IV CSK 102/06

Sygn. akt IV CSK 102/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 sierpnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa M.Ż.

przeciwko DBANK SA i Bank […]SA

o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 3 sierpnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 listopada 2005 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd I instancji oddalił powództwo o pozbawienie wykonalności tytułu

wykonawczego wobec niespełnienia przesłanek wskazanych w art. 840 k.p.c.

Uznał, że oświadczenie o wypowiedzeniu umów kredytowych złożyły osoby

uprawnione do działania w imieniu pozwanego Banku, a wypowiedzenie to

wywołało skutek prawny z chwilą gdy doszło do wiadomości powoda, który mógł

zapoznać się z jego treścią.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda, twierdząc, że nie można podzielić

stanowiska skarżącego, iż nieprzedstawienie w pozwie wszystkich znanych

podstaw powództwa przeciwegzekucyjnego nie wyklucza możliwości wystąpienia

z nowym powództwem, bo godziłoby to w istotę uregulowania zawartego w art. 843

§ 3 k.p.c. Sąd odwoławczy przyznał, że chociaż możliwość dochodzenia swego

prawa w oddzielnym procesie nie jest ograniczona systemem prekluzji, to jednak

uznał, że powód utracił prawo powoływania się na nieważność wypowiedzenia

umowy kredytowej, bowiem ta podstawa powództwa była mu znana przed

wszczęciem poprzedniej sprawy [...]. W konsekwencji Sąd drugiej instancji przyjął,

że powód spóźnił się z powołaniem wskazanych w niniejszej sprawie podstaw

powództwa, czym uchybił obowiązkowi przewidzianemu w art. 843 § 3 k.p.c.

Jako prawidłowe ocenił Sąd odwoławczy ustalenia faktyczne i wnioski

w przedmiocie oceny ważności wypowiedzenia umowy kredytowej. Stwierdził, że

wypowiedzenia dokonały osoby uprawnione do jednoosobowej reprezentacji banku,

a prokurent łączny S.L. działał jako, tzw. posłaniec, przenoszący oświadczenie woli

innej osoby do adresata, sam nie składając takiego oświadczenia.

Gdyby jednak nawet przyjąć, że S.L. złożył własne oświadczenie woli, to możliwe

jest uzupełnienie bądź potwierdzenie działań osób występujących w ramach tzw.

reprezentacji łącznej, skonstatował Sąd Apelacyjny. Nadto przyjął, że pozwany

Bank wskazał na okoliczności świadczące o tym, że wypowiedzenie umowy było

efektem działań kilku osób reprezentujących Bank.

Powód oparł skargą kasacyjną na obu podstawach kasacyjnych.

3

Zarzut błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 843 § 3 k.p.c.

uzasadnił wadliwym uznaniem przez Sąd Apelacyjny, że w kolejnym powództwie

opozycyjnym powód nie może podnieść zarzutu, którego nie podniósł

w poprzednim takim powództwie, a nadto błędnym przyjęciem, że w chwili

wszczęcia poprzedniej sprawy, tj. w dniu 3 września 2002 r., powód znał zarzuty

będące przedmiotem oceny Sądu w niniejszym procesie, a mianowicie, że S.L. nie

mógł samodzielnie wypowiedzieć umów kredytowych.

Naruszenie art. 104 k.c. przez odmowę jego zastosowania uzasadnił

skarżący błędnym uznaniem skuteczności wypowiedzenia umowy decyzją komitetu

kredytowego banku i wadliwym przyjęciem, że S.L. jedynie zawiadomił

kredytobiorcę o tej decyzji, nie składając samodzielnie oświadczenia woli w imieniu

banku.

Naruszenie art. 65 k.c. uzasadnia powód błędną oceną treści oświadczenia

złożonego przez prokurenta S.L. w jego piśmie z 17 maja 1999 r. przez odmowę

uznania go za oświadczenie woli złożone w imieniu banku.

Wreszcie, zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. uzasadniono brakiem

wskazania w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku dowodów, na których Sąd się

oparł, przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności oraz brakiem

odniesienia się do prawnej argumentacji powoda zawartej w jego apelacji.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powód akcentuje stanowisko, że przepis

art. 843 § 3 k.p.c. nie odnosi się do dopuszczalności podnoszenia zarzutów

w nowym, kolejnym procesie o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

a wywołuje jedynie skutki procesowe w konkretnym procesie, wszczętym

wniesieniem konkretnego powództwa zakreślającego podstawę faktyczną żądania.

Nadto skarżący twierdzi, że wypowiedzenie umowy kredytowej jest

jednostronną czynnością prawną, która dokonana w cudzym imieniu bez

umocowania jest nieważna z mocy art. 104 k.c. Wypowiedzenie umowy wymaga

nadto złożenia oświadczenia woli skierowanego do adresata, którego to wymogu

nie spełnia uchwała komitetu kredytowego banku, wywodzi powód, podnosząc

zarazem brak wskazania przez Sąd II instancji okoliczności mających przesądzać

o dokonaniu przez bank potwierdzenia tej jednostronnej czynności prawnej

prokurenta.

