II CSK 303/06

Sygn. akt II CSK 303/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 grudnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa Banku […]

przeciwko M. C., B. J. i S. J.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 5 grudnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych B. J. i S. J.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 marca 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelacje pozwanych M. C.,

B. J. oraz S. J. od wyroku Sądu Okręgowego, który utrzymał w mocy nakazy

zapłaty wydane przeciwko pozwanym na łączną kwotę 700.000 zł i w uzasadnieniu

tego wyroku wskazał, że powyższe rozstrzygnięcie zapadło w oparciu o

następujące ustalenia faktyczne, które Sąd Apelacyjny w całości akceptuje i uznaje

za własne.

Powodowy Bank wystąpił w trzech sprawach przeciwko M. C., B. J. i S. J. o

zasądzenie solidarnie łącznie kwoty 700.000,00 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia wymagalności poszczególnych należności składających się na świadczenie

główne. Powód dołączył 35 sztuk weksli własnych wystawionych przez M. C. na

zlecenie B. J. i S. J. Weksle te w drodze indosu zostały przeniesione na powodowy

Bank, który przekazał weksle do inkasa do F. Banku. Wobec braku środków

pieniężnych na koncie pozwanego M. C., Bank ten zwrócił przedmiotowe weksle

stronie powodowej. Po przeprowadzeniu postępowania nakazowego Sąd

Okręgowy we wszystkich trzech sprawach wydał nakazy zapłaty uwzględniając

powództwa w całości wraz z kosztami procesu.

Od wszystkich nakazów zapłaty pozwani wnieśli zarzuty domagając się

uchylenia, nakazów zapłaty i oddalenie żądania powodowego Banku. Pozwany M.

C. podniósł, że powód uchybił terminom i obowiązkom posiadacza weksla w

rozumieniu przepisów art. 38, art.. 45, art. 46 i art. 47 prawa wekslowego, a także

podniósł argument wadliwego wystawienia weksli, bowiem weksle zostały

opatrzone jedynie parafą, a nie podpisem wystawcy. Natomiast pozwani B. J. i S. J.

zarzucili, że należność objęta nakazem nie istnieje, gdyż ich podpisy na wekslach

zostały wyłudzone podstępem; po drugie, pozwani zarzucili brak legitymacji czynnej

powoda, ponieważ I Oddział Banku […] nie ma osobowości prawnej, a tym samym

Oddział nie ma zdolności sądowej, a pełnomocnictwo udzielone przez Oddział nie

jest pełnomocnictwem „legitymującym stronę”

. Nadto pozwani zarzucili naruszenie

art. 43 prawa wekslowego w związku z art. 38 prawa wekslowego przez nie

przedłożenie weksli wystawcy M. C. w terminie przewidzianym w art. 38 prawa

3

wekslowego, co spowodowało wygaśnięcie roszczeń powoda wobec indosantów a

także wskazali, że sprawa ma charakter gospodarczy, a nakaz zapłaty został

wydany przez sąd cywilny.

Prawomocnymi postanowieniami oddalone zostały zarzuty braku zdolności

sądowej powodowego Banku i Sąd odmówił odrzucenia pozwów, a także przekazał

wszystkie trzy sprawy do rozpoznania właściwemu sądowi gospodarczemu.

Z dalszych ustaleń wynika, że M. C. prowadził działalność gospodarczą pod firmą

„P." w Ł. Pozwani B. J. oraz S. J. tworzyli spółkę cywilną „E." w W. W ramach

działalności swojego przedsiębiorstwa M. C. dokonywał zakupu materiałów

papierniczych u wspólników spółki cywilnej „E.”. Współpraca prowadzona była na

podstawie umowy z dnia 30 kwietnia 2000 r. i kontynuowana była w 2001 r.

Zapłata za dostarczony towar następowała wekslami własnymi wystawianymi przez

M. C., weksle te pozwani B. J. i S. J. przedstawiali do dyskonta u strony

powodowej.

W dniu 23 marca 2001 r. wspólnicy spółki cywilnej "E.” podjęli uchwałę o

przekształceniu tejże spółki w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w trybie

art. 551 § 2 i 3 k. s. h. W dniu 26 marca 2001 r. została podpisana umowa spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością „E.”

Spółka ta została wpisana do rejestru

przedsiębiorców KRS w dniu 3 kwietnia 2001 r. W dniu 1 kwietnia 2001 r. B. J. i S.

J. zostali wykreśleni z ewidencji działalności gospodarczej i nie dokonali ponownej

rejestracji jako samodzielni przedsiębiorcy.

W dniu 4 stycznia 2001 r. B. J. oraz S. J., działający jako wspólnicy spółki

cywilnej „E." zawarli umowę o dyskonto weksli z Bankiem Z. Oddziałem I w W.

Na jej podstawie Bank zobowiązał się przyjmować od pozwanych (podawców)

weksle do dyskonta do maksymalnej wysokości zadłużenia (limitu) z tytułu kredytu

dyskontowego 2.700.000,00 zł. Decyzje o przyjęciu weksli bądź odmowie przyjęcia

weksli Bank miał podejmować w terminie 14 dni kalendarzowych. Składanie weksli

do dyskonta miało odpowiadać warunkom określonym w obowiązującym

w powodowym Banku regulaminie dyskonta weksli. Strony ustaliły sposób

ustalenia oprocentowania odsetek dyskontowych w zależności od okresu wykupu

weksli - do trzech miesięcy i powyżej trzech miesięcy. Pozwani B.J. oraz S. J.

