II UK 128/09

Sygn. akt II UK 128/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku P. K.

przeciwko Szefowi Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w […]

o prawo do jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku lub ujawnienia

choroby pozostających w związku z pełnieniem czynnej służby wojskowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 25 listopada 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w S.

z dnia 9 stycznia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania z orzeczeniem o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 9 stycznia 2009 r. Sąd Okręgowy w S. oddalił apelację P.

K. od wyroku Sądu Rejonowego w S. z dnia 28 stycznia 2008 r., oddalającego jego

odwołanie od decyzji Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w przedmiocie

odmowy przyznania jednorazowego odszkodowania z tytułu zachorowania w czasie

odbywania zasadniczej służby wojskowej. Sąd ustalił, że ubezpieczony, u którego

przed powołaniem do służby nie stwierdzono żadnych schorzeń i w dniu 6 marca

2002 r. został zakwalifikowany przez Powiatową Komisję Lekarską do kategorii A,

grupy I, jako zdolny do służby, został w dniu 28 stycznia 2003 r. powołany do jej

odbycia w kompanii zaopatrzenia jednostki wojskowej nr […]. Po krótkim czasie,

orzeczeniem Terenowej Wojskowej Komisji Lekarskiej z dnia 3 czerwca 2003 r.,

został uznany za niezdolnego do służby wojskowej w czasie pokoju (kategoria D) z

powodu reakcji dezadaptacyjnej i osobowości nieprawidłowej i z tej przyczyny

zwolniony z zasadniczej służby wojskowej przed jej odbyciem decyzją dowódcy z

dnia 5 czerwca 2003 r. Po zakończeniu w tym trybie służby wojskowej leczył się z

rozpoznaniem schizofrenii paranoidalnej, także w ramach hospitalizacji w 2006 r.,

przy czym choroba uległa zaostrzeniu i spowodowała 80 % uszczerbek na zdrowiu.

Sąd drugiej instancji podzielił i przyjął za własne rozważania prawne Sądu I

instancji, że psychoza w postaci schizofrenii paranoidalnej, zapoczątkowana

dekompensacją psychotyczną (reakcją dezadaptacyjną), „objawiła się w związku i w

trakcie służby wojskowej, ale niezależnie od jej warunków i charakteru”. Wskazał,

że zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o świadczeniach

odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w

związku ze służbą wojskową, świadczenia odszkodowawcze przysługują

żołnierzowi, który doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu wskutek

choroby powstałej w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami

służby wojskowej, więc za podstawę odszkodowania przyjął istnienie „szczególnych

właściwości (warunków) służby”, które pojmował jako niepokrywające się z

typowymi dla służby wojskowej pełnionej w każdym czasie i miejscu

skoszarowaniem, ujednoliceniem wyglądu i sposobu zachowania, koniecznością

wykonywania rozkazów, ściśle ustalonym planem dnia, odizolowaniem od rodziny i

3

znajomych, czy regularnym wysiłkiem fizycznym. Posiłkując się wydanym na

podstawie delegacji zawartej w art. 6 ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. wykazem

wymieniającym choroby, z tytułu których przysługują świadczenia określone w

ustawie, z uwzględnieniem szczególnych właściwości lub warunków służby

wojskowej powodujących ich powstawanie oraz ich związek z pełnioną służbą, w

szczególności poz. 18 załącznika do rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z

dnia 1 sierpnia 2003 r. wymieniającą psychozy reaktywne oporne na leczenie,

powstałe w szczególnych warunkach służby wojskowej, uznał, że ich przyczyną

powinny być ostre lub przewlekłe urazy psychiczne (stres psychiczny) spowodowane

zdarzeniami zaistniałymi w czasie pełnienia służby w powietrzu, na wodzie i na

lądzie.

Stwierdził jednocześnie, że służba wojskowa odbywa się zawsze w

szczególnych warunkach, zatem ocena czy wnioskodawca odbywał zasadniczą

służbę wojskową w szczególnych warunkach lub właściwościach powinna być

dokonywana według kryteriów obiektywnych, tj. przez porównanie rzeczywistych

warunków odbywanej służby z warunkami, w jakich służba ta powinna się odbywać.

Na istnienie szczególnych warunków i właściwości służby wojskowej nie mogą – w

ocenie Sądu – mieć wpływu indywidualne właściwości poborowego, tolerancja na

warunki odbywania służby wojskowej lub zdolności adaptacyjne. Ostatecznie

jedynie ustalenie, że warunki, w jakich wnioskodawca odbywał służbę wojskową nie

odpowiadały obowiązującym standardom, umożliwiałoby zasądzenie na jego rzecz

dochodzonego odszkodowania i to tylko wówczas, gdyby te właśnie warunki

stanowiły przyczynę choroby.