4

Pozwany ad. 1 DBank S.A. wniósł o oddaleniu skargi kasacyjnej

i o zasądzenie kosztów postępowania, akcentując okoliczność że wątpliwości

powoda do co sposobu reprezentacji Banku były znane powodowi w momencie

wytoczenia poprzedniego powództwa i nie zostały zgłoszone w trakcie

poprzedniego procesu przeciwegzekucyjnego.

Z kolei pozwany ad. 2 Bank S.A. wniósł o oddalenie w całości skargi

kasacyjnej i zwrot kosztów postępowania, wywodząc, że osoby uprawnione do

działania w imieniu Banku mogły także wypowiedzieć w jego imieniu umowę,

a oświadczenie woli w tej sprawie zostało wyrażone w sposób nie budzący

wątpliwości.

Powód w piśmie procesowym z dnia 17 marca 2006 r. podkreślił, że

prawidłowa teleologiczna wykładnia normy art. 843 § 3 k.p.c. czyni całkowicie

irrelewantną w niniejszej sprawie kwestię znajomości w toku poprzedniego procesu

podstaw dochodzonego obecnie żądania. Skarżący podtrzymał wnioski

i twierdzenia zawarte w treści skargi kasacyjnej.

W kolejnym piśmie procesowym powoda z dnia 24 lipca 2006 r. skarżący

podtrzymał swoje stanowisko zawarte w treści skargi kasacyjnej oraz podkreślił, że

w odpowiedzi wierzyciela – Banku na zażalenie dłużnika, Bank ten wyraźnie

wprowadzał w błąd, m. in. dłużnika twierdząc, że S.L. był upoważniony do

wypowiedzenia przedmiotowych umów kredytowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie wobec trafności niektórych

spośród zgłoszonych w niej zarzutów.

Nie mógł odnieść zamierzonego przez skarżącego skutku zarzut naruszenia

art. 328 § 2 k.p.c. ponieważ skarżący wskazał jedynie na przejawy naruszenia tego

przepisu, nie twierdząc nawet, aby zarzucane uchybienie mogło mieć istotny wpływ

na wynik sprawy. Tymczasem naruszenie przepisów postępowania tylko wówczas

stanowi uzasadnioną podstawę skargi kasacyjnej, jeżeli uchybienie to mogło

wywrzeć skutek, wskazany bliżej przez skarżącego, a określony w art. 3983

§ 1 pkt

2 k.p.c. jako mający istotny wpływ na wynik sprawy.

Trafny natomiast okazał się zasadniczy zarzut, szeroko wyeksponowany

w skardze kasacyjnej, dokonania błędnej wykładni, a w konsekwencji

5

niewłaściwego zastosowania art. 843 § 3 k.p.c. Przepis ten jest źródłem prekluzji

dowodowej w postępowaniu wszczętym konkretnym powództwem

przeciwegzekucyjnym, w którym powód wskazuje określoną podstawę faktyczną

swego żądania. Obowiązkiem powoda jest przytoczenie w pozwie wszelkich

zarzutów, które mógł już zgłosić w czasie wytaczania tego konkretnego powództwa,

a uchybienie temu obowiązkowi pozbawia powoda uprawnienia do korzystania

w dalszym postępowaniu z zarzutów, których nie przytoczył w pozwie, pomimo

istnienia takiej możliwości. Najpierw zasadnie stwierdził Sąd Apelacyjny,

z powołaniem się na stanowisko SN, że możliwość dochodzenia swego prawa

w oddzielnym procesie nie jest ograniczona systemem prekluzji. Sąd Najwyższy

wcześniej już wyraźnie podkreślił, że nawet bardzo rygorystyczne reguły prekluzji

dowodowej obowiązujące w postępowaniu w sprawach gospodarczych nie mogą

być źródłem korygowania terminu wytoczenia powództwa (uzasadnienie uchwały

SN z dnia 4 czerwca 2004 r., III CZP 28/04, OSNC 2005/4/63), zwłaszcza jeśli

zgłoszone w nim roszczenie nie uległo jeszcze przedawnieniu. Innymi słowy,

system prekluzji dowodowej polega na nałożeniu na strony określonego

postępowania ciężaru przedstawienia sądowi wszystkich znanych mu faktów,

dowodów i zarzutów w określonym terminie, pod rygorem utraty możliwości

późniejszego ich przytaczania lub powoływania (v. uchwała SN z dnia 17 lutego

2004 r., III CZP 115/03, OSNC 2005, nr 5, poz. 77). Celem systemu prekluzji jest

podwyższenie sprawności konkretnego postępowania, natomiast nie może on być

rozumiany jako instrument ograniczający, czy stojący wręcz na przeszkodzie

wytoczeniu kolejnego powództwa, opartego na odmiennej podstawie faktycznej.