4

zobowiązali się informować Bank o sytuacji gospodarczej, finansowej i prawnej

wystawców i akceptantów weksli przyjmowanych do dyskonta oraz przedkładać

opinie bankowe dotyczące tychże osób, a także składać informacje dotyczące

istotnych zmian w ich sytuacji gospodarczej i finansowej. Umowa została zawarta

na okres od dnia 6 stycznia 2001 r. do dnia 15 stycznia 2002 r. W sprawach nie

uregulowanych w umowie miały znaleźć zastosowanie postanowienia prawa

bankowego, prawa wekslowego oraz obowiązującego w powodowym banku

regulaminu dyskonta weksli. W dniu 12 lutego 2001 r. strony podpisały aneks do

umowy, mocą którego podniesiono wysokość maksymalnego zadłużenia z tytułu

kredytu dyskontowego do kwoty 3.200.000,00 zł. Pozwanych S. J. i B. J. łączyła już

wcześniej umowa z powodowym Bankiem o dyskonto weksli, jednakże na jej

podstawie były przedstawiane do dyskonta weksle innych podmiotów. W dniach 19

września 2000 r., 23 października 2000 r., 13 listopada 2000 r. oraz 18 grudnia

2000 r. pozwani B. J. i S. J. złożyli w powodowym Banku informacje o wystawcy

weksli – M. C. W informacji wskazali wysokość obrotów wystawcy z ostatnich

sześciu miesięcy. Ponadto pozwani podali, że dotychczas weksle były wykupywane

bez opóźnień. W informacji pozwani wskazali źródła swoich wiadomości. Pozwani

wskazali że sytuacja finansowa wystawcy weksla i dotychczasowa współpraca

z wystawcą była dobra i odbywała się bez zarzutów. Podobne w brzmieniu

informacje pozwani B. J. i S. J. złożyli w dniach 3 stycznia 2001 r., 12 lutego 2001

r., i 28 marca 2001 r. Wymienione wyżej informacje pozwani Jakiel wpisywali w

oparciu o opinie bankowe oraz zaświadczenia z ZUS i Urzędu Skarbowego.

W dniach 29 listopada 2000 r. F. Bank SA Oddział w Ł. potwierdził, że od

21 listopada 2000 r. prowadzi rachunek przedsiębiorstwa M. C., obroty na

rachunku wyrażają się kwotą siedmiocyfrową, a sam rachunek jest wolny od zajęć i

tytułów egzekucyjnych. W dniu 21 marca 2001 r. F. Bank SA ponownie

zaświadczył, że od 21 listopada 2000 r. prowadzi rachunek przedsiębiorstwa M. C.,

obroty na rachunku wyrażają się kwotą siedmiocyfrową, a sam rachunek jest wolny

od zajęć i tytułów egzekucyjnych, a właściciel rachunku nie korzysta z kredytów i

poręczeń oraz nie udziela poręczeń kredytowych. W dniu 13 marca 2001 r.

zaświadczenie o podobnym brzmieniu wydał również Bank P. SA Odział w Ł.

5

W okresie od stycznia do marca 2001 r. M. C. wykupywał wystawione przez

siebie weksle terminowo lub z kilkudniowym opóźnieniem. W dniu 19 lutego 2001

r. M. C. wystawił jedenaście weksli własnych na kwoty po 20.000,00 zł każdy, na

zlecenie B. J. i S. J.. Weksle opatrzone zostały klauzulą „bez protestu" i określały

jako miejsce płatności F. Bank Polska SA Oddział w Ł. tj. Bank, w którym

prowadzony był rachunek bankowy przedsiębiorstwa pozwanego M. C. Obok

podpisu wystawcy na wszystkich wekslach umieszczono pieczęć o treści „P. M. C".

Jako daty płatności wskazane były kolejno następujące dni sierpnia 2001 r.: 6, 7, 8,

9, 10, 11, 13, 14, 16, 17 i 20. Pozwani B. J. i S. J. przekazali weksle do dyskonta

w powodowym Banku, umieszczając jednocześnie na odwrotnej stronie klauzulę

„ustępujemy na zlecenie Banku Z. SA Odział I w W". Przed terminem płatności

powodowy Bank dokonał indosu pełnomocniczego na zlecenie F. Banku. W treści

indosu zawarte zostało sformułowanie „wartość do inkasa". Po upływie terminów

płatności i wobec braku środków na rachunku M. C., F. Bank SA w dniu

27 września 2001 r., dokonał zwrotnego indosu pełnomocniczego na rzecz

powodowego Banku.

M. C. wystawił kolejne trzy weksle własne w dniu 28 lutego 2001 r.; w dniu

31 marca 2001 r. wystawił osiem kolejnych weksli własnych; dalsze weksle w ilości

osiem wystawił w dniu 11 kwietnia 2001 r., oraz kolejnych pięć weksli w dniu 17

kwietnia 2001 r. Wszystkie weksle odpowiadały warunkom opisanych powyżej

weksli. W okresie od maja 2000 r. powód przyjął łącznie do dyskonta 286 weksli

wystawionych przez pozwanego M. C. na łączną kwotę 6.420.951,79 zł. W dniu 18

lipca 2001 r. M. C. poinformował powodowy Bank o przyczynach opóźnienia w

wykupie weksli i wniósł o powstrzymanie się od działań windykacyjnych. W dniu 9

listopada 2001 r. M. C. odniósł się do propozycji porozumienia spłaty zadłużenia z

tytułu wystawionych weksli. Pozwani zakwestionowali jednakże możliwość udziału

w porozumieniu spółki z o.o E. wskazując, że Spółka ta ponosi samodzielną

odpowiedzialność wobec powoda w oparciu o umowę o dyskonto weksli z dnia 4

stycznia 2001 r.

