II CSK 181/06

Sygn. akt II CSK 181/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 listopada 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa J. N. i P. N. -wspólników spółki cywilnej Hurtownia "J." w Ł.

przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń i Reasekuracji "W." Spółce Akcyjnej o zapłatę

odszkodowania,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 16 listopada 2006 r.,

skargi kasacyjnej powódek od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 stycznia 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd pierwszej instancji oddalił skierowane przeciwko ubezpieczycielowi

powództwo o zapłatę odszkodowania z umowy ubezpieczenia mienia od ognia i

innych zdarzeń losowych, uznając, że powódki poniosły szkodę w czasie, w którym

nie łączył już ich z pozwanym stosunek ubezpieczeniowy.

Apelację powódek oddalił Sąd drugiej instancji, który podzielił i przyjął za

własne zarówno dokonane przez Sąd I instancji ustalenia faktyczne, jak i ocenę

prawną zgłoszonego żądania. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, wyrażone w ofercie

oświadczenie woli złożone w innej formie niż pisemna nie jest z tej przyczyny

nieważne, jednakże nie wywoła ono skutków prawnych przewidzianych w art. 810

k.c. Sąd drugiej instancji uznał, że choć zapłata przez powódkę składki

ubezpieczeniowej po upływie wyznaczonego terminu i po rozwiązaniu umowy

ubezpieczenia wyrażała w dostateczny sposób wolę powódki zawarcia

(kontynuowania) umowy ubezpieczenia, to w świetle art. 810 k.c. czynność ta nie

wywołała skutków prawnych w postaci powstania stosunku ubezpieczeniowego,

ponieważ powódka nie złożyła żadnego oświadczenia na piśmie. Nawet przy

założeniu, że zapłata składki miała charakter oferty zawarcia umowy

ubezpieczenia, to i tak oferta ta nie miała formy pisemnej. Zważywszy na to, że

rzekoma oferta zawarcia umowy (zapłata składki) nie została wyrażona w formie

pisemnej przewidzianej w art. 810 k.c., a pozwany nie przystąpił do jej wykonania

przez wystawienie polisy, przeto pozwany nie będąc związany z powodami umową

ubezpieczenia nie jest zobowiązany do spełnienia świadczenia wynikającego z tej

umowy.

Za bezzasadny uznał Sąd odwoławczy, powołany po raz pierwszy w apelacji,

zarzut naruszenia art. 415 k.c., wobec dochodzenia przez powódki wykonania

umowy przez wypłatę świadczenia z umowy ubezpieczenia. Zgłoszone w apelacji

inne okoliczności faktyczne, bo wskazujące na żądanie zapłaty odszkodowania na

podstawie art. 415 k.c., dowodzą zmiany podstawy prawnej żądania wpływającej w

istotny sposób na zmianę podstawy faktycznej, która nie była przedmiotem badania

i oceny Sądu meriti. Zmianę taką Sąd Apelacyjny uznał więc za niedopuszczalną z

mocy art. 382 k.p.c.

3

Skarga kasacyjna powódek oparta została na obu podstawach kasacyjnych.

Zarzut naruszenia art. 383 k.p.c. uzasadniono błędnym przyjęciem, że zgłoszony

na etapie postępowania odwoławczego zarzut naruszenia art. 415 k.c. stanowi

przedmiotową zmianę powództwa wpływającą na zmianę podstawy faktycznej, gdy

w istocie podniesiony zarzut pozostał bez wpływu na faktyczną podstawę żądania.

Nadto, w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, powódki zarzuciły obrazę art. 328

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. i art. 387 § 1 k.p.c., uzasadnioną brakiem

merytorycznego odniesienia się Sądu odwoławczego do podniesionego

w postępowaniu apelacyjnym zarzutu naruszenia art. 415 k.c., a nadto przez

uznanie, że Sąd I instancji nie był zobowiązany do badania zasadności powództwa

w kontekście odpowiedzialności deliktowej.

Zarzutem naruszenia prawa materialnego objęto przepisy art. 810 k.c. w zw.

z art. 73 k.c. i art. 74 § 1 k.c. przez jego błędną wykładnię polegającą na

niezasadnym uznaniu, że oferta zawarcia umowy ubezpieczenia wyrażona w inny

sposób niż w formie pisemnej nie wywołuje skutku prawnego w postaci zawarcia

umowy. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powódki kwestionują przekonanie Sądu

Apelacyjnego, że skutkiem niezachowania pisemnej formy oferty zawarcia umowy

ubezpieczenia, przewidzianej w art. 810 k.c., jest bezskuteczność tej czynności.

Skarżące wywodzą, że brak zastrzeżenia w tym przepisie rygoru nieważności

uzasadnia uznanie ważności oferty złożonej przez powódki, a w konsekwencji

uznanie umowy ubezpieczenia za zawartą.

