II CSK 173/06

Sygn. akt II CSK 173/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 listopada 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa Powszechnej Kasy Oszczędności Bank Polski

Spółki Akcyjnej z siedzibą w Warszawie

przeciwko J. B., B. W. i M. W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 16 listopada 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 6 grudnia 2005 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2005 r. Sąd Okręgowy w Ł. utrzymał w mocy

nakaz zapłaty, wydany przez tenże sąd w postępowaniu nakazowym w dniu 20

grudnia 2004 r., mocą którego nakazał pozwanym […], aby zapłacili powódce -

Powszechnej Kasie Oszczędności Bank Polski S.A. w Warszawie - kwotę 112.320

zł z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu. Sąd ustalił, iż dnia 11 września

2001 r. Polska Grupa Aptekarska „H.” S.A., na podstawie zawartej z powódką

umowy przelewu wierzytelności tytułem zabezpieczenia kredytu obrotowego,

scedowała na powódkę wszelkie wierzytelności, jakie posiadała wobec pozwanych,

o czym zawiadomiła ich pismem z dnia 14 marca 2003 r. Dnia 21 października

2002 r. pozwani w związku z prowadzoną przez siebie działalnością gospodarczą

wystawili na rzecz PGA „H.” S.A. trzy weksle własne na łączną kwotę 112.320 zł.

Pozwani dokonali potrąceń wzajemnych wierzytelności z PGA „H.” S.A. na

podstawie umowy przelewu wierzytelności z dnia 17 marca 2003 r. zawartej

pomiędzy pozwanymi a ACP „P.” S.A. będącą wierzycielem PGA „H.” S.A. oraz

umowy przelewu wierzytelności z dnia 28 lutego 2003 r. zawartej pomiędzy

pozwanymi a Hurtownią Farmaceutyczną „I”. W dniu 1 kwietnia 2003 r. pozwani

zażądali od PGA „H.” S.A. zwrotu wykupionych weksli. Dnia 23 kwietnia 2003 r.

powódka nabyła w drodze indosu zastawniczego weksle z dnia 21 października

2002 r. Dnia 1 lipca 2003 r. powódka wezwała pozwanych do zapłaty należności

z nabytych przez nią weksli. Dnia 1 kwietnia 2003 r. pozwani przesłali do powódki

pismo, w którym wskazali, iż nie posiadają żadnych zobowiązań wobec PGA „H.”

S.A. z tytułu zakupionego towaru, a w skierowanym do powódki piśmie z dnia 23

kwietnia 2003 r. poinformowali, iż nastąpiło potrącenie wzajemnych wierzytelności

pozwanych oraz Polskiej Grupy Aptekarskiej „H.” S.A. i wobec powyższego nie

mają żadnych zobowiązań wobec PGA „H.” S.A. ani wobec powódki. W piśmie z

dnia 5 maja 2003 r. pozwani ponownie wyjaśnili, iż dokonali potrąceń wzajemnych

wierzytelności z PGA „H.” S.A. Dnia 21 listopada 2003 r. PGA „H.” S.A. w piśmie

skierowanym do powódki poinformowała, iż weksle zostały powódce przekazane

pomyłkowo, gdyż pozwani zrealizowali swoje zobowiązania wobec PGA „H.” S.A.

Sąd Okręgowy uznał, że powódka wykazała istnienie zobowiązania

3

wekslowego pozwanych, natomiast pozwani nie wykazali istnienia przesłanki

świadomego działania powódki na ich szkodę (art. 19 Prawa wekslowego).

Powódka w dniu indosowania weksla, tj. w dniu 23 kwietnia 2003 r., nie miała

bowiem wiadomości o dokonanych przez pozwanych potrąceniach ich zadłużenia

z wierzytelnościami przysługującymi im wobec indosanta. Wiadomość taką

uzyskała dopiero w wyniku doręczenia pisma pozwanych z dnia 5 maja 2003 r.

We wcześniejszych pismach pozwani informowali powódkę jedynie o potrąceniu

wobec indosanta kwoty 36.243,57 tytułem wierzytelności nabytych na podstawie

umowy cesji. Jednakże wiedza powódki o dokonanym potrąceniu nie przesądza

o możliwości podniesienia przez pozwanych zarzutu z tytułu potrącenia wobec

indosatariusza. Zarzut ten mógłby zostać podniesiony jedynie w przypadku, gdyby

w dniu dokonania indosu powódka działała świadomie na szkodę pozwanych.

Zdaniem Sądu Okręgowego, w niniejszej sprawie pozwani nie mogą zatem

zasłaniać się wobec powódki zarzutem osobistym w postaci wygaśnięcia

wierzytelności wekslowej.