Pisma w przedmiocie spłaty zadłużenia pozwany M. C. kierował do powoda

w dniach 15 listopada i 10 grudnia 2001 r., 4 stycznia 2002 r. W dniu 30 lipca 2001

r. pozwany B. J. złożył doniesienie o popełnieniu przez pozwanego M. C.

6

przestępstwa wyłudzenia w porozumieniu z przedstawicielami strony powodowej.

Postanowieniem z dnia 31 marca 2003 r. Sąd Rejonowy ogłosił upadłość E.

Spółki z o.o w W.

W dniu 13 czerwca 2003 r. powodowy Bank zgłosił wierzytelność

w postępowaniu upadłościowym Spółki z o.o. E. wskazując, że wierzytelność ta

wynika z kredytu dyskontowego weksli. Wierzyciel wskazał, że zdyskontował

łącznie 96 sztuk weksli o wartości 20.000,00 zł każdy. Podawcami weksli byli B. J. i

S. J.- wspólnicy Spółki cywilnej E., której następcą prawnym stała się upadła spółka

z o.o. Zapłata za te weksle nie nastąpiła. Jednak powód nie uzyskał żadnego

zaspokojenia w toku postępowania upadłościowego spółki z o.o. E., gdyż pozwany

B. J. wniósł sprzeciw od listy wierzytelności w części dotyczącej uznania przez

Sędziego Komisarza wierzytelności w kwocie 2.647.144,80 zł - zgłoszonej przez

powodowy Bank a Sąd upadłościowy uznał sprzeciw za zasadny.

Bank Z. SA oraz WBK SA połączyły się tworząc Bank Z. WBK SA z siedzibą

w W. Do składania oświadczeń woli w imieniu banku umocowani są Prezes

Zarządu — samodzielnie albo dwaj członkowie zarządu łącznie lub członek zarządu

działający łącznie z prokurentem, lub też dwaj prokurenci łącznie. Przewidziano

także możliwość ustanowienia pełnomocników działających samodzielnie, albo

łącznie z członkiem zarządu lub prokurentem.

Sąd Okręgowy odmówił wiary zeznaniom B. J. w tej części, w której

pozwany podał, że posiadał dane o sytuacji finansowej M. C. i informował o nich

powodowy Bank jedynie w 2000 r., gdyż zeznania te pozostają w sprzeczności z

dokumentami zgromadzonymi w sprawie.

W świetle powyższych ustaleń faktycznych Sąd Okręgowy ocenił, że zarzuty

zgłoszone przez wszystkich pozwanych nie zasługują na uwzględnienie. Poza

sporem jest, że powodowy Bank jest posiadaczem weksli wystawionych na sumy

wekslowe objęte żądaniem pozwu. Bank wszedł w posiadanie weksli w wyniku

nieprzerwanego ciągu indosów. Pozwany M. C. w sposób prawnie skuteczny

wystawił na rzecz pozwanych B. J. i S. J. przedmiotowe weksle, które spełniały

wymogi art. 101 prawa wekslowego, a następnie pozwani B. i S. J. dokonali

indosu weksli na powodowy Bank, działając w ramach uprzednio zawartej z

7

Bankiem umowy o dyskonto weksli. Bank dokonał indosu pełnomocniczego

poszczególnych weksli na rzecz F. Bank Polska SA, oznaczonego w treści weksli

jako domicicyliant i prowadzącego rachunek bankowy wystawcy weksli. Na skutek

braku środków na koncie wystawcy weksli F. bank Polska SA dokonał zwrotnego

indosu na rzecz Banku Z. WBK SA. Odpowiedzialność pozwanego M. C. wynika

z faktu wystawienia weksli, a odpowiedzialność pozostałych pozwanych z faktu

bycia indosantami. Ich odpowiedzialność ma charakter odpowiedzialności

solidarnej.

Za całkowicie bezpodstawny został uznany podniesiony przez pozwanych—

zarzut naruszenia przez powoda art. 43 w zw. z art. 38 prawa wekslowego, poprzez

nie przedstawienie weksli do zapłaty i związaną z tym niemożność dochodzenia

przez powodowy Bank zapłaty weksli z powodu wygaśnięcia roszczeń powoda

wobec pozwanych jako indosantów. Sąd Okręgowy wskazał, iż wszystkie weksle,

na podstawie których powód dochodzi roszczeń, zaopatrzone są przez ich

wystawcę w klauzulę „bez protestu". Zamieszczenie na wekslu tego rodzaju

klauzuli przez wystawcę skutkuje zwolnieniem posiadacza weksla od protestu

z powodu nieprzyjęcia lub niezapłacenia, jako warunku zwrotnego poszukiwania

(art. 46 prawa wekslowego). Podniesiono, że zastrzeżenie pochodzące od

wystawcy weksla jest skuteczne wobec wszystkich dłużników zobowiązanych

zwrotnie. Z uwagi na fakt, iż określonym na powołanych wekslach miejscem

płatności był „F. Bank Polska" SA Oddział Ł., weksle powinny być przedstawione

do zapłaty wyłącznie domicyliatowi, tj. w siedzibie tegoż Banku. Przed terminem

wykupu weksli, powód złożył je do „F. Bank Polska" SA O/Ł. do inkasa. W dacie

zapłaty weksle znajdowały się zatem u domicyliata, wobec czego nie ulega

wątpliwości, że weksle zostały przedstawione do zapłaty w dniu płatności.

