V CSK 166/05

Sygn. akt V CSK 166/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 kwietnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa W.J.

przeciwko Skarbowi Państwa - Naczelnikowi Urzędu Skarbowego […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 kwietnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej powoda i strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 kwietnia 2005 r., sygn. akt [...],

oddala obie skargi kasacyjne, koszty postępowania kasacyjnego

wzajemnie znosi.

2

Uzasadnienie

Powód W.J. wniósł dwa pozwy przeciwko Skarbowi Państwa - Naczelnikowi

Urzędu Skarbowego. W pozwie wniesionym w dniu 31 grudnia 1999 r. powód

domagał się zasądzenia kwoty 1.309.397 złotych wraz z ustawowymi odsetkami. W

uzasadnieniu podał, że w dniu 9 września 1999 r. pozwany wydał decyzję na mocy

której przeniósł na powoda odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe „K.”

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na podstawie art. 298 § 1 i 2 kodeksu

handlowego. Decyzja została utrzymana w mocy przez Izbę Skarbową.

Na podstawie tej decyzji pozwany wszczął postępowanie egzekucyjne

z nieruchomości stanowiących osobisty majątek powoda.

W wyniku skargi powoda Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził

nieważność decyzji Urzędu Skarbowego. Dochodzona przez powoda kwota

stanowi równowartość kwoty wyegzekwowanej przez Urząd Skarbowy -

563.632,70 zł, powiększonej o odsetki za zwłokę od daty zatwierdzenia planu

podziału, liczone jak za zobowiązania podatkowe.

W drugiej sprawie, w której pozew został wniesiony w dniu 22 maja 2003 r.,

powód domagał się zasądzenia 1.755.482,68 zł, mającej stanowić część szkody

jaką poniósł w związku ze sprzedażą nieruchomości w wyniku egzekucji

prowadzonej przez pozwanego. Podawał, że wskutek egzekucji, nie doszła do

skutku sprzedaż nieruchomości R.P., który oferował znacznie wyższą kwotę niż ta,

za którą nieruchomość sprzedano.

Po połączeniu obu spraw Sąd Okręgowy w B. wyrokiem z dnia 10 maja 2004

r. oddalił powództwo.

Sąd Okręgowy poczynił następujące ustalenia. Powód był członkiem

jednoosobowego zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością „K.” działającej

od dnia 24 listopada 1993 r. W styczniu i lutym 1995 r. w spółce przeprowadzono

kontrolę, która wykazała, że spółka dokonała nieuzasadnionego odliczenia od

podatku naliczanego za wystawiane faktury przez Spółdzielnię „P.” na kwotę

495.010,82 zł. Egzekucja z majątku spółki okazała się bezskuteczna. W dniu 9

3

kwietnia 1996 r. Urząd Skarbowy wydał decyzję, mocą której przeniósł

odpowiedzialność za zaległości podatkowe spółki na powoda w oparciu o art. 298

§ 1 kodeksu handlowego. Powyższa decyzja została utrzymana w mocy decyzją

Izby Skarbowej z dnia 23 października 1996 r.

Na podstawie powyższych decyzji została wszczęta egzekucja z majątku

powoda, a pozwany przystąpił jako wierzyciel do toczącej się już przeciwko

powodowi egzekucji. Pozwany nie był jedynym wierzycielem powoda. Przeciwko

powodowi toczyła się już wcześniej egzekucja z wniosku Urzędu Miejskiego, R.P.,

B.I. i G.G.

W czasie toczącego się postępowania egzekucyjnego powód przebywał za

granicą, nie wracał w związku z toczącą się przeciwko niemu sprawą karną.

W czasie pobytu zagranicą powód prowadził rozmowy z R.P., przedstawicielem

spółki, która chciała nabyć od powoda nieruchomości objęte toczącym się

postępowaniem egzekucyjnym. Powód nie informował R.P., że nieruchomości

zostały zajęte przez komornika, gdyby doszło do sprzedaży miał otrzymać kwotę 1

miliona dolarów.

W toku postępowania egzekucyjnego R.P. i M.K. nabyli nieruchomość

należącą do powoda na licytacji, za kwotę 750.094 zł. Rok później nieruchomość

ta została przez nich sprzedana za 13 milionów marek. Na podstawie planu

podziału pozwany uzyskał kwotę 549.581,70 zł.

