III CSK 119/05

Sygn. akt III CSK 119/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 lipca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Gerard Bieniek

SSN Jan Górowski

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa Zespołu Zakładów Opieki Zdrowotnej […]

przeciwko Narodowemu Funduszowi Zdrowia

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 21 lipca 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 maja 2005 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Powód - Zespół Zakładów Opieki Zdrowotnej udzielał świadczeń

zdrowotnych w zakresie lecznictwa zamkniętego, ambulatoryjnego lecznictwa

specjalistycznego, rehabilitacji oraz pomocy doraźnej, na podstawie umów

zawartych w grudniu 2000 r. przez Regionalną Kasę Chorych (poprzednika

prawnego pozwanego) i powoda. Łączące strony umowy były wielokrotnie

zmieniane aneksami w zakresie wysokości ustalonego w nich wynagrodzenia

należnego powodowi, z tym że podwyższenie należnego powodowi wynagrodzenia

następowało z uwagi na zwiększenie limitu wykupionych świadczeń zdrowotnych

poszczególnych rodzajów, nie zaś ich cenę jednostkową.

Wykonując postanowienia znowelizowanej 22 grudnia 2000 r. ustawy

z 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przeciętnych

wynagrodzeń, powód, jako pracodawca wypłacił pracownikom podwyżki

w wysokości co najmniej 203 zł na pełen etat i w 2001 r. wydatkował na ten cel

1 928 520 zł. Przeprowadzone przez powoda działania restrukturyzacyjne

doprowadziły do uzyskania oszczędności własnych pozwalających na pokrycie 12%

kosztów koniecznych dla wykonania postanowień wspomnianej ustawy.

Pismem z 20 kwietnia 2001 r. powód zwrócił się do Regionalnej Kasy

Chorych o renegocjację kontraktów zawartych na 2001 r., a to z uwagi na wzrost

kosztów wynagrodzenia wynikający z wykonania obowiązku przewidzianego w art.

4a powołanej wyżej ustawy. Regionalna Kasa Chorych odmówiła zmiany

kontraktów polegającej na podwyższeniu cen jednostkowych wykupionych

świadczeń w celu zrekompensowania narzuconej przez ustawodawcę podwyżki

wynagrodzeń.

W tej sytuacji powód wniósł o zasądzenie od pozwanego kwoty 1 700 178 zł

z odsetkami ustawowymi od 15 sierpnia 2003 r. Kwota ta stanowiła równowartość

części kosztów wydatkowanych przez powoda w związku z podwyżką

wynagrodzenia jego pracownikom o 203 zł, a którą jego zdaniem winien mu

przekazać pozwany. Jako podstawę prawną roszczenia powód wskazał art. 3571

3

k.c., a alternatywnie w toku procesu podał, że jego roszczenie może wynikać też

z art. 415 k.c. lub 471 k.c.

Wyrokiem z dnia 26 października 2004 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił

powództwo nie znajdując uzasadnionej podstawy prawnej do uwzględnienia

roszczeń powoda. Rozpoznający sprawę na skutek apelacji powoda

Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od

pozwanego na rzecz powoda kwotę 964 260 zł z odsetkami ustawowymi od dnia

24 maja 2005 r., w pozostałym zaś zakresie apelację oddalił.

Sąd Apelacyjny uznał, że kasa chorych kalkulowała proponowaną stawkę

wynagrodzeń za poszczególne świadczenia w ten sposób, że przewidziane

umowami łączącymi strony wynagrodzenia były zbliżone do kosztów faktycznie

ponoszonych przez placówki medyczne przy wykonywaniu usług zdrowotnych

objętych tymi umowami. W swoich wyliczeniach musiała uwzględniać

wynagrodzenia pracowników zatrudnionych w placówkach podpisujących kontrakty,

gdyż wykonanie świadczenia zdrowotnego wymaga osobistego zaangażowania

personelu medycznego, który musi otrzymać za swoją pracę stosowne

wynagrodzenie. Pozwany, w trakcie procesu, nie wykazał, że w kalkulacji tych

stawek, a potem w umowie, strony świadomie pominęły taki stały składnik kosztów

ponoszonych przy wykonywaniu świadczeń zdrowotnych, jakim są wypłacane

personelowi powoda wynagrodzenia.