Oznaczając domicyliata wystawca wskazuje szczególny sposób zapłaty poprzez

określenie płatnika. Wystawca i indosanci przyjmują odpowiedzialność za ten

sposób zapłaty. Miejsce płatności oznaczone przez wskazanie domicylu lub

domicyliata decyduje o tym czy weksel przedstawiono należycie do zapłaty. Jeśli na

wekslu zamieszczony jest domicyl, to weksel przedstawia się do zapłaty

domicyliatowi i w razie odmowy zapłaty przeciw niemu dokonuje się protestu (jeśli

protest jest konieczny). Wprawdzie na podstawie art. 45 prawa wekslowego

8

posiadacz weksla powinien o nieprzyjęciu lub o niezapłaceniu zawiadomić swojego

indosanta i wystawcę w ciągu czterech dni od daty przedstawienia do zapłaty

(przy klauzuli bez protestu), ale też przepis ten stanowi, że kto zaniedba obowiązku

zawiadomienia nie traci praw weksla - odpowiada wyłącznie za szkodę,

spowodowaną przez swe niedbalstwo, do sumy na jaką weksel był wystawiony.

Pozwani nie mogą więc w sposób uprawniony twierdzić o wygaśnięciu ich

zobowiązania z tej tylko przyczyny, że nie zostali terminowo zawiadomieni o braku

zapłaty.

Odpowiedzialność pozwanych B. J. i S. J. uzasadnia fakt, iż podpisali

przedmiotowe weksle jako indosanci i wobec tego ponoszą odpowiedzialność na

podstawie art. 15 prawa wekslowego. Zdaniem Sądu Okręgowego ci pozwani

podpisali weksle jako wspólnicy spółki cywilnej. Spółka cywilna nie posiada

zdolności prawnej, a podmiotami praw i obowiązków są wyłącznie jej wspólnicy.

Prawo wekslowe nie zawiera przepisów, które w sposób szczególny regulowałyby

zdolność wekslową i zdolność do czynności wekslowych, wobec czego nie spółka

lecz zawsze wspólnicy będą zobowiązani lub uprawnieni z weksla. Odpierając

zarzut, że część spornych spornych weksli została wystawiona już po dacie

przekształcenia Spółki cywilnej w Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, oraz

część weksli była także indosowana po tej dacie, Sąd pierwszej instancji wskazał,

iż pozwani B. i S. J. nigdy nie zakwestionowali faktu, że nie działali w imieniu

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Sąd Okręgowy wskazał także na normę

art. 551 § 3 w zw. z art. 574 k.s.h, konstruującą odpowiedzialność solidarną nowo

powstałej spółki z o.o. ze wspólnikami przekształconej spółki cywilnej.

Odnosząc się do twierdzeń pozwanych B. J. i S. J. dotyczących

nieprzerwanego szeregu indosów Sąd pierwszej instancji wskazał, iż indosy, na

podstawie którego przekazano weksle do „F. Bank Polska" SA były indosami

pełnomocniczymi. Przy przekazywaniu weksli, na zwrotnej stronie każdego z nich

zamieszczono wzmiankę - „do inkasa”.

Analiza weksli – zdaniem - Sądu wskazuje, że powód oraz F. Bank przyjęły

formułę indosu pełnomocniczego zarówno w momencie przedstawienia weksli do

zapłaty jak w momencie zwrotu w związku z brakiem środków na rachunku M. C. W

9

świetle tych ustaleń Sąd Okręgowy stwierdził, że indos zwrotny nie był w tym

przypadku wymagany przepisami ponieważ podmiotem uprawnionym pozostawał

Bank.

Odrzucił także Sąd I instancji jako bezzasadne twierdzenia pozwanych B. J. i

S. J. o podstępnym wyłudzeniu ich podpisów przez powoda.

Oddalając - zaskarżonym wyrokiem apelacje pozwanych Sąd Apelacyjny

w pełni podzielił stanowisko Sądu I instancji, z jednym zastrzeżeniem dotyczącym

kwestii odpowiedzialności pozwanych B. i S. J. w oparciu o art. 551 § 3 k.s.h. w zw.

z art. 574 k.s.h.

Podstawą prawną solidarnej odpowiedzialności wszystkich pozwanych

w niniejszym procesie – zdaniem Sądu Apelacyjnego - jest art. 47 pr. wekslowego.

M. C. wystawił sporne weksle, pozostali pozwani je indosowali a powód jest

posiadaczem weksla. Podmioty zobowiązane z roszczenia wekslowego są

dłużnikami wekslowymi. Skarżący dokonali indosu jako osoby fizyczne.

Warunkiem odpowiedzialności wekslowej dłużników wekslowych jest złożenie

własnoręcznego podpisu na wekslu lub złożenie podpisu przez pełnomocnika z

zaznaczeniem stosunku pełnomocnictwa. Z weksla odpowiada każda osoba, która

się na nim podpisała, o ile nie wyłączyła swojej odpowiedzialności. Dłużnicy

wekslowi dzielą się na dwie kategorie: dłużników głównych, tj. akceptanta weksla

trasowanego i wystawcę weksla własnego oraz na dłużników zwrotnie

zobowiązanych, tj. indosantów zarówno weksla trasowanego, jak i weksla własnego

oraz wystawcę weksla trasowanego. Główni dłużnicy wekslowi zobowiązani są w

pierwszej kolejności do zapłaty sumy wekslowej. Ich odpowiedzialność nie jest

uzależniona od przedstawienia weksla do zapłaty we właściwym terminie, ani od

złożenia protestu. Z odpowiedzialności tej główni dłużnicy wekslowi nie mogą się

zwolnić. O ile dochodzone roszczenie od dłużnika głównego nie jest uzależnione od