Pozwani wnieśli apelację od wyroku Sądu Okręgowego.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 grudnia 2005 r., zmienił zaskarżony

wyrok w ten sposób, że uchylił nakaz zapłaty z dnia 20 grudnia 2004 r.

wydany w postępowaniu nakazowym i oddalił powództwo oraz zasądził od

powoda solidarnie na rzecz pozwanych kwotę 9.027 zł tytułem zwrotu

kosztów procesu, zasądził od powoda solidarnie na rzecz pozwanych kwotę

3.735 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego oraz nakazał

pobrać od powoda na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Ł. kwotę

6.216 zł tytułem nieuiszczonego wpisu sądowego od apelacji. W uzasadnieniu

Sąd Apelacyjny podkreślił, że jedyny zgłoszony w apelacji zarzut dotyczy

naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 19 prawa

wekslowego, polegające na uznaniu, iż pozwani nie mogli powoływać się wobec

powoda na zarzut subiektywny wygaśnięcia wierzytelności wekslowej,

przysługujący im wobec indosanta. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, trudno zgodzić

się z tezą Sądu Okręgowego, że w ustalonym stanie faktycznym pozwani nie

wykazali przesłanki świadomego działania powoda jako indosatariusza na ich

szkodę. Poza sporem jest, iż do indosu doszło w dniu 23 kwietnia 2003 r.

4

Wcześniej jednak pozwani sygnalizowali powodowi nieposiadanie wobec PGA „H.”

żadnych zobowiązań z tytułu zakupionego towaru. Pismo z dnia 1 kwietnia 2003 r.,

jakie skierowali do powoda, było odpowiedzią na wezwanie PKO BP S.A. do

zapłaty z dnia 26 marca 2003 r. Wezwanie to wynikało z umowy cesji

wierzytelności, która została zawarta dnia 11 września 2001 r. pomiędzy Bankiem

PKO S.A. i PGA „H.” S.A., będącym wierzycielem pozwanych z tytułu sprzedaży

towarów. Zanim więc powód stał się posiadaczem weksli własnych, wystawionych

przez pozwanych na zlecenie PGA „H.” S.A., dochodził od nich wierzytelności

nabytych od PGA „H.” na podstawie umowy cesji. Okolicznością niesporną jest,

według Sądu Apelacyjnego, iż weksle stanowiły zabezpieczenie zapłaty za

zakupiony u PGA „H.” towar. Świadczy o tym w sposób jednoznaczny treść pisma

pozwanych z dnia 1 kwietnia 2003 r. skierowanego do PGA „H.” S.A., stanowiącego

wezwanie do zwrotu weksli, w tym objętych niniejszym sporem, wobec nieistnienia

jakichkolwiek zobowiązań na skutek dokonania wzajemnych potrąceń. Bez

znaczenia jest fakt, iż w piśmie tym pozwani powołali się na umowę cesji

wierzytelności z dnia 28 lutego 2003 r. dotyczącej jedynie kwoty 36.243,57 zł. W

piśmie tym w sposób kategoryczny oświadczyli, że nie posiadają wobec PGA „H.”

żadnych zobowiązań. Swoje stanowisko potwierdzili w piśmie z dnia 23 kwietnia

2003 r. skierowanym do powoda. W ocenie Sądu Apelacyjnego treść powyższych

pism w sposób jednoznaczny przesądza o tym, iż powód doskonale wiedział, jakie

jest stanowisko dłużników wobec skierowanego w stosunku do nich żądania

zapłaty. Uzasadniony jest więc wniosek, że powód w dniu dokonania indosu miał

świadomość możliwości wyrządzenia szkody dłużnikom pozbawiając ich, przez

nabycie weksla w drodze indosu, możliwości podniesienia zarzutów ze stosunku

osobistego i co najmniej się na to godził. W takiej zaś sytuacji można podnieść

przeciwko indosatariuszowi także zarzuty wynikające ze stosunków osobistych

łączących wystawcę z indosantem. W tym też zakresie na szczególną uwagę

zasługuje treść pisma PGA „H.” S.A. z dnia 21 listopada 2003 r., skierowanego do

PKO BP S.A., z którego w sposób niebudzący wątpliwości wynika, iż na dzień

28 lutego 2003 r., a zatem przed dokonaniem indosu, pozwani zrealizowali

wszelkie swoje zobowiązania wobec PGA „H.” S.A. W piśmie tym odwołano się do

umowy z dnia 23 kwietnia 2003 r. oraz faktu przekazania omyłkowo weksli na

5

ogólną kwotę 550.670 zł, w tym weksli objętych niniejszym sporem. Powód w toku

procesu nie podważył wiarygodności tego pisma, z którego wynika, że przed

dokonaniem indosu pozwani nie mieli wobec indosanta żadnych zobowiązań, w tym

zobowiązań wekslowych. W tym stanie rzeczy dochodzenie zapłaty należności

wekslowych prowadziłoby, zdaniem Sądu Apelacyjnego, do wyrządzenia dłużnikom

szkody przez ponowne uregulowanie już zaspokojonych należności.

Powód w skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie prawa materialnego przez

niewłaściwe zastosowanie art. 65 § 1 i § 2 k.c., art. 19 ust. 2 Prawa wekslowego,

art. 498 k.c. i art. 499 zd. drugie k.c., a także naruszenie prawa procesowego, które

miało wpływ na wynik sprawy, mianowicie art. 493 § 3, art. 485, art. 368 § 1 pkt 5,

art. 3701

i art. 373 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zgłoszone

zarzuty nie podważają stanowiska Sądu Apelacyjnego.

