I UK 221/09

Sygn. akt I UK 221/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania W. Ż.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o ustalenie niepodlegania ubezpieczeniom społecznym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 6 maja 2009 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej podlegania

ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej po dniu 8 maja 2008 r. i w tym zakresie przekazuje

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

2. w pozostałej części skargę kasacyjną oddala.

Uzasadnienie

2

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 11 sierpnia 2008 r. wydaną

na podstawie przepisów ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) stwierdził, że W. Ż.

podlega obowiązkowym ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu i

wypadkowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w

okresach od 12 lutego 2000 r. do 16 czerwca 2002 r., od 1 grudnia 2002 r. do 9

marca 2003 r. oraz od 1 września 2004 r. do nadal.

Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O. wyrokiem z dnia

5 lutego 2009 r. oddalił odwołanie, mając na uwadze następujące ustalenia

faktyczne: w dniu 24 sierpnia 1999 r. wnioskodawca został zarejestrowany w

Powiatowym Urzędzie Pracy w S. po zakończeniu prowadzenia działalności

gospodarczej w zakresie transportu osobowego Taxi. Od następnego dnia

przyznano mu prawo do zasiłku przedemerytalnego. W dniu 12 lutego 2000 r.

wnioskodawca zgłosił podjęcie działalności gospodarczej - transport osobowy Taxi.

Wnioskodawca posiada zezwolenie z dnia 7 lutego 2000 r. na wykonywanie

krajowego zarobkowego przewozu osób taksówką osobową na obszarze miasta S.

na czas nieoznaczony oraz licencję z dnia 10 grudnia 2003 r. na wykonywanie

transportu drogowego taksówką na obszarze miasta S., ważną do dnia 31 grudnia

2018 r. Działalności tej nie wyrejestrował. Od dnia 1 lipca 2000 r. wypłata zasiłku

przedemerytalnego W.Ż. została zawieszona ze względu na zmianę przepisów

ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu,

wykluczającą możliwość pobierania zasiłku i prowadzenia działalności

pozarolniczej. W okresie od 17 czerwca 2002 r. do 30 listopada 2002 r.

wnioskodawca był zatrudniony w A. w S. Za powyższy okres wykazywana była

podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne w wysokości najniższego

wynagrodzenia. W okresie od 10 marca 2003 r. do 30 maja 2008 r. pracował w

firmie M. – E.K. w W. Za okres od 10 marca 2003 r. do 31.08.2004 r. E. K.

wykazała minimalną podstawę wymiaru składek. Od września do grudnia 2004 r.,

za styczeń i luty 2005 r. oraz za lipiec 2007 r. E. K. wykazała przerwy w opłacaniu

składek - urlop bezpłatny. W pozostałych miesiącach podstawa wymiaru składek

była niższa od najniższego wynagrodzenia. Od dnia 8 maja 2008 r. wnioskodawca

3

nabył prawo do emerytury. W latach 2000-2007 wnioskodawca zgłosił Urzędowi

Skarbowemu w S. przychody z tytułu stosunku pracy i z tytułu działalności

gospodarczej. Te ostatnie przychody kształtowały się: w 2000 r. - 2.683 zł, 2001 r. -

18.196 zł, 2002 r. - 4.324 zł, 2003 r. - 4.897 zł, 2004 r. - 6.373,50 zł, 2005 r. - 7.464

zł, 2006 r. - 8.778,50 zł, 2007 r. - 12.253 zł.

Analizując zgromadzony materiał dowodowy Sąd Okręgowy uznał, iż brak

jest podstaw aby przyjąć, iż wnioskodawca od 2002 r. nie prowadził działalności

gospodarczej. Z jednej strony wnioskodawca za pomocą zeznań świadków […]

udowadniał, iż zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej od 2002 r., z

drugiej - wykazywał przychody z działalności gospodarczej, by - jak twierdził -

zachować licencję. Za nieprzekonujące Sąd pierwszej instancji uznał twierdzenia

W. Ż., iż gdyby nie odprowadzał podatku, to utraciłby licencję na wykonywanie

transportu. Zezwolenie wnioskodawcy nr 2/2000 zostało bowiem wydane na czas

nieoznaczony, zaś licencja 24/2003 ważna jest do 31 grudnia 2018 r. Sąd

Okręgowy uznał, iż wprawdzie świadkowie zeznali, iż od 2002 r. nie widzieli

wnioskodawcy na postoju, to jednak nie wyklucza to, że mógł on zabierać

pasażerów z innych miejsc poza postojem. Mając zaś na względzie, iż do chwili

obecnej wnioskodawca nie wykreślił z ewidencji działalności gospodarczej, w tym

czasie nie chorował, nie przebywał w szpitalu, oraz deklarował przychody z

prowadzonej działalności gospodarczej do opodatkowania, zatem od 12 lutego

2000 r. do nadal nieprzerwanie prowadzi usługi transportowe. W związku z

powyższym stwierdził, iż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem, ale jedynie do

daty przyznania wnioskodawcy prawa do emerytury, bowiem po dniu 8 maja 2008 r.

wnioskodawca podlegał dobrowolnie ubezpieczeniom społecznym.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł W. Ż.