czynności zachowawczych, o tyle dochodzenie roszczeń od dłużników zwrotnie

zobowiązanych poprzedzane musi być dokonaniem przez wierzyciela czynności

zachowawczych. Indosant odpowiada za przyjęcie i za zapłatę weksla, ale tylko

wobec późniejszych posiadaczy weksla. Z odpowiedzialności tej może się zwolnić

pisząc na wekslu klauzulę „bez obliga". Norma art. 47 Prawa wekslowego stanowi

10

- jak określił Sąd Apelacyjny – w ślad za stanowiskiem w literaturze przedmiotu -

ważny przejaw materialnej surowości zobowiązania wekslowego, a wynika ona z

funkcji prawa wekslowego -stworzenia silnej gwarancji dla wierzyciela, że

zobowiązanie wekslowe zostanie wykonane. Ułatwia to obiegowość weksla i

jednocześnie sprzyja formalizacji obrotu wekslowego.

W odniesieniu do pozwanych B. J. i S. J. Sąd II instancji wskazał, że ich

odpowiedzialność nie wynika w tej sprawie – mimo stosownych zapisów

umownych, ze zobowiązania zawartego w umowie o dyskonto weksli, a tyko z

dokonanego indosu. Indosant staje się zobowiązanym z weksla i w braku

przeciwnego zastrzeżenia odpowiada za zapłatę i za przyjęcie weksla.

Z powołaniem się na art. 104 prawa wekslowego Sąd Apelacyjny stwierdził,

że odpowiedzialność wystawcy weksla jest niezależna od tego czy weksel

przedstawiono w terminie do zapłaty i czy dokonano protestu a przedstawienie

weksla do zapłaty wywołuje tylko skutki przewidziane w art. 48 i 49 prawa

wekslowego. Notyfikacja ma na celu przygotowanie zarówno wystawcy jak

i pozostałych dłużników do spełnienia prze nich obowiązku i zabezpieczenia

przysługujących im praw. Zaniechane tego obowiązku nie jest formalną przesłanką

zwrotnego poszukiwania, a jej celem jest jedynie ostrzeżenie zobowiązanych

regresowo. Powodowy Bank dokonał wszelkich aktów staranności i może

skutecznie realizować żądanie zapłaty przysługujące posiadaczowi weksla

od poprzedniego indosanta, wystawcy lub innego dłużnika wekslowego jako

odpowiedzialnych za przyjęcie i zapłatę.

Skargę kasacyjną wnieśli pozwani B. J. i S. J., w której z powołaniem się na

podstawy przewidziane w art. 3983

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c. zarzucili naruszenie prawa

materialnego a mianowicie:

1. art. 553 § l k.s.h. w zw. z art. 551 § 2 k.s.h. poprzez ich błędną wykładnię

i przyjęcie, że skoro spółka cywilna nie ma zdolności wekslowej, a zobowiązanie

wekslowe mogą zaciągnąć tylko wspólnicy tej spółki, to późniejsze jej

przekształcenie w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością (art. 551 § 2 k.s.h.) nie

powoduje przejścia zobowiązań wekslowych wspólników na spółkę przekształconą,

choć w istocie, wbrew twierdzeniom Sądu II instancji, brak zdolności wekslowej, tak

11

samo jak brak zdolności prawnej spółki cywilnej, nie stanowi żadnej przeszkody

w stosowaniu art. 553 k.s.h., co należy rozumieć w ten sposób, że spółka staje się

podmiotem praw i obowiązków służących uprzednio nie przekształcanej spółce

cywilnej (bo - w rzeczy samej - spółce cywilnej żadne prawa i obowiązki nie służą),

ale wspólnikom spółki cywilnej; w niniejszej sprawie wykładnia treści weksla (art. 65

k.c. w zw. z art. 101 pr. weksl.) prowadzi do wniosku, iż podmiotami stosunku

wekslowego były nie osoby prywatne, tylko wspólnicy spółki cywilnej, albowiem

w charakterze remitentów i pierwszych indosantów na spornych wekslach

wskazano skarżących, wszelako zawsze z dodatkową wzmianką o tym,

że pozostają wspólnikami spółki cywilnej „E."; dlatego też z chwilą,

gdy w następstwie przekształcenia spółka cywilna przestała istnieć, prawa i

obowiązki wekslowe wspólników tej spółki zgodnie z art. 553 k.s.h. przeszły na

spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością;

2. art. 17 pr. weksl. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie,

że odpowiedzialność indosanta ze względu na abstrakcyjny charakter indosu jest

całkowicie niezależna od stosunków pozawekslowych (osobistych) łączących tegoż

indosanta z jego bezpośrednim indosatariuszem, choć w istocie stosunki te,

nie podważając abstrakcyjności, nieakcesoryjności ani ważności samego indosu,

mogą wpływać na odpowiedzialność wekslową indosanta i uchylać ją, albowiem

posiadacz weksla (tu: indosatariusz, na rzecz którego dłużnik wekslowy

bezpośrednio zbył weksel) w takiej sytuacji nie jest posiadaczem „poprzednim"

w rozumieniu art. 17 pr. weksl., tylko posiadaczem aktualnym, wobec którego

dłużnik może zasłaniać się zarzutami osobistymi, czyli również zarzutami

dotyczącymi stosunków będących podstawą indosu (analogicznie jak wystawca

może zasłaniać się wobec remitenta zarzutami dotyczącymi podstawy wystawienia

weksla, choć sam weksel pozostaje zobowiązaniem abstrakcyjnym), w powyższym

bowiem przypadku indosant oraz indosatariusz są bezpośrednimi kontrahentami

wekslowymi, zaś zarzuty osobiste między takimi kontrahentami zawsze należy

dopuścić; tak też w niniejszej sprawie stosunki osobiste udaremniają zdaniem

skarżących - dochodzenie przez powoda zapłaty z tych weksli, które wystawione

zostały po dniu przekształcenia spółki cywilnej pozwanych B. J. i S. J. w spółkę z