Powód zaskarżył decyzje Urzędu Skarbowego i Izby Skarbowej do

Naczelnika Sądu Administracyjnego, który wyrokiem z dnia 14 lipca 1999 r.

stwierdził nieważność zaskarżonych decyzji. W uzasadnieniu NSA stwierdził, że

właściwym do rozpoznania sprawy, której przedmiotem jest roszczenie oparte na

art. 298 k.h. jest sąd powszechny. Pismem z dnia 23 listopada 1999 r. powód

zwrócił się do pozwanego o zwrot kwoty 1.289.752,22 złote, obejmującej

wyegzekwowaną kwotę 549.752,22 zł wraz z odsetkami od dnia 1 lutego 1997 r.

(wyliczonymi przez powoda na kwotę 708.017,83 zł) oraz 14.051,00 zł wraz

z odsetkami liczonymi od dnia 1 lutego 1997 r. w wysokości 18.101,69 zł.

W dniu 10 stycznia 2000 r. pozwany wniósł do Sądu Okręgowego w B.

pozew przeciwko powodowi, jako członkowi zarządu spółki „K.” domagając się

4

zasądzenia od niego kwoty 984.310,00 zł na podstawie art. 298 § 1 k.h. Podstawą

żądania była treść decyzji administracyjnych, stwierdzających zakres zobowiązania

podatkowego spółki „K.”. Zobowiązanie to polegało na obowiązku zwrotu Skarbowi

Państwa nienależnie pobranych kwot z tytułu nieprawidłowo i bezpodstawnie

wykazanej w deklaracji VAT nadwyżki podatku. Działania gospodarcze Spółki

polegały na dokonywaniu pozornych transakcji, mających stworzyć warunki do

ubiegania się o nienależny zwrot podatku. Wyrokiem z dnia 11 października 2000 r.

Sąd uwzględnił w całości powództwo Urzędu Skarbowego. Wyrok jest

prawomocny.

Postanowieniem z dnia 14 czerwca 2000 r. Sąd Apelacyjny, zmieniając

postanowienie Sądu Okręgowego, zabezpieczył roszczenie Skarbu Państwa

Urzędu Skarbowego poprzez zajęcie przysługującej powodowi wierzytelności w

odniesieniu do Skarbu Państwa w kwocie 543.872,61 zł, gdyż decyzje określające

wysokość zobowiązań podatkowych Spółki stały się ostateczne. W dniu 10

października 2001 r. pozwany dokonał rozliczenia zabezpieczonej kwoty na poczet

zasądzonej wyrokiem od powoda. O sposobie rozliczenia poinformował powoda

pismem z dnia 5 grudnia 2002 r.

W dniu 15 listopada 2001 r. powód złożył do Izby Skarbowej wniosek w

sprawie orzeczenia odszkodowania w kwocie 1.755.842,68 zł na podstawie art. 260

§ 1, § 3 i § 4 Ordynacji podatkowej, za szkodę poniesioną w związku z

postępowaniem egzekucyjnym prowadzonym w oparciu o decyzję Urzędu

Skarbowego oraz utrzymującą ją w mocy decyzję Izby Skarbowej. W dniu 22

kwietnia 2003 r. powód otrzymał decyzję Izby Skarbowej z dnia 16 kwietnia 2003 r.

odmawiającą mu przyznania odszkodowania.

Na podstawie powyższych ustaleń Sąd Okręgowy uznał, że strony stały się

względem siebie dłużnikami i wierzycielami. Zdaniem Sądu Okręgowego powodowi

należy się odszkodowanie w wysokości łącznej 630.200,5 zł, na które składa się

kwota 563.632,70 zł uzyskana przez pozwanego z egzekucji komorniczej i koszty

komornicze w kwocie 14.051 zł, powiększone o odsetki ustawowe. Sąd uznał, że

powód nie może naliczać odsetek liczonych jak dla zaległości podatkowych,

ponieważ jego roszczenie ma charakter cywilnoprawny, a stosowanie odsetek

5

ustawowych wynika z art. 481 k.c. Ponieważ pozwany pismem z dnia

10 października 2001 r. zawiadomił powoda, że dokonuje rozliczenia

zabezpieczonej kwoty 543.872,71 zł na poczet zasądzonej 984.310 zł z odsetkami

– dało to podstawę do dokonania potrącenia z roszczenia powoda na zasadzie art.