Pozwany ubezpieczyciel w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej

oddalenie jako bezzasadnej i o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania przed

Sądem Najwyższym, twierdząc, że pozwane nie wskazały żadnych następstw

zarzucanego naruszenia przepisów procesowych na wynik rozstrzygnięcia.

W ocenie pozwanego żądanie odszkodowania w oparciu o przepisy

o odpowiedzialności deliktowej jest zupełnie odmiennym roszczeniem w stosunku

do żądania spełnienia świadczenia wynikającego z zawartej umowy. W odniesieniu

do zarzutu naruszenia art. 810 k.c. pozwany wywodzi, że przepis ten nie ma

w sprawie zastosowania, ponieważ powódki nie złożyły pisemnych oświadczeń

stanowiących ofertę zawarcia umowy, zaś sama zapłata składki, jeśli w ogóle

uznać ją za ofertę, nie jest z pewnością pisemną ofertą.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie wobec zasadności zarzutu

zgłoszonego w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej.

Natomiast nieuzasadniona okazała się druga podstawa kasacyjna już z tej

przyczyny, że samo werbalne jedynie stwierdzenie skarżących, iż naruszenie

przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, nie jest

równoznaczne z wystąpieniem uzasadnionej podstawy kasacyjnej określonej

w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. W skardze kasacyjnej brak jest wskazania, w czym

miałby się przejawiać wpływ zarzucanych naruszeń przepisów procesowych na

treść zaskarżonego rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji. Tymczasem

w zachowującym nadal aktualność orzecznictwie, wydanym pod rządem przepisów

o kasacji, przyjęto, że dla uznania za usprawiedliwioną drugiej podstawy kasacyjnej

nie wystarcza samo wykazanie naruszenia przepisów postępowania, ale

wymagane jest nadto, aby skarżący wykazał, że następstwa stwierdzonych

wadliwości postępowania były tego rodzaju lub skali, iż kształtowały one lub

współkształtowały treść kwestionowanego w sprawie orzeczenia (zob. np. wyrok

SN z dnia 24 kwietnia 2003 r., I CKN 317/01, niepubl.; postanowienie SN z dnia

12 czerwca 1997 r., III CKN 91/97 niepubl.; postanowienie SN z dnia 10 lutego

1997 r., I CKN 57/96, OSNC 1997/7-8/82; postanowienie SN z dnia 29 listopada

1996 r., III CKN 14/96, OSP 1997/3/65). W tej sytuacji wypada więc jedynie

ubocznie stwierdzić, że nieuzasadnione są także same zarzuty naruszenia

wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów procesowych. Przedmiotem osądu

w sprawie niniejszej było żądanie powódek zapłaty przez pozwanego

odszkodowania wynikającego z umowy ubezpieczenia, a więc spełnienia

świadczenia wynikającego ze skutecznie dokonanej czynności prawnej, tj. zawarcia

umowy. W tej sytuacji przytoczenie w apelacji przepisu art. 415 k.c. wskazującego

zatem na inną podstawę faktyczną aniżeli ta, na której oparte zostało żądanie

pozwu, stanowi - niedopuszczalną w postępowaniu apelacyjnym - zmianę

powództwa (wyrok SN z dnia 19 listopada 1998 r., III CKN 32/98, OSNC

1999/5/96). Wyrażając taki trafny pogląd w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd

odwoławczy nie dopuścił się więc zarzucanego mu naruszenia art. 383 k.p.c.

Przedmiotem badania w postępowaniu apelacyjnym może być tylko roszczenie

5

uprzednio rozpoznane przez sąd pierwszej instancji, a nie może budzić wątpliwości

stanowisko Sądu Apelacyjnego, że inne okoliczności faktyczne uzasadniają

żądanie zapłaty będącej przejawem wykonania umowy, a inne przesądzają o

ocenie zasadności roszczenia o zapłatę odszkodowania w ramach reżimu

odpowiedzialności deliktowej (zob. wyrok SN z dnia 27 czerwca 2003 r. IV CKN

294/01, niepubl; postanowienie SN z dnia 9 stycznia 2002 r., V CZ 273/01,

niepubl.). Przytoczenie nowych okoliczności faktycznych decydujących o zmianie

kwalifikacji prawnej roszczenia stanowi więc o zmianie w zakresie podstawy

faktycznej skutkującej niedopuszczalną w postępowaniu apelacyjnym zmianą

powództwa (wyrok SN z dnia 25 lipca 2000 r. III CKN 821/00, niepubl.). Wobec

powyższego bezzasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.

uzasadniony brakiem merytorycznego odniesienia się Sądu do zarzutu apelacji

naruszenia art. 415 k.c., ponieważ Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku zobowiązany był wyjaśnić jego podstawą prawną z przytoczeniem tylko

tych przepisów prawa, których ocenę zasadności zastosowania ograniczała

wskazana przez powódki podstawa faktyczna rozstrzygnięcia.

