III CSK 82/06

Sygn. akt III CSK 82/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 sierpnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa "A." sp. z o.o. w likwidacji

przeciwko Gminie O.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 sierpnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 4 października 2005 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Skargę kasacyjną wniosła Gmina O. od wyroku Sadu Apelacyjnego

zasądzającego na rzecz powodowej Spółki „A.” z ograniczoną odpowiedzialnością

a. kwotę 579 227, 49 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 8 maja

1996 r. do dnia zapłaty,

b. odsetki w ustawowej wysokości od kwoty 277 087, 88 zł za okres od

8 maja 1996 r. do dnia zapłaty,

c. koszty procesu za dotychczasowe instancje w wysokości 56.249 zł.

Skarżąca zarzuciła w ramach drugiej podstawy naruszenie przepisów

postępowania:

 art. 3 i 232 k.p.c. w związku z art. 391 i 381 k.p.c. oraz art. 32 ust. 1

i art. 45 ust. 1 Konstytucji polegające na nieuzasadnionym okolicznościami sprawy

przeprowadzeniu przez Sąd Apelacyjny z urzędu dowodów znajdujących się

w dołączonych do rozpoznawanej sprawy aktach spraw [...] i I [...] Sądu

Rejonowego w B. oraz akt sprawy [...] Sądu Rejonowego w Z.,

 art. 321 w związku z art. 391 k.p.c., polegające na rozstrzygnięciu co

do przedmiotu nie objętego żądaniem pozwu i zasądzenie odsetek od kwoty

277 087, 88 zł za okres od 8 maja 1996 r. do dnia zapłaty, mimo że w zasądzonej

kwocie mieści się należność główna (277 087, 88 zł) oraz kwota 276 298,00 zł

stanowiąca równowartość skapitalizowanych odsetek od niej za okres do dnia

wniesienia pozwu, a powód domagał się zasądzenia odsetek od odsetek od kwoty

głównej za okres od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty;

W ramach pierwszej podstawy skarżąca wskazała naruszenie:

 art. 60 i 65 § 2 k.c. w związku z art. 647 k.c. przez ich błędną

wykładnię polegającą na przyjęciu, iż między stronami doszło do zawarcia umowy

o roboty budowlane w sposób dorozumiany, w zakresie przekraczającym zakres

robót faktycznie wykonanych oraz wywodzenie jej istotnych postanowień z umowy

dotkniętej nieważnością,

3

 naruszenie art. 60 k.c. w związku z art. 46 ust. 1 ustawy z dnia

8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym i art. 38 k.c., polegające na ich

niewłaściwym zastosowaniu bez ustalenia, że dorozumiane oświadczenia woli były

składane przez osoby wchodzące w skład organu gminy właściwego do składania

oświadczeń woli,

 naruszenie art. 481 § 1 i art. 482 § 1 k.c. przez ich błędną wykładnię

i zasądzenie ponowne odsetek od kwoty 277 087, 88 zł stanowiącej „kwotę

główną”, za okres od 8 maja 1996 r. do dnia zapłaty, mimo ich zasądzenia

w punkcie „a” wyroku.

Skarga zawiera żądanie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu. Pozwana Gmina

utrzymuje, że powodowej Spółce nie przysługuje na podstawie powoływanego art.

644 k.c. dochodzone roszczenie, ponieważ strony nie zawarły ważnej umowy

o roboty budowlane i niezależnie od tego brak podstaw do zasądzenia odsetek od

kwoty 277 087, 88 zł , skoro zostały one zasądzone w punkcie „a” wyroku, gdyż

zasądzona tam suma 579 227, 49 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 8 maja

1996 r. do dnia zapłaty obejmuje również sumę kapitału, od której zasądzono

odsetki w punkcie „b” wyroku.

Istotnymi dla rozstrzygnięcia okolicznościami było podpisanie w dniu

3 grudnia 1990 r. przez wójta i skarbnika gminy O. umowy o wybudowanie przez

podmiot określany mianem Przedsiębiorstwo A.-B. - poprzednika prawnego

obecnego powoda - budynku szkoły zbiorczej gminnej i nie wykonanie tej umowy

ze względu na odstąpienie zamawiającego od umowy w kwietniu 1992 r., ze

względu na brak środków finansowych. Według oceny sądu drugiej instancji umowa

z 3 grudnia 1990 r., z której strona powodowa wywodzi roszczenie, stanowiła pod

względem rodzaju dzieła, sposobu wykonania oraz zapłaty kontynuację umowy z

1988 r. zawartej przez Skarb Państwa reprezentowany przez b. Naczelnika Gminy.