ograniczoną odpowiedzialnością, ponieważ nabycie wspomnianych weksli nastąpiło

12

bez tytułu prawnego; otóż po dacie przekształcenia weksle nadal wystawiane były

na rzecz wspólników już nieistniejącej spółki cywilnej i przez nich indosowane,

tymczasem umowa kredytu dyskontowego, w oparciu o którą weksle nabywał

powód, choć zawarta pierwotnie przez wspólników spółki cywilnej, począwszy od

dnia przekształcenia, łączyła go już nie z byłymi wspólnikami spółki cywilnej, ale

wyłącznie ze spółką z ograniczoną odpowiedzialnością (bo art. 553 § 1 k.s.h.

stosuje się także do umowy o dyskonto, zatem od dnia przekształcenia stroną tej

umowy została ex lege spółka z ograniczoną odpowiedzialnością), skąd – zdaniem

skarżących - płynie wniosek, że w opisanej sytuacji nabył powód weksle mimo

braku umowy o dyskonto (a tym samym o indos), otrzymał bowiem weksle nie od

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, tylko od wspólników nieistniejącej spółki

cywilnej, oraz że w związku z tym, skoro nie było żadnej przyczyny indosu, zapłata

sum wekslowych prowadziłaby po jego stronie do bezpodstawnego wzbogacenia;

nie może przy tym powód powoływać się na ograniczenie zarzutów z art. 17 pr.

weksl., bo, jak zostało podniesione, przepis ów nigdy nie wyłącza zarzutów

osobistych, tj. zarzutów między bezpośrednimi kontrahentami wekslowymi, a takim

zarzutem jest w tym przypadku zarzut braku umowy, która mogłaby posłużyć

za oparcie dla indosu i uzasadniać przeniesienie weksli na powoda.

Nadto skarżący zarzucili naruszenie prawa materialnego przez błędną jego

wykładnię i przyjęcie, że wszyscy pozwani (wystawca weksla własnego i indosanci)

odpowiadają jednakowo z art. 47 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo

Wekslowe (DZ.U. R.P. nr 37, poz. 232) - wówczas gdy przez art. 103 i 104 (zdanie

pierwsze) pr. weksl., do wystawcy weksla własnego nie stosuje się przepisów

o zwrotnym poszukiwaniu (art. 47. pr. weksl.), a zasądzenie zapłaty z weksla

od indosantów skarżących jest uwarunkowane, zawiadomieniem ich o

niezapłaceniu weksli przez głównego dłużnika wekslowego – pozwanego M. C. To

jest – zdaniem skarżących - podstawowym wymogiem dokonania przez po-

siadacza weksla czynności zachowawczych w przypadku zwolnienia od protestu. –

(art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.);

naruszenie prawa materialnego przez nieuwzględnienie zarzutu niezastosowania

art. 46 pr. weksl. mówiącego o obowiązku przedstawienia weksla do zapłaty

13

i obowiązku zawiadomienia o niewykupieniu weksla przez (dłużnika głównego)

wystawcę weksla w przypadku zwolnienia od protestu - (art. 3983

§ 1 k.p.c.);

naruszenie prawa materialnego przez niezastosowanie art. 53 pr. weksl. który

zwalnia od odpowiedzialności osoby odpowiadające regresowe wobec, których

nie zastosowano środków zachowawczych czyli posiadacz (powód) traci prawo

do indosantów skarżących, wystawcy (weksla trasowanego) oraz do innych

dłużników wekslowych z wyjątkiem akceptanta (wystawcy weksla własnego - por.

art. 104 pr. weksl.). A tym samym z tego artykułu expressis verbis – zdaniem

skarżących wynika, że istniejąca ich odpowiedzialność wygasła przed wniesieniem

pozwów wobec niezachowania przez posiadacza weksla czynności

zachowawczych - (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.);

Nieważność postępowania art. 379 pkt 2 k.p.c., polegającą na rozpoznaniu

sprawy mimo braku zdolności sądowej powoda, oznaczonego jako Oddział osoby

prawnej czyli jednostkę nie posiadającą osobowości prawnej, a tym samym

sądowej oraz nieuwzględnieniu okoliczności, że pełnomocnik strony powodowej nie

był należycie umocowany – (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.).

Wskazując na powyższe skarżący wnosili o:

- uchylenie zaskarżonego wyroku w punkcie 1 - w takiej części, w jakiej

oddalono apelację skarżących, przekazanie w tym zakresie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi II instancji i pozostawienie temu Sądowi rozstrzygnięcia

w przedmiocie kosztów postępowania kasacyjnego,

ewentualnie

- uchylenie zaskarżonego wyroku w punkcie 1 - w części oddalającej apelację

skarżących od wyroku Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 02.06.2005 r., sygn. akt X GC