Sądu II instancji ustalił, że powód ostatecznie zdecydował się na podpisanie

z kasą kontraktu na 2001 r., na warunkach przez nią zaproponowanych, zanim

obie strony dowiedziały się o wejściu w życie nowelizacji do ustawy z 16 grudnia

1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przeciętnych wynagrodzeń.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego wejście w życie wspomnianej nowelizacji

ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r., po zawarciu umowy o wykonywanie świadczeń

zdrowotnych na rok 2001, stanowiło nadzwyczajną zmianę stosunków, która

wpłynęła na wysokość wynagrodzenia należnego za zakontraktowane świadczenia

i może spowodować jego podwyższenie na podstawie art. 3571

k.c. Wejścia

w życie art. 4a wspomnianej ustawy, a w konsekwencji wzrostu kosztów

działalności samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, nie mogła

4

przewidzieć żadna ze stron umowy, bo negocjowanie kontraktu na rok 2001 r.

strony zakończyły 18 grudnia 2000 r., a także spowodowało istotne dodatkowe

obciążenie finansowe powoda. Z niekwestionowanych wyliczeń powoda wynika

bowiem, że realizacja obowiązku ustawowego kosztowała go 1 928520 zł.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, zastosowanie art. 3571

k.c. nie powinno być

automatyczne, bo oznaczenie wysokości świadczenia ostatecznie należnego

ponoszącemu rażące straty w związku z wykonywaniem umowy w nadzwyczajnie

zmienionych warunkach musi uwzględniać interes obu stron umowy i zasady

współżycia społecznego. Jeśli weźmie się pod uwagę okoliczność, że zmiana

ustawy skutkująca wzrostem kosztów na wykonanie świadczeń zdrowotnych była

w tym samym stopniu zaskakująca dla powoda, jak i dla pozwanego, a oba te

podmioty były w złej kondycji finansowej nie mając środków, z których mogłyby

pokrywać wynikające z takich okoliczności straty, to skutki tej nadzwyczajnej

zmiany stosunków winny obciążyć obie strony po połowie. W tej sytuacji Sąd uznał

za zasadne roszczenie powoda o zapłatę przez pozwanego połowy kosztów

zwiększonego wynagrodzenia, które powód poniósł w 2001 r.

W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie prawa materialnego: art.

3571

k.c. przez przyjęcie że :

- umowa łącząca strony stanowiło źródło zobowiązania pozwanego do

zwiększenia wysokości wynagrodzenia dla powoda,

- wejście w życie nowelizacji ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r.

o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu wynagrodzeń stanowiło

nadzwyczajną zmianę stosunków w rozumieniu tego przepisu (art. 3571

k.c.),

której powód nie mógł przewidzieć, a która powinna wpłynąć na wysokość

wynagrodzenia należnego za zakontraktowane świadczenia i może

spowodować jego podwyższenie na tej podstawie prawnej,

- zmiana stosunków w postaci wejścia w życie ustawy z dnia 16 grudnia

1994 r. spowodowała u pozwanego wystąpienie rażącej straty, pomiędzy

którymi to okolicznościami zachodzi związek przyczynowy,

- strony nie dokonały ostatecznego rozliczenia umowy o świadczenia

zdrowotne za 2001 r., wobec czego możliwa jest jego modyfikacja

5

Dodatkowo skarżący zarzucił, naruszenia art. 65 k.c. przez dokonanie

wadliwej wykładni treści łączącego strony stosunku zobowiązaniowego,

z całkowitym pominięciem treści tego zobowiązania oraz przypisanie pozwanemu

obowiązków, które z treści zobowiązania nie wynikają, a także art. 4 ust. 2 i 3, art.

53 ust. 3 i 4, oraz art. 131 d ustawy z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym

ubezpieczeniu zdrowotnym przez nieuwzględnienie tych przepisów przy

rekonstrukcji treści stosunków zobowiązaniowych pomiędzy świadczeniodawcą

a kasą chorych.