Umowa była zmieniana aneksami w części dotyczącej wynagrodzenia wykonawcy

„przede wszystkim na wniosek gminy”, która też płaciła za wykonane zadania

Wyrazem akceptacji umowy przez gminę było wytoczenie powództwa z żądaniem

ustalenia nie istnienia wynikającego z niej stosunku prawnego. Sąd Apelacyjny nie

4

podważył wniosku Sądu Okręgowego o nieważności umowy z 3 grudnia 1990 r. ze

względu na wadliwą reprezentację gminy, sprzeczną z art. 46 ust. 1 ustawy z dnia z

dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym. Przepis ten w zakresie zarządu

mieniem gminy wymagał oświadczenia woli dwóch członków zarządu lub jednego

członka zarządu i pełnomocnika, a statut gminy nie określał reprezentacji

odmiennie.

Ocena stanu faktycznego dokonana w świetle art. 60 k.c. doprowadziła Sąd

orzekający do wniosku, że strony zawarły w dorozumiany sposób umowę o roboty

budowlane. Odstąpienie od niej przez zamawiającego z przyczyn leżących po jego

stronie usprawiedliwia roszczenie o utracone wynagrodzenie w wysokości zysku od

wartości pozostałych do wykonania zadań, tj. o kwotę 277 087,88 zł. Do tej kwoty

powód zasadnie dodał kwotę 276 298 zł należną mu tytułem odsetek od

wynagrodzenia za okres od 9 kwietnia 1994 r do 26 lutego 1996 zł, co dało wynik

579 227, 49 zł jako wysokość należności głównej. Jako usprawiedliwione zostało

uznane żądanie odsetek od zaległych odsetek, jednak rozstrzygnięcie zostało

sformułowane tak, jak przytoczono na wstępie, a wniosek powódki o sprostowanie

wyroku w części objętej punktem ”b” został oddalony.

Na marginesie należy zwrócić uwagę, że suma należności głównej

i skapitalizowanych odsetek wskazanych w uzasadnieniu wyroku wynosi

553 385,88 zł ale zgadza się z treścią rozstrzygnięcia w punkcie „a”, w razie

uwzględnienia również żądania powoda określonego pod pktem „b” w piśmie

procesowym na k. 118 akt.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nieusprawiedliwione są zarzuty naruszenia wskazanych w skardze

przepisów postępowania. Akta spraw I[...] i [...] Sądu Rejonowego w B. i akta

sprawy [...] Sądu Rejonowego w Z. zostały dołączone do rozpoznawanej sprawy na

wniosek powódki zawarty w pozwie. Obydwie strony wielokrotnie powoływały się w

pismach procesowych i środkach odwoławczych na materiały (dokumenty)

znajdujące się w tych aktach. Wykorzystanie zarzutu opartego na przepisie art. 162

k.p.c. przy ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji pozwanej było zatem

spóźnione (por. uzasadnienie uchwały z 27 października 2005 r., III CZP 55/05,

5

OSPiKA 2006, z. 7-8 poz. 86) ponieważ Sąd ten swoim postanowieniem

odpowiadającym wymaganiom z art. 236 k.p.c. uporządkował dotychczasowe

czynności dokonywane bez zastrzeżeń stron w okresie kilku lat i nadał im formę

zgodną z zasadami przeprowadzania dowodu z dokumentów (wyrok SN z 11

grudnia 1967 r., II PR 155/67 nie publ.).

Odnośnie do rozstrzygnięcia zawartego w punkcie „b” trafne są zarzuty

naruszenia art. 321 § 1 w związku z art. 391 k.p.c. oraz art. 481 § 1 i art. 482 § 1

k.c. Sprzeczność logiczna między wykluczającymi się w zasadzie podstawami

upatrywanymi w naruszeniu przepisów postępowania i materialno-prawnych

w stosunku do tego samego rozstrzygnięcia staje się pozorna w konfrontacji

rozstrzygnięcia i jego uzasadnienia. Jeżeli Sąd Apelacyjny orzekał w punkcie „b”

o odsetkach za opóźnienie zapłaty sumy kapitałowej (stanowiącej składnik żądanej

i uwzględnionej kwoty 579 227,49 zł), to usprawiedliwiony jest zarzut orzekania

o przedmiocie nieobjętym żądaniem, gdyż powódka wyraźnie domagała się

odsetek składanych („odsetek od odsetek”). Gdyby odsetki zasądzone w punkcie

„b” miały charakter odsetek składanych, tzn. odsetki od sumy kapitałowej stanowiły

podstawę ich naliczania, to usprawiedliwiony jest zarzut naruszenia wymienionych

przepisów prawa materialnego.

Nie budzi wątpliwości, co do zasady, możliwość dochodzenia przed sądem

zapłaty odsetek przyszłych, ponieważ tak określone świadczenia spełniają

wymaganie „przyszłych i powtarzających się” w rozumieniu art. 190 k.p.c.

Uwzględnieniu powództwa żądającego ich zasądzenia nie sprzeciwia się również

treść łączącego strony stosunku prawnego ukształtowanego przepisem ustawy (art.