498 k.c. Powództwo podlegało oddaleniu, gdyż wierzytelność powoda jako

mniejsza uległa na skutek potrącenia umorzeniu.

Jeżeli chodzi o żądanie zasądzenia kwoty 1.755.482,68 zł to zdaniem Sądu

Okręgowego brak jest związku przyczynowego pomiędzy działaniem pozwanego

a szkodą. Powód dochodzi utraconych korzyści, a więc takich, jakie mógłby

osiągnąć, gdyby nie doszło do sprzedaży nieruchomości wskutek egzekucji

komorniczej. Pozwany przyłączył się jedynie do egzekucji, która już się toczyła

przeciwko powodowi z wniosku innych wierzycieli. Powód w tej sytuacji nie mógłby

sprzedać R.P. nieruchomości, nawet gdyby pozwany do egzekucji nie przystąpił.

Sąd Okręgowy nie dał wiary twierdzeniom powoda, że ukrywając się za granicą

przed wymiarem sprawiedliwości dysponował wystarczająca kwotą, aby spłacić

wszystkich wierzycieli oprócz pozwanego, gdyż tego nie uczynił i dopuścił do

egzekucji.

Na skutek apelacji powoda Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia 13 kwietnia

2005 r., zmienił wyrok Sądu Okręgowego zasądzając od pozwanego na rzecz

powoda kwotę 663.951,84 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 31 grudnia 1999 r. i

oddalając powództwo w pozostałej części. Podzielając ustalenia faktyczne Sądu

pierwszej instancji Sąd Apelacyjny uznał, że roszczenie powoda wynikające

z żądania zasądzenia wyegzekwowanej należności w wyniku przeprowadzonej

egzekucji jest uzasadnione. Zdaniem Sądu Apelacyjnego rację ma skarżący, że

zgodnie z art. 72 § 1 pkt 4, 73 § 1 pkt 5 i 78 § 1 i § 3 pkt 1 Ordynacji podatkowej

wyegzekwowana należność jest nadpłatą, została bowiem zapłacona przez powoda

jako osobę trzecią, a decyzję o jego odpowiedzialności określono jako

zobowiązanie nienależne.

Plan podziału wyegzekwowanej kwoty sporządzono 31 stycznia 1997 r.

Przyjęcie daty powstania szkody jako 1 lutego1997 r. nie zastało zakwestionowane

przez pozwanego. Przepis art. 78 § 1 i § 3 Ordynacji podatkowej stanowi, że

6

nadpłaty podlegają oprocentowaniu w wysokości równej wysokości odsetek za

zwłokę pobieranych od zaległości podatkowych, od dnia powstania nadpłaty.

Nadpłatą jest należność główna, nie zaś odsetki i w związku z tym tylko nadpłacony

podatek podlega oprocentowaniu od dnia powstania nadpłaty. Natomiast odsetki

podlegają zwrotowi wraz z należnością główną jednak bez oprocentowania.

Powodowi należy się zwrot nadpłaty w kwocie 489.300 zł, odsetki od należności

głównej liczone jak dla zaległości podatkowych za okres od dnia 1 lutego 1997 r. do

30 grudnia 1999 r. w kwocie 644.191,15 zł, odsetki wyegzekwowane z należnością

główną w kwocie 60.281,70 zł i koszty komornicze w kwocie 14.051,70 zł, łącznie

1.207.824,70 zł.

Roszczenie powoda ma charakter cywilnoprawny. Przepisy art. 260 § 1 i art.

261 § 1 Ordynacji podatkowej odsyłają poszkodowanego na drogę sądową

o odszkodowanie przy czym do odszkodowania stosuje się przepisy kodeksu

cywilnego. Szkoda powoda w rozumieniu art. 361 k.c. jest strata, jakiej doznał

przez nieuzyskanie zwrotu należności z odsetkami do dnia wniesienia pozwu.

Z dniem wniesienia pozwu pozwany pozostaje w opóźnieniu i z tą datą powodowi

należą się odsetki ustawowe na podstawie art. 481 k.c.

W ocenie Sądu Apelacyjnego wzajemne wierzytelności stron nadają się do

potrącenia. Pismo pozwanego z dnia 10 października 2001 r. (k. 171) stanowi

oświadczenie o potrąceniu spełnia bowiem wymogi określone w art. 499 k.c.