Sąd stwierdził, że zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala na

ustalenie zaistnienia takich zdarzeń w czasie służby wojskowej, które powodowały

ostre lub przewlekłe urazy psychiczne, a jedynie umożliwia przyjęcie, że choroba

psychiczna wnioskodawcy pozostaje w związku ze służbą wojskową w taki sposób,

że spowodowały ją normalne warunki tej służby. Mimo braku wątpliwości co do

tego, że schorzenie ubezpieczonego ujawniło się w trakcie odbywania służby

wojskowej i jego stan psychiczny w tym czasie pogarszał się, materiał dowodowy

nie pozwalał na przyjęcie, że powstanie choroby psychicznej zostało spowodowane

szczególnymi warunkami służby wojskowej, nie potwierdziły się bowiem twierdzenia

4

wnioskodawcy, że był ofiarą przemocy ze strony innych żołnierzy lub przełożonych.

Sąd ustalił, że ubezpieczony „nie był zamykany, bity, ani ciągnięty po placu.

Wprawdzie przyswajał wiedzę wolniej od swoich kolegów, lecz z tego powodu nie

doznawał żadnych negatywnych konsekwencji. Nie miał kontaktu ze starszymi

rocznikami. W jednostce nie było zjawiska fali. Dowódcy postępowali w stosunku do

poborowych regulaminowo”.

W ocenie Sądu, popartej opinią biegłego psychiatry, przyczyną ujawnienia

choroby psychicznej mogły być „zwykłe warunki służby wojskowej” oraz ich

odmienność od warunków życia codziennego w cywilu, a nie „warunki szczególne”.

Skarga kasacyjna ubezpieczonego została oparta na podstawie naruszenia

prawa materialnego – art. 2 ust. 1 ustawy o świadczeniach odszkodowawczych w

związku z § 1 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 1 sierpnia 2003 r.,

poz. 18 załącznika do rozporządzenia, przez błędną wykładnię i w konsekwencji

niezastosowanie. Zarzucił, że stwierdzenie odchyleń od modelowego przebiegu

służby powodujące powstanie choroby mogłoby stanowić dodatkową podstawę do

dochodzenia odszkodowania lub uzasadniać wszczęcie postępowania karnego,

jednak wystąpienie szczególnych zdarzeń (np. zjawiska „fali”) nie stanowi

niezbędnej przesłanki przyznania prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu

ujawnienia się choroby pozostającej w związku z pełnieniem służby wojskowej.

Podniósł, że sformułowanie „szczególne warunki i właściwości służby wojskowej”

odnosi się do ogółu zdarzeń występujących w trakcie pełnienia służby oraz zadań

wykonywanych podczas jej pełnienia, które mogą powodować choroby określone w

wykazie. W konsekwencji - przy ustaleniu, że choroba skarżącego powstała w

wyniku odbywania przez niego służby wojskowej – nie było podstaw do oddalenia

żądania tylko w wyniku niestwierdzenia szczególnych zdarzeń, mogących

dodatkowo świadczyć o złym traktowaniu wnioskodawcy przez innych żołnierzy.

W ramach tej podstawy zrzucił także naruszenie art. 65 § 1 k.c., „przez jego

niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnej interpretacji zeznań świadka T.

R., który - jako bezpośredni przełożony wnioskodawcy - miał niewątpliwy interes w

tym, aby przedstawić okoliczności odbywania służby pod jego komendą w jak

najlepszym świetle”.

5

Uzasadniając podstawę naruszenia przepisów postępowania, skarżący

wytknął obrazę art. 227 w związku z art. 228 § 1 k.p.c. przez pominięcie

powszechnie znanego faktu występowania w wojsku zjawiska „fali”, które dotyka w

szczególności jednostki trudno adaptujące się lub słabsze.

Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy

Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania, a w razie uznania, że

zachodzą przesłanki określone w art. 39816

k.p.c., o uchylenie zaskarżonego

wyroku oraz orzeczenie co do istoty sprawy zgodnie z żądaniem odwołania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna została zbudowana wokół dwu niespójnych tez, z jednej

bowiem strony skarżący – przez stawianie zarzutów przeciwko ustaleniom

faktycznym i stworzeniu niepełnego obrazu warunków odbywania służby wojskowej

w związku z pominięciem notoryjnego zjawiska „fali” – stara się wykazać istnienie

ekscesu wobec zdarzeń normalnie przypisywanych służbie, z drugiej zaś twierdzi,

że nie było podstaw do oddalenia żądania z powodu niestwierdzenia szczególnych

zdarzeń mogących dodatkowo świadczyć o złym traktowaniu wnioskodawcy przez

innych żołnierzy.