Wyrokiem z dnia 6 maja 2009 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił apelację. Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu pierwszej

instancji, iż wobec nie wykazania przez wnioskodawcę, iż w spornych okresach

miało miejsce rzeczywiste zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej

przy braku wykreślenia wpisu z ewidencji działalności gospodarczej, przyjąć

należało, iż w tym czasie prowadził działalność gospodarczą i z tego tytułu podlegał

obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Należy bowiem zauważyć, iż

4

zawieszenie bądź wyrejestrowanie działalności gospodarczej jest stanem

faktycznym, a nie prawnym, albowiem ani przepisy ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych ani ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o

podatku dochodowym od osób fizycznych nie przewidują takiego stanu. Instytucję

zawieszenia działalności gospodarczej wprowadzono dopiero od 20 września 2008

r. w związku ze zmianą przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej

wskutek wejścia w życie przepisów ustawy z dnia 10 lipca 2008 r. o zmianie ustawy

o swobodzie działalności gospodarczej oraz zmianie niektórych innych ustaw

(Dz.U. z 2008 r. Nr 141, poz. 888), co jednakże nie wpływa na sytuację prawną

wnioskodawcy wynikającą z zaskarżonej decyzji. Analizując zgromadzony materiał

dowodowy Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, iż brak było

przekonujących dowodów, iż wnioskodawca w spornym okresie faktycznie nie

prowadził działalności gospodarczej. Do połowy czerwca 2002 r. wykazywał w

księdze przychodów i rozchodów zdarzenia gospodarcze, co - w ocenie Sądu

Apelacyjnego - jednoznacznie potwierdza, iż wykonywał czynności w ramach

zarejestrowanej działalności gospodarczej. Także w kwestionariuszu wypełnionym

przy ubieganiu się o pracę w firmie M. wnioskodawca opisując przebieg

dotychczasowego zatrudnienia zaznaczył, iż działalność gospodarczą prowadził do

17 czerwca 2002 r. O ile skarżący ostatecznie nie kwestionował objęcia go

ubezpieczeniem społecznym z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej od

dnia 12 lutego 2000 r. do 16 czerwca 2002 r., to nie można przyjąć - jak wywodzi

apelujący - że w pozostałych okresach objętych zaskarżoną decyzją zaniechał

wykonywania czynności usługowych taksówką. Wprawdzie słuchani w sprawie

świadkowie wskazywali, iż nie widzieli wnioskodawcy na postoju taksówek, czy też

poruszającego się oznakowanym emblematami taksówki pojazdem na terenie S.,

lecz biorąc pod uwagę fakt, że świadkowie przyznali, iż możliwe było zabieranie

pasażerów z innych miejsc niż postój taksówek, jak również wykonywanie usług w

porach nocnych lub dziennych, to możliwe jest uznanie, iż ich twierdzenia nie mogą

być przesądzające w sprawie. Nie można bowiem pominąć okoliczności, iż za

sporne okresy W. Ż. odprowadzał podatek z tytułu prowadzonej działalności

gospodarczej. Jednocześnie za nieprzekonujące należało uznać jego wyjaśnienia,

że kwoty „takie zmyślił" dla potrzeb utrzymania uprawnień licencyjnych, skoro

5

kwestia uiszczania podatku nie wpływała w żadnej mierze na zachowanie licencji.

W ocenie Sądu Apelacyjnego nie bez znaczenia prawnego była okoliczność, iż

wnioskodawca posiadając zezwolenie na wykonywanie zarobkowego przewozu

osób taksówką na czas nieokreślony, mimo tego ubiegał się o kolejną licencję, przy

czym miało to miejsce w czasie, gdy stanowczo twierdził, iż zaprzestał prowadzenia

działalności gospodarczej w tym zakresie. Racjonalność takiego zachowania w

świetle wyjaśnień wnioskodawcy budzi poważne wątpliwości. Biorąc pod uwagę

fakt, iż wnioskodawca w tym czasie podjął zatrudnienie w firmie M., a z umowy

sporządzonej z pracodawcą wynikało, iż wyraził zgodę na używanie własnego

samochodu osobowego w jazdach lokalnych oraz zamiejscowych w związku z

działalnością gospodarczą pracodawcy podzielić należało stanowisko Sądu

Okręgowego, iż wykonywał na rzecz tej firmy działalność transportową. W

konsekwencji oznacza to, że W. Ż. zobowiązany był do uregulowania należnych

składek ubezpieczeniowych wraz z odsetkami. Organ prawidłowo wyliczył

wysokość zobowiązania z powyższego tytułu opierając się na treści art. 18 i art. 20