To do powoda należy zawsze określenie faktycznej podstawy swojego kolejnego

żądania, a dopiero stwierdzenie jej tożsamości z podstawą faktyczną roszczenia

rozpoznanego w poprzednim procesie może przesądzić o wystąpieniu powagi

rzeczy osądzonej.

Okoliczność, że w czasie poprzedniego postępowania

przeciwegzekucyjnego powód znał już uchybienie pozwanego, które wykorzystał

dopiero w obecnym postępowaniu, czyniąc je podstawą swego kolejnego

roszczenia dochodzonego w następnym postępowaniu przeciwegzekucyjnym, nie

może być procesowo oceniana negatywnie dla powoda, bowiem przepis art. 843

6

§ 3 k.p.c. nie dotyczy takiej sytuacji. Rację ma skarżący, że przewidziany tym

przepisem system prekluzji dowodowej wywiera określone, negatywne dla strony

skutki w konkretnym postępowaniu, a nie może być traktowany jako źródło

ograniczeń w przedmiocie kształtowania podstawy faktycznej kolejnych,

nawet procesowo tożsamych, powództw (por. wyrok SN z dnia 28 kwietnia 2005 r.,

sygn. akt III CK 504/04,niepubl.). Przepis art. 843 § 3 k.p.c. łączy bowiem prekluzję

w przedmiocie zgłaszania zarzutów wyłączenie z postępowaniem wszczynanym

wniesieniem konkretnego pozwu, opartego na wskazanej w nim podstawie

faktycznej. Użyte w tym przepisie słowo „pozew” oznacza pismo procesowe

wszczynające postępowanie w konkretnej sprawie i dlatego przewidziane w art. 843

§ 3 k.p.c. ograniczenia odnosić się mogą wyłącznie do toku tego właśnie

postępowania, którego zapewnieniu sprawnego prowadzenia mają służyć.

Rację ma również skarżący, że Sąd Apelacyjny naruszył przepis art. 65 § 1

k.c. przez jego zastosowanie przy dokonywaniu oceny treści skierowanego do

powoda oświadczenia z 17 maja 1999 r. o wypowiedzeniu umowy kredytowej

i błędne uznanie, że oświadczenie to złożył powodowi Bank, a S.L. działał tylko

jako tzw. posłaniec. Wykładnia treści oświadczeń woli przy pomocy przesłanek

określonych w art. 65 § 1 k.c. powinna być dokonywana wówczas, gdy ich treść nie

jest jasna i uzasadnia możliwość rozbieżnej interpretacji. Przepis ten służy więc

ustalaniu treści oświadczenia woli, w razie jego niejednoznaczności, a nie

określaniu podmiotu, który to oświadczenie woli złożył. Tymczasem treść pisma z

dnia 17 maja 1999 r. (k. 49), adresowanego także do powoda, nie nasuwa

wątpliwości, że Bank wypowiada umowę kredytową, tyle tylko, że oświadczenie to

złożył jednoosobowo prokurent łączny, a więc podmiot nie umocowany do

samodzielnego dokonywania w imieniu Banku jednostronnych czynności prawnych.

W tej sytuacji trafnie zarzucił powód, że Sąd Apelacyjny bezzasadnie nie

zastosował art. 104 k.c., w następstwie czego błędnie uznał, że umowa kredytowa

została skutecznie wypowiedziana. Wskazywanie przez Sąd odwoławczy na

możliwe sposoby konwalidacji czynności prawnej, polegające na uzupełnieniu

bądź potwierdzeniu działań przez osoby występujące w ramach tzw. reprezentacji

łącznej, dowodzi zastosowania przepisu art. 103 § 1 k.c. Przepis ten dotyczy jednak

zawierania umowy przez nienależycie umocowanego pełnomocnika, a więc

7

dokonywania dwustronnej czynności prawnej. Stosuje się go również odpowiednio

- z mocy art. 104 in fine k.c. - do jednostronnych czynności prawnych dokonanych

m.in. z przekroczeniem granic umocowania, ale tylko wówczas, gdy ten, komu

zostało złożone oświadczenie woli w cudzym imieniu zgodził się na działanie bez

umocowania. Z ustaleń faktycznych zawartych w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku nie wynika, aby powód, któremu oświadczenie woli w imieniu Banku zostało

złożone, zgodził się na działanie bez umocowania składającego je samodzielnie

prokurenta łącznego.

W tym stanie rzeczy nie można zaaprobować oceny Sądu drugiej instancji,

że zebrany w sprawie materiał dowodowy potwierdził skuteczność wypowiedzenia

umowy kredytowej. Odpowiednie zastosowanie przepisu art. 103 § 1 k.c. było

bowiem co najmniej przedwczesne wobec braku niezbędnych ustaleń

w przedmiocie wystąpienia przesłanki określonej w art. 104 k.c. (zgody adresata

oświadczenia woli na działanie bez umocowania), skutkującej dopiero możliwością

odpowiedniego stosowania przepisu art. 103 § 1 k.c., regulującego zawarcie

umowy bez umocowania.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, działając na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.