III UK 48/09

Sygn. akt III UK 48/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Jerzy Kwaśniewski

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania D. C.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do renty,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 listopada 2009 r.,

skargi kasacyjnej Prokuratora Generalnego od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 18 marca 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie w punkcie 1 i przekazuje

sprawę w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Uzasadnienie

2

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z

dnia 18 marca 2009 r. oddalił zażalenie wnioskodawcy na postanowienie Sądu

Okręgowego w Z. z dnia 28 stycznia 2009 r. odrzucające odwołanie D. C. od

decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 listopada 2008 r.

odmawiającej prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy.

Sąd odwoławczy podniósł, że zgodnie z niewadliwymi ustaleniami Sądu

pierwszej instancji, wnioskodawca pozostawał w ubezpieczeniu jedynie do dnia 25

kwietnia 2004 r. Prawomocnym wyrokiem z dnia 21 września 2006 r. Sąd

Okręgowy w Z. oddalił jego odwołanie od decyzji organu rentowego z 23 września

2005 r. odmawiającej prawa do renty, ustalając że wnioskodawca jest zdolny do

pracy. Odwołanie D. C. od kolejnej decyzji w tym samym przedmiocie oddalone

zostało prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Z. z dnia 25 stycznia 2008 r.

również z powodu niespełnienia przesłanki niezdolności do pracy. Wyrok ten został

uchylony wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 14 maja 2008 r., a odwołanie

odrzucone w związku z powagą rzeczy osądzonej.

Zdaniem Sądu drugiej instancji, Sąd Okręgowy prawidłowo przyjął również, iż

sprawa o to samo roszczenie co w niniejszej sprawie została już prawomocnie

rozstrzygnięta wyrokiem Sądu Okręgowego w Z. z dnia 21 września 2006 r.

Wnioskodawca, składając w dniu 25 lipca 2008 r. ponowny wniosek o rentę z tytułu

niezdolności do pracy w istocie oparł bowiem swoje żądanie na tej samej podstawie

faktycznej i prawnej. Prawomocny wyrok z dnia 21 września 2006 r. przesądza, iż

wnioskodawca nie może skutecznie powoływać się na powstanie niezdolności do

pracy w ciągu 18 miesięcy od ustania okresu ubezpieczenia, tj. od 25 kwietnia 2004

r., skoro tym orzeczeniem odmówiono mu prawa do świadczenia z uwagi na

niespełnienie tego warunku. Ustalenia dokonane w zakończonym prawomocnie

postępowaniu nie mogą być podważane z uwagi na powagę rzeczy osądzonej.

Ponowne ustalenie uprawnień wnioskodawcy do renty byłoby możliwe tylko wtedy,

gdyby powołał się na nowe okoliczności mające wpływ na to uprawnienie, a taka

sytuacja nie zachodzi w niniejszej sprawie.

Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Apelacyjnego wywiódł Prokurator

Generalny, opierając ją na podstawie naruszenia przepisów postępowania – art.

3

199 § 1 pkt 2 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i wnosząc o uchylenie

tego orzeczenia oraz przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi podniesiono w szczególności, że decyzja organu

rentowego z 11 listopada 2008 r. nie była wcześniej przedmiotem kontroli sądowej,

zaś w odwołaniu od niej wnioskodawca powoływał się na to, że Komisja Lekarska

ZUS orzeczeniem z dnia 17 października 2008 r. ustaliła, że jest on częściowo

niezdolny do pracy. Nie można zatem uznać, że zachodzi tożsamość przedmiotowo

– podmiotowa sprawy uzasadniająca odrzucenie odwołania na podstawie art. 199 §

1 pkt 2 k.p.c. Istnieje bowiem nowy, bo powstały po zakończeniu poprzedniego

postępowania, dowód uzasadniający merytoryczne rozpoznanie odwołania. Autor

skargi podkreślił nadto, że w odniesieniu do stosunków ubezpieczenia społecznego

powaga rzeczy osądzonej ma walor szczególny, który ogranicza jej praktyczne

znaczenie. Rozstrzygnięcia sądowe w sprawach tego rodzaju ustalają treść

łączącego strony stosunku prawnego w chwili wyrokowania. Nowe zdarzenia

zachodzące po uprawomocnieniu się orzeczenia mogą spowodować

przekształcenie treści praw i obowiązków stron stosunku ubezpieczenia

społecznego. Zasadą rządzącą tym stosunkiem jest możliwość wzruszenia ustaleń

stanowiących podstawę prawomocności orzeczeń, także przez wydanie nowej

decyzji organu rentowego i późniejszą jej sądową kontrolę. Sąd Apelacyjny

niezasadnie zatem zastosował w niniejszej sprawie instytucję powagi rzeczy

osądzonej, bo odwołanie wnioskodawcy powinno być rozpoznane merytorycznie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W postępowaniu toczącym się na zasadach ogólnych dopuszczalne jest