Ponadto skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało

istotny wpływ na wynik a to: art. 233 § 1 k.p.c. przez poczynienie ustaleń

sprzecznych z zebranym w sprawie materiałem dowodowym oraz art. 6 k.c. przez

przyjęcie, jakoby to na pozwanym spoczywać miał ciężar dowodu co do kosztów

świadczeń zdrowotnych i kalkulacji stawek wynagrodzenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie zasługują na uwzględnienie zarzuty naruszenia prawa procesowego.

Z art. 3983

§ 3 k.p.c. wynika, że podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty

dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów, wobec tego Sąd Najwyższy nie

może brać pod uwagę zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Wbrew twierdzeniom

pozwanego, kalkulacja kosztów świadczeń zdrowotnych w umowach zawieranych

przez zakład opieki zdrowotnej i kasę chorych należy do obu stron umowy. Skoro

powód wykazał, że poniósł określone dodatkowe koszty udzielania świadczeń

zdrowotnych, to zgodnie z art. 6 k.c., jeżeli pozwany twierdził, że za te świadczenia

nie należy się powodowi wynagrodzenie, ciężar dowodu spoczywa na pozwanym

w zakresie tego czy kalkulacja tych kosztów była prawidłowa.

Trafnie skarżący zwraca uwagę, że wskazana przez Sąd Apelacyjny

podstawa zasądzenia na rzecz powoda połowy dochodzonej przez niego kwoty nie

jest zasadna. Nie zostały bowiem spełnione warunki zastosowania art. 3571

k.c.

To, że zostanie zmieniona ustawa z 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie

kształtowania wynagrodzeń, było okolicznością, którą ze względu na trwający od

dłuższego czasu protest pracowników służby zdrowia, można było przewidywać.

Rację ma Sąd Apelacyjny twierdząc, że strony nie mogły przewidzieć szczegółów

6

rozwiązania zastosowanego w ustawie nowelizującej, ale samego faktu wydania tej

noweli nie sposób uznać za nadzwyczajną zmianę stosunków społecznych

w rozumieniu art. 3571

k.c. Już z tego względu zastosowanie wspomnianego

przepisu jako podstawy uznania roszczeń powoda jest wątpliwe.

Jeszcze większe wątpliwości wiążą się z możliwością powoływania się na

ten przepis w sytuacji, gdy umowy stron dotyczyły ich wzajemnych świadczeń, które

miały być spełnione w 2001 r. Charakter uprawnień jakie przyznaje sądowi art. 3571

k.c. wyraźnie wskazuje, że może on z nich skorzystać dopóki nie wygasł stosunek

zobowiązaniowy łączący strony. Sąd może bowiem oznaczyć sposób wykonania

zobowiązania, wysokość świadczeń lub nawet orzec o rozwiązaniu umowy. Jeżeli

wiec strona nie wystąpi z odpowiednim roszczeniem na podstawie art. 3571

k.c.,

w czasie gdy istnieje jeszcze możliwość oznaczenia sposobu wykonania

zobowiązania, wysokości świadczenia lub rozwiązania umowy, czyli wtedy gdy trwa

stosunek zobowiązaniowy, nie może później żądać zmiany wysokości świadczenia,

skoro zostało ono już spełnione. W szczególności sąd nie może oznaczać na

podstawie art. 3571

k.c. wysokości spełnionego świadczenia, nawet gdy zdaniem

strony nie zostało ono wykonane należycie lub w ogóle nie zostało wykonane.

Jeżeli bowiem mamy do czynienie z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem

zobowiązania, to ochrony swoich interesów strona nie może poszukiwać na

podstawie art. 3571

k.c., lecz właściwą podstawą mogą być przepisy o naprawieniu

szkody (art. 471 i nast. k.c. lub art. 415 k.c.). Z art. 3571

k.c. wynika bowiem

wyraźnie, że chodzi sytuację gdy nie upłynął jeszcze termin do spełnienia

świadczenia, skoro w przepisie tym stwierdza się, że spełnienie świadczenia byłoby

połączone z nadmiernymi trudnościami, albo groziło jednej ze stron rażącą stratą.