Zważywszy na niedopuszczalność zarzutów dotyczących ustalenia faktów

lub oceny dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.) i związanie Sądu Najwyższego

ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art.

39813

§ 2 in fine k.p.c.), Sąd Najwyższy przyjął, że w jednostce wojskowej, w której

skarżący rozpoczął odbywanie służby, zanim został zwolniony bez jej odbycia, nie

zetknął się ze zjawiskiem „fali”. Jednocześnie brak podstaw do przyjęcia, że nie

zaszły żadne zdarzenia, które mogły wywołać u skarżącego negatywne odczucia

pozostające w związku przyczynowym z zachorowaniem. Należy zważyć, co

uwypukliły także Sądy obu instancji, że głównym działaniem wojska w stosunku do

żołnierzy służby zasadniczej jest intensywne przeszkolenie w jak najkrótszym

czasie w celu wypełnienia potrzeb obrony narodowej, oraz że prawa i wolności

obywatelskie, z jakich korzystają poborowi przed wcieleniem do wojska, ulegają w

czasie służby znacznemu ograniczeniu, między innymi przez skoszarowanie,

6

ujednolicenie wyglądu i sposobu zachowania, konieczność wykonywania rozkazów

przełożonych, ustalony plan dnia, odizolowanie od rodziny i znajomych, regularny

wysiłek fizyczny, a ponadto, że ograniczenia te, konieczne dla zapewnienia

bezpieczeństwa Państwa powodują, iż służba wojskowa odbywa się zawsze w

szczególnych warunkach, zwłaszcza w porównaniu do życia poborowych przed

wcieleniem do wojska. Podzielając ten pogląd, Sąd Najwyższy uznał, że zdarzenia

zaszłe w czasie służby wojskowej ubezpieczonego należy jednak poddać innej

ocenie prawnej.

Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę na szczególną podstawę

materialnoprawną roszczeń o odszkodowanie z tytułu chorób pozostających w

związku ze służbą wojskową uregulowaną w ustawie z dnia 11 kwietnia 2003 r. o

świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób

pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz.U. Nr 83, poz. 760 – w tej

sprawie w wersji pierwotnej). Odszkodowanie za stały lub długotrwały uszczerbek

na zdrowiu będący skutkiem choroby pozostającej w związku ze szczególnymi

właściwościami lub warunkami służby przysługuje żołnierzowi na innych zasadach

niż za skutek wypadku pozostającego w związku z pełnieniem czynnej służby

wojskowej. Odszkodowanie to ustala się bez konieczności wykazania adekwatnego

związku przyczynowego między konkretnym zdarzeniem a szkodą, gdyż związek

ten zdefiniowany jest ex lege; choroby i ich związek ze szczególnymi

właściwościami lub warunkami służby ustalone zostały w wykazie, który zgodnie z

upoważnieniem zawartym w art. 6 wymienionej ustawy uwzględnia szczególne

właściwości lub warunki służby wojskowej powodujące powstanie tych chorób oraz

ich związek z pełnioną służbą. Wykaz stanowiący załącznik do rozporządzenia

Ministra Obrony Narodowej z dnia 1 sierpnia 2003 r. w sprawie wykazu chorób,

pozostających w związku z ze służbą wojskową, z tytułu których przysługują

świadczenia odszkodowawcze (w tej sprawie w brzmieniu pierwotnym, Dz.U. Nr

143, poz. 1397) został sformułowany jako lista składająca się z dwu szpalt: nazwy

choroby oraz opisu szczególnych właściwości i warunków służby wojskowej

powodujących chorobę. Wiążą się z tym istotne skutki prawne, w tym ten, że lista

opiera się na domniemaniu powiązania choroby wymienionej w wykazie jako

skutku warunków służby (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 października

7

2003 r., II UK 116/03, niepublikowany). Wynika stąd, że jednorazowe

odszkodowanie z tytułu choroby pozostającej w związku ze służbą żołnierzy w

służbie czynnej zostało ukształtowane na zasadzie odpowiedzialności

gwarancyjnej, dla której wystarczające jest ustalenie skutku.