…/03 oraz orzeczenie co do istoty sprawy tj. zmianę poprzedzającego go wyroku

Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 02.06.2005 r., sygn. akt X GC …/03 – w zakresie w

jakim utrzymano wobec pozwanych ad. 2 i ad. 3 w mocy nakazy zapłaty Sądu

Okręgowego w Ł.: z dnia 01.08.2002 r. sygn. akt: I Nc 1…/02, z dnia 01.07.2002 r.,

sygn. akt I Nc …/02 oraz z dnia 03.12.2002 r., sygn. akt I Nc …7/02 poprzez

uchylenie tychże nakazów zapłaty w części, w jakiej zasądzono od skarżących na

rzecz powoda kwoty 260 000 zł, 220 000,00 zł, 220 000 zł wraz z odsetkami oraz

14

w części w jakiej zasądzono od skarżących na rzecz powoda koszty procesu i

oddalenie powództwa w stosunku do pozwanych B. J., S. J. w przypadku wydania

orzeczenia reformatoryjnego - zasądzenie od powoda na rzecz wymienionych

pozwanych kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego:[…]

-

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Najdalej idącym jest zarzut nieważności postępowania, który w uzasadnieniu

skargi kasacyjnej odwołuje się do pełnomocnictwa ogólnego wydanego oraz

podpisanego przez prezesa Zarządu Banku Z. dla G. M. – dyrektora I Oddziału

Banku Z. Przytoczone dane w konfrontacji z aktami sprawy pozwoliły na ustalenie,

że brak zdolności sądowej strony powodowej i właściwego umocowania

pełnomocnika tejże strony podniósł pozwany S. J. w piśmie zawierającym zarzuty

od nakazu zapłaty. Twierdzenia te – jak można wnosić z treści skargi kasacyjnej i

jej kategorycznych twierdzeń jednakże sformułowanych w oderwaniu od

dokumentów i ustaleń zawartych w aktach sprawy – dotyczą pełnomocnictwa

załączonego do pozwu (k. – 11). Jest ono podpisane – jak wynika z jego treści

przez dwie osoby tj. G. M. i (jak można odczytać trudno czytelne nazwisko) W.K.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że zarzut pozwanych o braku zdolności sądowej

został prawomocnie oddalony (k. – 522). Apelacja obu pozwanych B. J. i S. J. –

wbrew odmiennej treści skargi kasacyjnej że „... pozwani ad 2 i ad 3 szerzej pisali

w apelacji na str. 4 i 5” nie wypowiadały się w ogóle w przedmiocie nieważności

postępowania. W postępowaniu apelacyjnym powodowy Bank przedłożył

pełnomocnictwo procesowe ogólne i aktualny odpis z rejestru przedsiębiorców

(k. 639-651). Te zarzuty skargi kasacyjnej nie dotyczą instancji apelacyjnej.

Cechują się one znaczną dozą dowolności wypowiedzi, nie znajdującej żadnego

potwierdzenia w aktach sprawy. Wystarczającym argumentem jest odwołanie się

do motywacji postanowienia Sądu Apelacyjnego (k. – 422) oddalającego zażalenie

pozwanych na postanowienie Sądu pierwszej instancji oddalające zarzut braku

zdolności sądowej strony powodowej. Obszerne wywody autorów skargi kasacyjnej

potwierdzają trafność stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w orzeczeniu

z dnia 21 grudnia 1934 r., C III 321/34 (Zb. Orz. SN Izby Cywilnej, 1935 r., z. VII,

15

poz. 275) a stwierdzającego, że tenże Sąd jako instancja kasacyjna nie jest

zobowiązany – w dążeniu do konkretyzacji tak sformułowanych zarzutów –

do poszukiwania w obszernych aktach sprawy pism skarżącego mających

potwierdzać jego zarzuty. Oparcie skargi kasacyjnej w rozważanym zakresie na

zarzutach dotyczących uchybień Sądu pierwszej instancji, które stanowiły

przedmiot kontroli w zwykłym toku instancji przy jednoczesnym pominięciu

orzeczenia Sądu Apelacyjnego może rodzić pytanie czy wskazywana w skardze,

kasacyjnej wadliwość, powodująca – zdaniem skarżących – nieważność

postępowania została zgłoszona w dobrej wierze. Powyższe odnieść należy także

do podniesionego w uzasadnieniu skargi kasacyjnej błędu kwalifikowanego,

podstępem sporządzonym przez pozwanego M. C. na rzecz powoda, o czym – jak

stwierdza skarga kasacyjna pozwani – „wspominali” w pismach procesowych.

Przechodząc do zarzutów mających wypełnić podstawę skargi kasacyjnej

przewidzianą w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. należy wskazać, że przepis ten obejmuje

dwie postaci naruszenia prawa materialnego tj. błędną wykładnię lub niewłaściwe

zastosowanie. Naruszenie prawa materialnego będące następstwem jego błędnej

wykładni polega na mylnym zrozumieniu treści zastosowanego przepisu. Natomiast

niewłaściwe zastosowanie oznacza błąd w subsumpcji, a więc błąd w

podciągnięciu konkretnego stanu faktycznego pod abstrakcyjny stan faktyczny

zawarty w normie prawnej. Dla oceny przez Sąd Najwyższy rozpoznający skargę

kasacyjną, trafność zarzutu naruszenia prawa materialnego miarodajny jest stan

faktyczny sprawy, będący podstawą wydania zaskarżonego orzeczenia. Sądy obu

instancji ustaliły, że pozwani S. i B. J. dokonali indosu jako osoby fizyczne i tym

samym zaciągnęli zobowiązania wekslowe jako osoby fizyczne. Nie zachodzi

zatem potrzeba szerszego rozważania zdolności wekslowej, tj. zdolności do tego,

aby być podmiotem praw i zobowiązań wekslowych. Podmiotem tych praw i

zobowiązań może być każdy, kto według przepisów ogólnych prawa cywilnego ma

zdolność prawną. Zdolność wekslową łączy się z pojęciem zdolności prawnej, zaś

zdolność do działań wekslowych z pojęciem zdolności do zaciągania zobowiązań

wekslowych. Każda z nich dzieli się na czynną (do nabywania praw wekslowych)

i bierną (do zaciągania zobowiązań wekslowych). Pozwani B. J. i S. J. mieli

zdolność do działań prawnych i zdolność do zaciągania zobowiązań wekslowych.