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 53 ust. 2 ustawy o

zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, jak również art. 104 ustawy o promocji

zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

Na powyższe orzeczenie Sądu Apelacyjnego ubezpieczony wniósł skargę

kasacyjną powołując się na naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: - art. 13

pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(Dz.U. Nr 137, poz.887 ze zm.), poprzez błędną jego wykładnię, iż wpis do

ewidencji działalności gospodarczej oraz zgłoszenie do urzędu skarbowego,

wskazuje na prowadzenie przez wnioskodawcę działalności gospodarczej, a co za

tym idzie w myśl art. 13 pkt 4 powołanej ustawy winien podlegać obowiązkowemu

ubezpieczeniu społecznemu, co miało istotny wpływ na treść wyroku, bowiem wpis

do ewidencji, jak również fakt niewyrejestrowania działalności z urzędu

skarbowego, nie może stanowić o tym, iż wnioskodawca faktycznie prowadził

działalność gospodarczą; - art. 23 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych poprzez błędną jego wykładnię i przyjęcie przez Sąd, iż W. Ż.

zobowiązany jest do uiszczenia odsetek od należnych składek na ubezpieczenie,

pomimo tego, iż zwłoka w uiszczeniu składek mogła jedynie być spowodowana

6

przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który posiadając wiedzę na temat wpisu

do ewidencji działalności gospodarczej W. Ż., nie wystąpił wcześniej o zapłatę

składek, a nadto wbrew art. 9 k.p.a. nie pouczył wnioskodawcę o obowiązku

uiszczania tychże składek z uwagi na zgłoszenie działalności gospodarczej, co

miało istotny wpływ na treść orzeczenia, bowiem jeśli wnioskodawca miał

obowiązek uiszczania tych składek, to brak informacji (naruszenie art. 9 k.p.a.) i

zwłoka organu rentowego w podjęciu decyzji (naruszenie zasady szybkości

postępowania, art. 12 k.p.a.), nie powinna skutkować negatywnymi skutkami dla W.

Ż. i powodować obciążaniem go odsetkami za zwłokę. Ponadto powołał naruszenia

przepisów postępowania, tj.: - art. 316 § 1 k.p.c. i art. 47714

§ 2 k.p.c., a

polegającego na nieuwzględnieniu odwołania wnioskodawcy w części, mimo

przyjęcia przez Sąd, iż decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest zgodna z

prawem, ale jedynie do daty przyznania wnioskodawcy prawa do emerytury, co

miało istotny wpływ na treść orzeczenia, gdyż po 8 maja 2008 r. wnioskodawca nie

podlegał już obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu, a co za tym idzie Sąd

winien uwzględnić odwołanie W. Ż. w tej części i zmienić zaskarżoną decyzję w ten

sposób, że obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym trwał do 8 maja

2008 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprawie będącej przedmiotem rozpoznania – wbrew twierdzeniom skargi

kasacyjnej – nie doszło do naruszenia prawa w związku z niewłaściwym

zastosowaniem art. 13 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, skoro

przepis ten nie budzi wątpliwości, że osoby prowadzące pozarolniczą działalność

gospodarczą podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu od dnia

rozpoczęcia wykonywania takiej działalności i ubezpieczenie to trwa do dnia

zaprzestania jej wykonywania. Nie kwestionując poglądu wyrażonego w

orzecznictwie sądowym, że obowiązek ubezpieczenia osoby prowadzącej

pozarolniczą działalność – w tym działalność gospodarczą - wynika z faktycznego

prowadzenia tej działalności, a zatem o zaprzestaniu prowadzenia działalności

gospodarczej, powodującej wyłączenie z tego ubezpieczenia, decyduje faktyczne

zaprzestanie tej działalności, przy czym kwestie związane z formalnym

zarejestrowaniem, wyrejestrowaniem, czy zgłaszaniem przerw w tej działalności

7

mają ewentualnie znaczenie w sferze dowodowej, i nie przesądzają one same w

sobie o podleganiu obowiązkowi ubezpieczenia społecznego - stwierdzić należy, iż

faktyczne zaprzestanie wykonywania działalności gospodarczej może skutkować

uchyleniem obowiązku ubezpieczenia społecznego (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 11 stycznia 2005 r., I UK 105/04, OSNP 2005/13/198 oraz wyrok z dnia 14

września 2007r. , III UK 35/07, niepublikowany, a także wyrok z dnia 12 listopada