W tej sytuacji oceny zarzutów sformułowanych w ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej należało dokonać z uwzględnieniem stanu faktycznego

przyjętego za podstawę orzekania przez Sąd drugiej instancji.

Trafnie zarzuciły skarżące naruszenie art. 810 k.c. wskutek jego błędnej

wykładni polegającej na stanowczym i generalizującym przyjęciu przez Sąd

odwoławczy, że brak złożenia przez powódkę w formie pisemnej oferty zawarcia

umowy ubezpieczenia oraz niewystawienie przez pozwanego polisy przesądza

o tym, że strony nie związały się umową ubezpieczenia, a w konsekwencji

pozwany nie jest zobowiązany do spełnienia świadczenia wynikającego z tej

umowy. Tymczasem w piśmiennictwie dominuje trafny pogląd, że oferta zawarcia

umowy ubezpieczenia może przybrać także formę ustną, przejawiając się w ustnym

oświadczeniu woli zawarcia umowy ubezpieczenia wygłoszonym przed organem

lub pełnomocnikiem ubezpieczyciela. W ocenie składu orzekającego w niniejszej

sprawie zgodzić się należy też z poglądem, że dokument ubezpieczenia (m.in.

polisa) jedynie potwierdza fakt, że ubezpieczyciel złożył oświadczenie woli

o przyjęciu złożonej mu wcześniej oferty zawarcia umowy ubezpieczenia. Zawarcie

6

umowy ubezpieczenia następuje więc – w świetle przepisów k.c. – w chwili złożenia

przez ubezpieczającego oferty i jej przyjęcia przez ubezpieczyciela, przy czym wola

tych podmiotów może być wyrażona przez każde takie ich zachowanie, które

ujawnia ich wolę w sposób dostateczny (art. 60 k.c.). Dla skuteczności zawarcia

umowy ubezpieczenia nie jest więc wymagana żadna kwalifikowana forma,

a dokumenty wymienione w art. 809 § 1 k.c. stanowią jedynie dowody

potwierdzające zawarcie umowy ubezpieczenia, a nie przesądzające o samym jej

zawarciu. Moment zawarcia umowy ubezpieczenia może więc poprzedzać

doręczenie dokumentu ubezpieczenia.

Również w orzecznictwie aprobowane jest stanowisko (por. wyrok SN z dnia

25 maja 2005 r. I CK 744/04, LEX nr 152451), że oświadczenie woli

ubezpieczyciela, sprowadzające się do przyjęcia oferty zawarcia umowy

ubezpieczenia, nie zostało w k.c. ograniczone do formy wystawienia polisy pod

rygorem nieważności. Jeśli więc nawet polisa nie została wystawiona,

to dopuszczalne jest wykazywanie, że umowa ubezpieczenia została zawarta

i w jakim czasie. Dopiero jednak ocena konkretnych zachowań zakładu

ubezpieczeń w okolicznościach danej sprawy może przesądzić o przyjęciu

skierowanej do niego oferty zawarcia umowy ubezpieczenia. Nie można bowiem

aprobować próby generalizowania poglądu, że niedoręczenie ubezpieczającemu

polisy zawsze przesądza o niezawarciu umowy ubezpieczenia, zwłaszcza

wówczas, gdy oferta zawarcia tej umowy została złożona w innej formie niż

pisemna. Sąd Apelacyjnej ma rację, gdy twierdzi, że wystawienie polisy jest

czynnością jedynie potwierdzającą zawarcie umowy (a więc nieprzesądzającą o jej

zawarciu) i świadczy o przystąpieniu do jej wykonania przez objęcie kontrahenta

ochroną ubezpieczeniową. Jednakże z tej słusznej konstatacji Sąd ten wyprowadził

następnie błędny wniosek, że niezłożenie przez powódki oferty zawarcia umowy

w formie pisemnej powoduje niezwiązanie pozwanego umową ubezpieczenia.

Tymczasem ocena trafności tego stanowiska wymaga uprzedniego dokonania

weryfikacji zachowania pozwanego (przyjęcie składki ubezpieczeniowej) i oceny,

czy można było to zachowanie zakwalifikować jako oświadczenie skutkujące

przyjęciem oferty wobec spełnienia wymogów z art. 60 k.c. Okoliczność, że oferta

zmierzająca do zawarcia umowy ubezpieczenia nie została złożona w formie

7

pisemnej, nie mogła oczywiście wywołać skutku określonego w art. 810 k.c. Teza ta

nie pozwala jednak na obecnym etapie postępowania aprobować stanowczego

stanowiska Sądu Apelacyjnego, że nie nastąpiło związanie stron umową

ubezpieczenia, skoro przepisy k.c. o umowie ubezpieczenia nie przewidują

wymogu zachowania formy pisemnej ani dla złożenia oferty zakładowi

ubezpieczeń, ani dla złożenia przez ten zakład oświadczenia o jej przyjęciu.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, działając na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.