Poszczególne pozycje wykazu stanowią materialnoprawną definicję choroby

pozostającej w związku ze służbą. Psychoza została zdefiniowana jako choroba

pozostająca w związku ze służbą wojskową, reaktywna, oporna na leczenie

powstała w szczególnych warunkach służby wojskowej opisanych jako ostre lub

przewlekłe urazy psychiczne (stresy), spowodowane zdarzeniami zaistniałymi w

czasie pełnienia służby w powietrzu, na wodzie i na lądzie. Jeżeli więc u żołnierza

stwierdzona została wymieniona w wykazie choroba i odbywał on służbę w

wojskową, zbędny jest dowód na istnienie wpływu warunków służby na

zachorowanie. Nie jest konieczne ustalenie wpływu konkretnego zdarzenia na

powstanie choroby i nie ma potrzeby poszukiwania dodatkowych szczególnych

(niecodziennych, nienormalnych, nietypowych, niezwykłych) zdarzeń jako jej

przyczyny, gdyż obowiązek kompensaty szkody na osobie spoczywa na

podmiocie, któremu nie przypisuje się sprawstwa. Przy ocenie związku uszczerbku

na zdrowiu ze służbą wojskową wyłączone mogą być tylko takie przyczyny, których

nie można wiązać ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby (por.

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 1987 r., III UZP 28/87, OSNCP 1988 nr

10, poz. 139).

W stanie faktycznym sprawy znaczącą rolę odegrała opinia biegłego

psychiatry, wskazująca, że schorzenie ubezpieczonego powstało nie z powodu

szczególnego przebiegu służby, lecz ze względu na jego szczególne właściwości

osobnicze; biegły stwierdził, że do zachorowania ubezpieczonego nie było konieczne

wystąpienie nietypowych zdarzeń powodujących uraz psychiczny. Mogły je

spowodować zwykłe warunki służby wojskowej, oczywiście odmienne od

istniejących w życiu codziennym, w jakim funkcjonował przed powołaniem do

służby. W związku z predyspozycją ubezpieczonego, warunki służby same w sobie

były „szczególne”, przy czym w jego odczucia włączały się przeżycia psychotyczne

rzutowane wskutek ciężkiego przebiegu psychozy do traumatycznych zdarzeń z

czasu służby. Sama służba – zmiana środowiska, relacje w wojsku, zakres nowych

8

obowiązków, potrzeba dostosowania – stanowiły czynnik sytuacyjny wyzwalający

psychozę.

Taka ocena nie wyklucza stwierdzenia zachorowania w związku ze służbą

wojskową. Do uznania tego rodzaju schorzenia nie są przeszkodą zwiększone

predyspozycje organizmu i indywidualna podatność na zachorowanie, jeżeli

wykazane zostało istnienie czynników powodujących wystąpienie objawów

charakterystycznych dla danej jednostki chorobowej. Nie można zgodzić się z

poglądem Sądu Najwyższego wyrażonym w wyroku z dnia 27 marca 1987 r. (II

PRN 3/87 z glosą J. Logi, OSPiKA 1988 nr 3, poz. 50) co do wymagania od

żołnierza w czynnej służbie podwyższonej normy odporności psychofizycznej,

zdolności podołania większemu zakresowi obowiązków oraz wynikającym z nich

stresom i napięciom nerwowym bez uszczerbku dla swego zdrowia. Nie jest także

trafny w niniejszej sprawie pogląd odwołujący się do "przeciętnego organizmu",

który jest w stanie znieść bez uszczerbku stres psychiczny mieszczący się w

granicach normy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 października 1986 r. II

URN 166/86, OSNCP 1988 nr 2-3, poz.37), gdyż nie można ustalić jakiejkolwiek

normy odporności psychicznej na warunki służby wojskowej. Warunki te oddziałują

na potencjalnie zdrowy organizm człowieka zakwalifikowanego jako zdolnego do

podołania jej obowiązkom, zatem gdy jego organizm reaguje na nie psychozą, to

zgodnie z definicją choroby pozostającej w związku ze służbą wojskową, zaistniały

„zdarzenia w czasie pełnienia służby” będące przyczyną choroby.

Należy także mieć na względzie, że choroby, z tytułu których przysługują

świadczenia odszkodowawcze, odróżniane są od wypadków w służbie czasem

oddziaływania negatywnego czynnika, gdyż uszczerbku na zdrowiu w takim

przypadku nie powoduje działanie jednorazowe. Gdyby nawet zresztą warunki

służby nie były wyłączną przyczyną zachorowania, lecz działającą na podatny

organizm jego współprzyczyną, to – nawiązując do utrwalonego stanowiska

judykatury w przedmiocie ustalenia wypadków przy pracy – byłaby to przyczyna

wystarczająca, wystarczy bowiem stwierdzenie, że bez czynnika zewnętrznego

kryjącego się w warunkach służby nie doszłoby do zachorowania. Wykluczenie

ustanowionego prawem związku zachorowania żołnierza z warunkami odbywanej

9

służby byłoby więc możliwe tylko po stanowczym ustaleniu, że do zachorowania

doszłoby także wtedy, gdyby nie został powołany do służby wojskowej.

Brak tego ustalenia nakazuje uchylenie zaskarżonego wyroku, a zatem

orzeczono jak na wstępie (art. 39815

§ 1 k.p.c.).