Zarzuty naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art.

65 § 1 i § 2 k.c. oraz art. 19 ust. 2 Prawa wekslowego są niedopuszczalne,

ponieważ w istocie dotyczą ustalenia faktów i oceny dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.).

Odnoszą się one bowiem do tej części stanowiska Sądu Apelacyjnego, w której

oceniając dowody (pisma pozwanych skierowane do Banku i załączane do tych

pism dokumenty) Sąd ten dokonał ustaleń istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy,

mianowicie ustalił nieistnienia wierzytelności objętych wekslami oraz świadome

działanie Banku na szkodę pozwanych. Argumentacja skargi kasacyjnej wskazuje

na to, że, zdaniem powoda, Sąd bezpodstawnie ustalił nieistnienie wierzytelności

dochodzonej pozwem, wobec całkowitego „rozliczenia się” pozwanych z PGA „H.”

S.A. Takie ustalenie było z kolei podstawą stwierdzenia skuteczności zarzutu

osobistego pozwanych wobec powódki dochodzącej zapłaty z weksla (art. 19

Prawa wekslowego). Powód zarzucił ponadto bezpodstawne przyjęcie przez Sąd, iż

powódka nabywając wierzytelności z weksla działała świadomie na szkodę

pozwanych. Rzeczywiście, ustalenie nieistnienia wierzytelności, które

przysługiwałyby powódce przeciwko pozwanym, zostało w zasadzie oparte na

niezakwestionowaniu okoliczności podniesionych przez pozwanych, a wynikających

z pisma PGA „H.” S.A. do Banku, informującego (ponad pół roku po indosowaniu

6

weksli), że PGA „H.” S.A. nie przysługują żadne wierzytelności wobec pozwanych,

a weksle przekazano Bankowi omyłkowo. Niezakwestionowanie tych twierdzeń

pozwanych nastąpiło zapewne dlatego, że powód wychodził z założenia o

niedopuszczalności podnoszenia przez pozwanych zarzutów osobistych.

Tymczasem Sąd Apelacyjny inaczej niż Sąd Okręgowy ocenił kwestię świadomości

powoda nabycia weksli na szkodę dłużnika, a w konsekwencji dokonał – w tej

sytuacji istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy - ustalenia nieistnienia wierzytelności,

których dotyczą weksle.

W konsekwencji bezzasadny jest również zarzut naruszenia art. 498 k.c.

i art. 499 zd. drugie k.c. dotyczący skuteczności potrącenia. Na marginesie można

ponadto zauważyć, że, wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, w prawie polskim

potrącenie następuje przez złożenie drugiej stronie oświadczenia woli i w ten

właśnie sposób dochodzi do umorzenia wzajemnych wierzytelności. Odrębną

kwestią jest to, że w razie sporu niezbędne jest wykazanie wszystkich przesłanek

skuteczności potrącenia. Taka sytuacja mogłaby mieć miejsce także w niniejszej

sprawie, jednak Sąd Apelacyjny uznał nieistnienie wierzytelności (które mogłoby

być wywodzone ze skutecznego potrącenia wierzytelności) za okoliczność

bezsporną – zgłoszoną przez pozwanych i niezakwestionowaną przez powoda.

Całkowicie nietrafny jest zarzut naruszenia art. 485 i art. 493 § 3 k.p.c.

W świetle dokonanych ustaleń faktycznych, w niniejszej sprawie nie miało miejsca

przedstawienie przez pozwanych wierzytelności do potrącenia z wierzytelnością

dochodzoną pozwem, ale powołanie się na nieistnienie wierzytelności (m. in.

z powodu skutecznego ich umorzenia dokonanym uprzednio potrąceniem).

Do takiej sytuacji nie znajduje zastosowania art. 493 § 3 k.p.c., który zresztą – jak

wynika z uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2005 r.,

III CZP 56/05 (OSNC 2006, nr 7-8, poz. 119) – jest przepisem prawa materialnego,

a nie procesowego, podczas gdy w skardze kasacyjnej zarzut jego naruszenia

został zamieszczony wśród naruszeń przepisów prawa procesowego. Natomiast

art. 485 k.p.c. ma tu jedynie znaczenie pomocnicze, do wskazanego w nim

katalogu dokumentów odwołuje się bowiem art. 493 § 3 k.p.c.

Nietrafny jest zarzut dotyczący bezpodstawnego nieodrzucenia apelacji

pozwanych (art. 368 § 1 pkt 5, art. 3701

i art. 373 k.p.c.). Z treści apelacji wynika

7

bowiem jednoznacznie, że wyrok zaskarżono „w całości” wnosząc o „uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go nakazu zapłaty i oddalenia

powództwa”. Została tym samym spełniona przesłanka formalna apelacji określona

w art. 368 § 1 pkt 5 k.p.c., zgłoszono mianowicie wniosek o zmianę lub o uchylenie

wyroku z zaznaczeniem zakresu żądanej zmiany lub uchylenia. Nie było zatem

jakichkolwiek podstaw do odrzucenia apelacji przez sądy pierwszej bądź drugiej

instancji (art. 3701

i art. 373 k.p.c.).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

db