycznych nie może być

potraktowane jako stanowiące uzasadnienie podstawy kasacji przewidzianej w art.

3931

pkt 1 k.pc..c Dla oceny przez Sąd Najwyższy, rozpoznający kasację, trafności

zarzutu naruszenia prawa materialnego miarodajny jest stan faktyczny sprawy,

będący podstawą wydania zaskarżonego wyroku (orz. Sądu Najwyższego z dnia

7 marca 1997 r., II CKN 18/97 – OSNC 1997, nr 8, poz. 112).

Według niekwestionowanych ustaleń Sądu Apelacyjnego pozwana L.S. nie zapłaciła

za nabyty towar w lutym 1998 r. z określonym terminem płatności w marcu 1999 r.

19

Sąd Apelacyjny przywołał przepis art. 554 k.c., który jest przepisem szczególnym w

rozumieniu art. 118 in principio k.c. i obejmuje roszczenie nie tylko o zapłatę ceny,

lecz także o odsetki ustawowe.

Zobowiązanie z weksla in blanco powstaje z chwilą umownego wręczenia tego

dokumentu. Uzupełnienie go przez remitenta lub jego prawnego następcę ma skutek

prawny ex tunc, powoduje więc taki stan prawny, jakby weksel już w chwili

podpisania był wypełniony. W myśl powołanego art. 554 k.c. roszczenia z tytułu

sprzedaży w zakresie działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy przedawniają się

z upływem lat dwóch. Początek biegu tego dwuletniego terminu przedawnienia

reguluje art. 120 § 1 k.c., łącząc go z wymagalnością roszczenia. Nie znajduje

zatem uzasadnienia pogląd kasacji jakoby udzielenie poręczenia wekslowego

gwarantowało zapłatę roszczenia, które miało ewentualnie powstać w okresie nie

dłuższym niż 3 lata od daty wystawienia weksla. Chybione są także twierdzenia

skarżącego jakoby porozumienie wekslowe przy wekslu niezupełnym było konieczne

aby można było w ogóle mówić o powstaniu weksla. W literaturze przedmiotu

podnosi się, iż formalny charakter zobowiązania wekslowego, sprawia że nie wola

stron decyduje o jego treści, ale sam tekst dokumentu. Treść zobowiązania

wekslowego ustala się na podstawie tekstu weksla, a brak deklaracji wekslowej,

czy niezgodne z nią uzupełnienie weksla nie ma zasadniczo wpływu na istnienie

odpowiedzialności wekslowej. W każdym razie odrzucić należy twierdzenia

skarżącego jakoby jego stanowisko - powyżej w skrócie przytoczone - wspierało

powołane orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 1998 r., III CKN 531/97

(OSNC 1999 nr 1, poz. 13).

Prawo wekslowe nie definiuje pojęcia dobrej i złej wiary. Są to pojęcia prawa

cywilnego, na gruncie którego przyjmuje się zawsze domniemanie dobrej wiary.

Domniemanie przewidziane w art. 7 k.c. jest wiążące dla sądu orzekającego (art. 234

k.p.c.), aż do czasu, gdy strona związana ciężarem dowodu (art. 6 k.c.) udowodni złą

wiarę. Skarżący powyższego nie wykazał. Przytacza on - nie tylko w tej kwestii -

własne twierdzenia przypisując im charakter i walor rozstrzygający. Nie wykazał

także skarżący, iż zachodzą szczególne okoliczności, które świadczyłyby

o naruszeniu zasad współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Zakres stosowania tego

przepisu powinien być ograniczony w sprawach o roszczenia wynikające

z prowadzenia działalności gospodarczej. Żaden z pozwanych, w tym także

20

skarżący, nie może skutecznie w ustalonych okolicznościach tej sprawy, powoływać

się na art. 5 k.c. Podkreślana już surowość zobowiązań wekslowych, zarówno

formalna jak i materialna, i liczne unormowania, zawarte w przepisach prawa

wekslowego służą bezpieczeństwu i łatwości obrotu wekslowego, które nie mogą być

ograniczane w stopniu nie znajdującym uzasadnienia w ustawie. Bezzasadność

zarzutów zgłoszonych w ramach podstawy z art. 3931

pkt k.p.c. wskazuje,

że kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw i dlatego podlega oddaleniu

(art. 39312

k.p.c.) z zasądzeniem żądanych kosztów procesu za instancję kasacyjną

(art. 39319

, 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1, 98 § 1 i 3 oraz 99 k.p.c.).