16

Dłużnicy ci nie powoływali się na brak zdolności wekslowej oraz zdolności do

czynności wekslowych. Dlatego zarzuty i wywody skargi kasacyjnej o naruszeniu

art. 553 § 1 k.s.h. w zw. z art. 551 § 2 k.s.h. odnoszą się do założonego i szeroko

rozbudowanego – w skardze kasacyjnej – stanu faktycznego, odmiennego od

ustaleń na których zostało oparte zaskarżone orzeczenie.

Wykazywaniu wadliwości ustaleń faktycznych stoi na przeszkodzie art. 3983

§ 3 k.p.c. wyłączający jako podstawę skargi kasacyjnej zarzuty dotyczące

ustalonych faktów lub oceny dowodów. Zarówno sformułowane zarzuty skargi

kasacyjnej jak i wywody zawarte w jej uzasadnieniu nie stanowią uzasadnienia

podstawy skargi kasacyjnej przewidzianej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

Zobowiązanie wekslowe ma bezwarunkowy charakter. Bezwarunkowość

zapłaty lub polecenia zapłaty (przy wekslu trasowanym) stanowi o ważności

zobowiązania z weksla. Weksel ma charakter zobowiązania kompletnego,

tj. w pełni wyczerpującego treść zobowiązania wekslowego a ze złożonych

podpisów na wekslach wynika, kto i w jakim charakterze te weksle podpisał.

Przytoczone w skardze kasacyjnej okoliczności – z odwołaniem się do art. 65 k.c.

w zw. z art. 101 pr. weksl. nie znajdują wyrazu w wekslu. Próba wykładni

poczyniona w skardze kasacyjnej, a zmierzająca do ustalenia zobowiązania

wekslowego, nie może – ze względu na funkcje weksla i jego przeznaczenie

do obiegu – uwzględnić okoliczności nie znajdujących wyrazu w wekslu, lecz

należy ograniczyć się do tekstu weksla (por. tezę i uzasadnienie uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 1995 r., III CZP 66/95 –

OSNC 1995, nr 12, poz. 168). Stosownie do art. 15 pr. weksl. indosant odpowiada

w braku przeciwnego zastrzeżenia za przyjęcie i zapłatę weksla. Przez złożenie

podpisu na wekslu indosant staje się osobą zobowiązaną z weksla a warunkiem

odpowiedzialności wekslowej indosanta jest: zachowanie formy indosu uprawnienie

do zaciągania zobowiązań wekslowych, własnoręczny podpis indosanta i wręczenie

weksla indosatariuszowi. Odpowiedzialność indosanta jest odpowiedzialnością

samodzielną. Nie nastąpiło wyłączenie odpowiedzialności wekslowej indosantów

(art. 15 pr. weksl.).

17

Skarżący w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wywodzą o znaczeniu protestu

jako warunku do zwrotnego poszukiwania pomijają jednak bezwzględne skutki

zwolnienia z protestu, co podkreślał Sąd Apelacyjny, w sytuacji gdy zastrzeżenie

bez protestu umieścił wystawca. Takie zastrzeżenie jest skuteczne wobec

wszystkich dłużników wekslowych i na korzyść wszystkich uprawnionych z weksla.

Zwolnienie z protestu musi być podpisane przez osobę, od której pochodzi.

Zastrzeżenie bez protestu przewidziane w art. 46 pr. weksl. nie wymaga odrębnego

podpisu dłużnika wekslowego (indosanta), jeżeli zostało zamieszczone w treści

weksla objętej podpisem tego dłużnika, od którego zastrzeżenie pochodzi

(orz. Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 1963 r., III CO 471/63 (OSNCP 1964,

nr 9, poz. 171).

Błędny jest pogląd skarżących, że niesporządzenie w terminie notyfikacji

powoduje utratę roszczenia w stosunku do indosanta. Stosownie do art. 46 pr.

weksl. zastrzeżenie bez protestu nie zwalnia posiadacza weksla od obowiązku

zawiadomienia. Jednakże sankcją jego niezachowania – jak trafnie wskazały Sądy

obu instancji – jest obowiązek odszkodowawczy a nie utrata praw z weksla.

Ustalenia, że sporne weksle zostały przedstawione do zapłaty skarżący

nie kwestionowali w toku postępowania apelacyjnego. Skarżący nie podważyli

ustaleń i wniosków Sądów obu instancji, że kwestionowane weksle jako

dokumenty zawierające wszystkie elementy składowe, jakie prawo wekslowe dla

ważności zobowiązania wekslowego przewiduje i zastrzega, wyczerpują one treść

tego zobowiązania. Kwestionowane orzeczenie potwierdza przyjętą w prawie

wekslowym zasadę, że każdy ze skarżących odpowiada według brzmienia tekstu

weksli z chwili składania na nich swojego podpisu.

Skarga kasacyjna nie przysługuje od postanowienia o kosztach procesu.

Postanowienie w przedmiocie wysokości przyznanych kosztów, które kwestionują

skarżący – jako zawarte w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie –

mogłoby zostać uchylone lub zmienione na skutek skargi kasacyjnej tylko wówczas,

gdy skarga ta wniesiona od wskazanego orzeczenia podlegałaby uwzględnieniu.

Jednakże skarga pozwanych podlega – z braku uzasadnionych podstaw –

oddaleniu (art. 3984

k.p.c.).