W piśmie tym pozwany podaje dokładną kwotę dokonanego potrącenia, jest nią

kwota 543.872,71 zł. Zatem należność powoda po dokonanym potrąceniu to kwota

663.951,84 zł z ustawowymi odsetkami od daty wniesienia pozwu (1.207.824,55 –

543.872,71).

Od wyroku Sądu Apelacyjnego obie strony wniosły skargi kasacyjne.

Pozwany zaskarżył wyrok w części uwzględniającej apelację powoda. Zarzucił

naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 72 § 1 pkt 4,

73 § 1 pkt 5 i art. 78 § 1 i § 3 pkt 1 oraz 260 § 1 w związku z art. 261 § 1 Ordynacji

podatkowej, niezastosowanie art. 330 Ordynacji podatkowej i art. 29 ustawy z dnia

19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych, błędną wykładnię przepisu art.

260 § 1 Ordynacji podatkowej (art. 361 § 1 i art. 361 § 2 k.c. w związku z art. 261 §

7

1 Ordynacji podatkowej) niezastosowanie art. 60 i 65 k.c. w związku z art. 499 k.c.

oraz niewłaściwe zastosowanie art. 498 § 1 i 2 k.c. Zarzucił także naruszenie

przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy: art. 391 § 1

k.p.c. w związku z art. 328 § 2 k.p.c., art. 382 i 391 § 1 k.p.c. w związku z art. 232,

6 i 233 k.p.c., art. 382 i 391 § 1 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 i 233 k.p.c., art. 378,

391 § 1 k.p.c. w związku z art. 321 § 1 i 328 § 2 k.p.c.

Powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w części oddalającej apelację

i orzekającej o kosztach. Zarzucił naruszenie art. 260 i 261 Ordynacji podatkowej

i art. 11 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skargi kasacyjne nie zasługują na uwzględnienie. Jeżeli chodzi o skargę

pozwanego, to zgodzić się można z zarzutem, że Sąd Apelacyjny niewłaściwie

powołał przepisy art. 72 § 1 pkt 4, 73 § 1 pkt 5 i art. 78 § 1 i § 3 pkt 1 Ordynacji

podatkowej dotyczące nadpłaty i jej zwrotu. Skarżący ma także rację, ze zgodnie

z art. 330 Ordynacji podatkowej zwrot nadpłat, powstałych przed dniem wejścia

w życie tej ustawy, dokonywany jest na podstawie przepisów ustawy

o zobowiązaniach podatkowych. Rzecz w tym, że stosownie do treści art. 72 § 1

Ordynacji podatkowej, który określa jakiego rodzaju kwoty stanowią nadpłaty, nie

można uznać kwoty przymusowo wyegzekwowanej za nadpłatę.

Skutek wyegzekwowania nienależnej kwoty jest podobny do skutku nadpłaty,

jednakże w zamieszczonym w art. 72 § 1 katalogu kwot stanowiących nadpłaty, nie

wymienia się kwot uzyskanych z egzekucji. Dlatego chybiony jest wywód skargi

kasacyjnej co do niemożności stosowania przepisów Ordynacji podatkowej

o zwrocie nadpłat ze względu na przejściowy przepis art. 330.

Do kwot wyegzekwowanych na podstawie decyzji dotkniętych nieważnością

stosuje się nie przepisy o zwrocie nadpłat, ale przepisy o odpowiedzialności

odszkodowawczej (art. 260 i 261 Ordynacji podatkowej).

Ze względu na podobny skutek nienależnej egzekucji i nadpłaty, polegający

na bezpodstawnym uszczupleniu majątku dłużnika na poczet nieistniejącego

zobowiązania przepisy o zwrocie nadpłat mogą mieć jednakże pomocnicze

8

znaczenie przy ustalaniu składników szkody. W przypadku odpowiedzialności

odszkodowawczej nie jest bez znaczenia okoliczność, że nadpłata podlega

oprocentowaniu w wysokości równej wysokości odsetek pobieranych od zaległości

podatkowych, gdyż odszkodowanie w związku z egzekucją nienależnej kwoty nie

powinno być niższe niż suma uzyskana w razie zwrotu dobrowolnie zapłaconej

nienależnej kwoty.