ponowne dochodzenie roszczeń mimo uprzedniego prawomocnego oddalenia

powództwa, na przykład w sytuacji, gdy roszczenie stało się wymagalne dopiero po

wydaniu prawomocnego wyroku. W takiej sytuacji nie ma zastosowania art. 199 § 1

pkt 2 k.p.c., gdyż przedmiotem ponownego postępowania nie jest to samo

roszczenie, skoro poprzednio roszczenie nie istniało. Ta sama zasada obowiązuje

w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych o świadczenia emerytalno -

rentowe. Zainteresowany, któremu odmówiono przyznania świadczeń z powodu

niespełnienia jednego lub kilku wymaganych warunków, nawet w sytuacji, gdy

4

sprawa została zakończona prawomocnym wyrokiem, może ponownie domagać się

tych świadczeń powołując się na późniejsze spełnienie wymaganych warunków.

Taka sytuacja miała miejsce w przypadku wnioskodawcy, któremu prawomocnym

wyrokiem odmówiono prawa do renty wobec niespełnienia warunku określonego w

art. 57 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), tj.

braku niezdolności do pracy. Sprawa tocząca się przed organem rentowym na

skutek wniosku z dnia 25 lipca 2008 r. nie była sprawą „o to samo roszczenie" w

rozumieniu art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. Organ rentowy miał obowiązek wydać decyzję,

biorąc pod uwagę stan istniejący w dacie zgłoszenia wniosku. W tej dacie

wnioskodawca spełniał warunek niezdolności do pracy, natomiast nie spełniał

warunku powstania tej niezdolności w ciągu 18 miesięcy od ustania zatrudnienia.

Od decyzji odmawiającej przyznania świadczenia przysługiwało wnioskodawcy

odwołanie na zasadach ogólnych, a sąd pracy i ubezpieczeń społecznych miał

obowiązek odwołanie to rozpoznać. Wniosek był bowiem oparty na zmienionym od

daty wydania prawomocnego wyroku stanie faktycznym, a okoliczność, czy taka

zmiana mogła spowodować przyznanie prawa do renty powinna być rozważona

przy merytorycznym rozpoznaniu sprawy, jednakże z uwzględnieniem, iż

prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Z. z dnia 21 września 2006 r.

odmówiono prawa do świadczenia z uwagi na brak niezdolności do pracy. Inaczej

rzecz ujmując, Sąd przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy był związany

poczynionym w poprzednim postępowaniu ustaleniem co do braku niezdolności do

pracy na dzień prawomocnego zakończenia postępowania w sprawie IV U …/05.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 6 stycznia 2009 r., I UK

209/08 (niepublikowany) zachodziła zatem swoista prekluzja związana z

niedopuszczalnością dokonania innego ustalenia w tym zakresie. Jeżeli bowiem

prawomocnym wyrokiem odmówiono przyznania prawa do świadczenia wobec

niespełnienia wymaganych warunków, w ponownym postępowaniu nie można

skutecznie powoływać się na to, że warunki te przed prawomocnym zakończeniem

postępowania w poprzedniej sprawie były spełnione, chyba że zachodzą podstawy

do wzruszenia ustaleń prawomocnego orzeczenia po ponownym rozpoznaniu

sprawy na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, co może nastąpić, gdy po

5

uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe

dowody lub ujawnione okoliczności istniejące przed wydaniem decyzji, które mają

wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość (por. art. 114 ust. 1 i 2 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych). Zasadą rządzącą stosunkami prawnymi ubezpieczenia społecznego

jest bowiem właśnie to, że zmiana okoliczności lub ujawnienie nowych dowodów

zawsze otwiera drogę do ponownego rozpoznania sprawy.

Od decyzji wydanej w załatwieniu ponownego wniosku ubezpieczonego o

rentę z tytułu niezdolności do pracy przysługuje odwołanie na zasadach ogólnych

na podstawie art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.).

Nie podlega ono przy tym odrzuceniu na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., gdyż

sprawa dotyczy innej materii niż przedmiot postępowania zakończonego

prawomocnym wyrokiem, niezależnie od tego, czy chodzi o wznowienie

poprzedniego postępowania, czy też o zmienione w stosunku do podstawy

prawomocnego rozstrzygnięcia okoliczności faktyczne.

Skarga kasacyjna Prokuratora Generalnego okazała się zatem uzasadniona,

wobec czego Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł jak w

sentencji.