2007 r., I UK 147/07, niepublikowany). Niemniej jednak oceniając niniejszą sprawę

należy podzielić stanowisko Sądu drugiej instancji – że poczynione ustalenia nie

dają podstaw do twierdzenia, iż skarżący zaprzestał prowadzenia takiej działalności

w okresach przez siebie wskazanych. W istocie więc, mimo podniesionego w

skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia prawa materialnego, skarga ta kwestionuje

wyłącznie ustalenia faktyczne Sądu drugiej instancji, sprowadzające się do

przesądzenia, że ubezpieczony pomimo istnienia obligatoryjnego obowiązku

ubezpieczenia z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej i odprowadzania z

tego tytułu należnych składek, powyższych obowiązków nie spełniał. Przy czym

skarżący nie był wstanie dowieść okoliczności, iż zaprzestał prowadzenia takiej

działalności, w ręcz przeciwnie jego zachowanie w spornym okresie dowodziło

słuszności podjętej decyzji organu rentowego z dnia 11 sierpnia 2008 r., a

podnoszone przez niego argumenty w jego ocenie świadczące o faktycznym

zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej nie miały jakiegokolwiek

racjonalnego uzasadnienia prawnego, gospodarczego, czy też zgodnego z

zasadami „doświadczenia życiowego” bądź „zdrowego rozsądku”. Biorąc pod

uwagę powyższe okoliczności oraz mając na względzie fakt, że uzasadnienie

podstaw skargi nie zwiera w tym zakresie zarzutu naruszenia przepisów procedury

cywilnej stwierdzić należy, że skład orzekający Sądu Najwyższego jest związany

stanem faktycznym niniejszej sprawy, będącym podstawą wydania zaskarżonego

wyroku. W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie jest kwestionowany pogląd, iż w

przypadku, gdy skarga kasacyjna nie zawiera zarzutu naruszenia przepisów

postępowania, bądź gdy zarzut taki okaże się nieuzasadniony, Sąd Najwyższy jest

związany stanem faktycznym sprawy stanowiącym podstawę wydania

zaskarżonego wyroku (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Stanowisko takie zawierają między

innymi wyroki z dnia 6 listopada 1996 r., II UKN 6/96 oraz II UKN 9/96 (OSNAPiUS

8

1997/11/199 i 201) a także z dnia 12 października 1999 r., II UKN 140/99

(OSNAPiUS 2001/1/28 – notka i orzecznictwo tam wskazane). W tym miejscu

wskazać należy, że z treści art. 1 k.p.c. wynika jasno, iż przedmiotem sądowego

postępowania cywilnego mogą być jedynie sprawy cywilne. Za takie uznaje się

sprawy wynikające ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i

opiekuńczego oraz prawa pracy, jak również sprawy z zakresu ubezpieczeń

społecznych oraz inne, do których przepisy kodeksu cywilnego stosuje się z mocy

ustaw szczególnych. Tym samym zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia

art. 9 i 12 kodeksu postępowania administracyjnego przez Sąd Apelacyjny przy

wydawaniu zaskarżonego wyroku jest całkowicie chybiony, albowiem przepisy ko-

deksu postępowania administracyjnego nie miały w ogóle zastosowania, w sprawie

której wyrok ten dotyczy.

Mając na uwadze, że Sąd Apelacyjny pomimo prawidłowego ustalenia, iż

zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem, ale jedynie do daty przyznania

wnioskodawcy prawa do emerytury - bowiem po dniu 8 maja 2008 r. wnioskodawca

podlegał dobrowolnie ubezpieczeniom społecznym, nie rozstrzygnął o tym w

sentencji wyroku oddalając w całości apelację - zasadna jest część skargi

kasacyjnej, w której ubezpieczony wskazał naruszenie przepisów postępowania art.

316 § 1 k.p.c. i art. 47714

§ 2 k.p.c., polegające na nieuwzględnieniu odwołania

wnioskodawcy w części, mimo przyjęcia wskazanego wyżej ustalenia o

dobrowolnym podleganiu ubezpieczeniom społecznym po dniu 8 maja 2008 r.

Dlatego Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej podlegania

ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej po

dniu 8 maja 2008 r. i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu od

ponownego rozpoznania na podstawie art. 38915

§ 1 k.p.c. W pozostałej części

skargę kasacyjną oddalił na podstawie art. 39814

k.p.c.