Pomimo wadliwego powołania art. 72 § 1 pkt 4, 73 § 1 pkt 5 i art. 78 § 1 i § 3

pkt 1 Ordynacji podatkowej, zaskarżony wyrok odpowiada prawu. Sąd Apelacyjny

prawidłowo przyjął, że odsetki liczone w wysokości odsetek za zwłokę od zaległości

podatkowych do dnia wniesienia pozwu są składnikiem szkody. Zarzut „błędnej

wykładni art. 260 § 1 Ordynacji podatkowej, art. 361 § 1 i 2 k.c. i błędnego

przyjęcia, że norma prawna wynikająca z tego przepisu pozwala na przyjęcie

związku pomiędzy wydaniem nieważnej decyzji a uprawnieniem do żądania

odsetek podatkowych, a ponadto, że rzeczywistą stratę w rozumieniu tego przepisu

stanowią również odsetki należne od wyegzekwowanych należności w wysokości

odsetek od zaległości podatkowych” uznać trzeba za nie przekonujący. Stosownie

do art. 261 § 1 Ordynacji podatkowej do odszkodowania przysługującego na

podstawie art. 260 stosuje się przepisy kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 361 § 2

k.c. na szkodę składa się zarówno strata, „którą poszkodowany poniósł, jak i

korzyści, które mogłyby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono”. Wprawdzie

przed nowelizacją art. 260 § 1 z dnia 1 września 2005 r. (Dz.U. Nr 143, poz. 1199)

w przepisie tym była mowa o odszkodowaniu tylko za poniesioną rzeczywistą

szkodę, ale Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 23 września 2003 r. orzekł, że

przepis ten, w części ograniczającej odszkodowanie do rzeczywistej szkody, jest

niezgodny z art. 77 Konstytucji.

Nie jest zasadny także zarzut nie zastosowania art. 60 i 65 k.c. w zw. z art.

499 k.c. oraz niewłaściwe zastosowanie art. 498 § 1 i 2 k.c. i oparcie się w ocenie

skutków prawnych potrącenia z art. 498 k.c. w związku z art. 499 k.c. na

dosłownym brzmieniu pisma pozwanego z dnia 10.10.2001 r. Pozwany

w wymienionym piśmie podał do potrącenia ściśle oznaczoną kwotę 543.872,71 zł,

więc przytoczone w skardze kasacyjnej przepisy prawa nie upoważniały Sądu do

potrącenia z wierzytelnością powoda kwoty wyższej niż po dana przez pozwanego.

9

Chybione są także zarzuty naruszenia przepisów postępowania, które

w istocie sprowadzają się do tego, że zdaniem skarżącego, Sąd drugiej instancji

powinien podzielić jego ocenę prawną ustalonego w sprawie stanu faktycznego

i dać temu wyraz w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

Powód w swojej skardze kasacyjnej zakwestionował co do zasady

dopuszczalność potrącenia twierdząc, że przysługująca mu od pozwanego

należność stanowi nadpłatę, a więc należność regulowaną wyłącznie przepisami

prawa administracyjnego. W konsekwencji nie może być potrącana

z cywilnoprawną wierzytelnością przysługującą pozwanemu od powoda.

Zostało już wyżej wyjaśnione, że kwota nienależnie wyegzekwowana nie

mieści się w katalogu kwot określonych w art. 72 § 1 Ordynacji podatkowej jako

nadpłaty. W rezultacie stwierdzenia nieważności decyzji na podstawie których

przeprowadzono egzekucję, powodowi przysługuje roszczenie nie o zwrot nadpłaty

ale roszczenie odszkodowawcze na podstawie art. 260 Ordynacji podatkowej.

Wierzytelność wynikająca z obowiązku naprawienia szkody jest wierzytelnością

cywilnoprawną. Wymieniony w skardze kasacyjnej powoda przepis art. 75 § 1

Ordynacji podatkowej określa sposób postępowania organu podatkowego z kwotą

nadpłaty. W żadnym razie nie wyłącza potrącenia odszkodowania, o którym mowa

w art. 260 Ordynacji podatkowej. Nie ma także innych przepisów, które wyłączałyby

dopuszczalność potrącenia takiej wierzytelności.

Wobec oddalenia skargi kasacyjnej nie ma podstaw do rozważania zarzutów

dotyczących orzeczenia o kosztach sądowych, gdyż rozstrzygnięcie o kosztach nie

może być przedmiotem samodzielnej skargi kasacyjnej.

Z powyższych względów na mocy art. 39814

k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji wyroku.