Po terminie, w którym świadczenie powinno być spełnione nie można twierdzić,

że jego spełnienie było by połączone z nadmiernymi trudnościami lub groziło jednej

ze stron nadmierną stratą, lecz jeżeli dłużnik nie wykonał lub wykonał nienależycie

zobowiązanie, a zostaną spełnione także dalsze przesłanki przewidziane w art. 471

k.c., wierzyciel może skorzystać z jednego z uprawnień przewidzianych

w przepisach k.c. regulujących skutki niewykonania lub nienależytego wykonania

zobowiązania.

7

Pomimo błędnego uzasadnienia zaskarżony wyrok odpowiada jednak prawu.

Samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej, który pokrył w 2001 r. zwiększone

koszty wynagrodzenia pracowników, wykonując obowiązek przewidziany w art. 4a

ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania

wynagrodzeń, ma bowiem roszczenie do kasy chorych (obecnie NFZ) o zapłatę

równowartości wydatkowanych na ten cel kwot. Z przepisów obowiązującej

w 2001 r. ustawy z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu

zdrowotnym (Dz.U. Nr 28, poz. 153 ze zm.) co do zasady wynikało, że kasa

chorych ma obowiązek zapłacić zakładowi opieki zdrowotnej tylko taką kwotę jaka

wynika z umowy zawartej z tym zakładem. W szczególności z art. art. 4 ust. 2 i 3,

art. 53 ust. 3 i 4 tej ustawy wynika, że kasa chorych przekazuje zakładowi opieki

zdrowotnej tylko takie kwoty jakie ustalono w umowach o świadczenie usług

zdrowotnych. Trafnie więc w skardze kasacyjnej akcentuje się, że zobowiązania

kasy chorych wynikają z umów jakie zawarła ona z powodem.

W sytuacji jednak gdy w 2001 i 2002 r. na publiczne zakłady opieki

zdrowotnej został nałożony obowiązek wypłaty pracownikom tych zakładów

dodatkowych wynagrodzeń, uznać należy że z art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia

1994 r. o negocjacyjnym systemie wynagrodzeń wynika również obowiązek

pokrycia tego zwiększonego kosztu udzielania świadczeń zdrowotnych ze środków

publicznych, pozostających w zarządzie kas chorych (obecnie NFZ). Treść

stosunku zobowiązaniowego pomiędzy kasą chorych i powodem, który powstał na

podstawie umów zawartych w 2000 r., kształtowana jest w pierwszym rzędzie przez

postanowienia tej umowy ale również wprost przez przepis ustawy. Zgodnie z art.

56 k.c., czynność prawna wywołuje bowiem nie tylko skutki w niej wyrażone, ale

również te które wynikają z ustawy. W konsekwencji uznać więc należy,

że w sytuacji gdy powód, wykonując obowiązek przewidziany w art. 4a ustawy

z dnia 16 grudnia 1994 r., wypłacił w 2001 r. swoim pracownikom zwiększone

wynagrodzenie ma on roszczenie o niepokryty koszt tych wynagrodzeń do kasy

chorych. Podstawą żądania zapłaty jest art. 481 k.c. Powód mógł więc skutecznie

dochodzić zwrotu kwoty potrzebnych na zwiększone wynagrodzenia dla swoich

pracowników w 2001 r., od kasy chorych. Jeżeli kasa chorych opóźniła się ze

spełnieniem tego roszczenia, to powodowi na podstawie wspomnianego art. 481

8

k.c. przysługuje żądanie zapłaty kwoty zapłaconych i niepokrytych zwiększonych

ustawowo wynagrodzeń wraz z odsetkami ustawowymi. W razie gdyby powód

wykazał, że nie spełnienie opisanego wyżej świadczenia było zwłoką może także

żądać, na zasadach przewidzianych w art. 471 k.c., odszkodowania (podobnie Sąd

Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 30 marca 2006 r. III CZP 130/05).

Mając na uwadze, że Sąd Najwyższy orzeka w granicach skargi kasacyjnej,

a zaskarżone zostało tylko zasadzenie na rzecz powoda kwoty 964 260 zł, i że

zaskarżone orzeczenie pomimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu, gdyż

roszczenie powoda było usprawiedliwione (art. 481 k.c.), na podstawie art. 39814

orzeczono jak w sentencji.