481 § 1 k.c.). Jednak podkreślenia wymaga, że przepis kreujący roszczenie dotyczy

odsetek od sumy kapitału a nie odsetek składanych, dlatego wierzyciel nie ma

podstawy materialnej, a w konsekwencji legitymacji czynnej do ich żądania.

Przeciwne zapatrywanie powódki oparte jest na założeniu, że odsetki pierwszego

stopnia (od sumy kapitałowej) narastając każdego dnia w przyszłości stają się

natychmiast wymagalne i tym samym zaległe (por. wyrok Sądu Najwyższego

z 8 marca 2002 r., III CKN 548/00, OSNC 2003/5/60) zatem można od nich liczyć

odsetki drugiego stopnia. Pogląd ten nie zasługuje na aprobatę ponieważ prowadzi

wprost do omijania zakazu anatocyzmu i obciążania dłużnika z góry wielokrotnością

6

odsetek ustawowych. Zakaz mnożenia odsetek, o którym mowa, znajduje

w stosunkach umownych wyraźne potwierdzenie w art. 482 k.c., natomiast

w przypadku powstawania długu odsetkowego z ustawy, w pozytywnej regulacji art.

481 § 1 k.c. określającej dopuszczalny wymiar obciążenia dłużnika świadczeniami

ubocznymi.

Rozstrzygając skargę kasacyjną w zakresie objętym zarzutami dotyczącymi

zawarcia przez strony umowy o roboty budowlane w sposób dorozumiany należy

zgodzić się co zasad przyjętych przez sąd orzekający. Umowa taka nie wymagała

zachowania szczególnej formy pod rygorem nieważności. Dlatego wola Gminy mogła

być wyrażona przez każde zachowanie się tego podmiotu prawa prywatnego,

ujawniającego tę wolę w sposób dostateczny. Mający zastosowanie art. 60 k.c.

stanowi jednak o woli osoby dokonującej czynności prawnej, dlatego

w okolicznościach sprawy relewantna dla wskazanego przepisu jest wola zawarcia

nazwanej umowy przewidzianej w kodeksie cywilnym. Ponieważ art. 60 k.c. dotyczy

sposobu a nie treści oświadczenia woli stwierdzenie zawarcia umowy przez

czynności dorozumiane wymaga ustalenia istnienia woli oraz jej uzewnętrznienia.

Umowa istotna dla rozpoznawanej sprawy miała być zawarta między osobami

prawnymi, zatem zgodnie z teorią organów, działaniem strony pozwanej, której

dotyczy spór jest działanie jej organu składającego się z osób fizycznych.

Uwzględniając dalsze ograniczenie, dotyczące reprezentacji i mając na względzie

zakres kognicji determinowany, m. in., podstawami skargi kasacyjnej należy

skonkludować, że dopuszczalna co do zasady konstrukcja prawna umowy

dorozumianej wymagała istnienia dostatecznej liczby członków organu

zarządzającego lub osób uprawnionych na podstawie pełnomocnictwa, które wyraziły

wolę zawarcia ze stroną powodową umowy o roboty budowlane lub innej umowy

uzasadniającej oparcie roszczeń na art. 644 k.c.

Nie można zgodzić się z wykładnią art. 60 k.c. zakładającą automatyzm

zawierania następnej umowy przez wykonywania umowy nieważnej. Czynności

faktyczne składające się na wykonywanie umowy mogą zarówno wyrażać wolę

doprowadzenia do wygaśnięcia zobowiązania istniejącego (w przekonaniu

zobowiązanego) jak i do zawiązania nowego. Zagadnienie to łączy się

z problematyką ustalenia podstawy faktycznej wyroku oraz ciężarem dowodu.

7

Okoliczności faktyczne przytoczone w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

nie pozwalają dokonać kontroli kasacyjnej subsumcji dokonanej przez Sąd

Apelacyjny ponieważ brak w nim podstaw pozwalających rozróżnić czynności

faktyczne składające się na wykonanie umowy z 3 grudnia 1990 r. od czynności

stanowiących dorozumiane wyrażenie woli zawarcia nowej umowy lub zawarcia

ugody likwidującej stan niepewności. Z tej przyczyny niemożliwe jest określenia

cech przedmiotowo istotnych umowy. Zrównanie czynności wykonywania umowy,

ocenianej następnie jako nieważna z zamiarem zawarcia jej w sposób dorozumiany

zawiera zatem sprzeczność wewnętrzną oraz podważa celowość istnienie

przepisów regulujących skutki nieważności w odniesieniu do umów wykonanych

w części.

Skarga kasacyjna trafnie zarzuca więc naruszenie prawa materialnego, art.

60 k.c. w związku z art. 647 k.c. i art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r.

o samorządzie terytorialnym.

W konsekwencji konieczne okazało się uchylenie zaskarżonego wyroku na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. i przekazanie sprawy Sadowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego

zgodnie z odpowiednio stosowanym art. 108 § 2 k.p.c.