II PK 234/09

Sygn. akt II PK 234/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

Protokolant Edyta Jastrzębska

w sprawie z powództwa Solidarność […] - Komisja Międzyzakładowa w N.

przeciwko Liceum Ogólnokształcące […]

o zwrot środków z Funduszu Świadczeń Socjalnych,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 11 maja 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Z.

z dnia 7 kwietnia 2009 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. nie obciąża strony powodowej kosztami postępowania

kasacyjnego.

2

U z a s a d n i e n i e

W powództwie Solidarność […], wystąpiła przeciwko Liceum

Ogólnokształcącemu […] z powództwem, żądając nakazania pozwanemu

przekazania na rzecz Funduszu Świadczeń Socjalnych 27.700 zł wraz z

ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia przekazania pieniędzy na

rachunek funduszu oraz zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych.

Pozwane Liceum Ogólnokształcące wniosło o oddalenie powództwa.

Sąd Rejonowy w N. po ponownym rozpoznaniu sprawy, wyrokiem z 19 grudnia

2008 r. umorzył postępowanie do 12.000 zł, w pozostałej części oddalił powództwo,

a koszty procesu między stronami wzajemnie zniósł.

Wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną Sąd Okręgowy oddalił

apelację strony powodowej i zasądził od niej na rzecz pozwanego 900 zł tytułem

kosztów zastępstwa procesowego za instancję odwoławczą.

W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Okręgowy w pełni podzielił ustalenia

faktyczne i rozważania prawne Sądu pierwszej instancji. Sąd wskazał, że zgodnie z

art. 27 ust. 1 ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, jednolity tekst:

Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm. (powoływanej dalej jako: „ustawa o

związkach zawodowych” lub „ustawa związkowa”) ustalenie zasad wykorzystania

zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, w tym podział środków z tego

funduszu na poszczególne cele i rodzaje działalności, ustala pracodawca w

regulaminie uzgodnionym z zakładową organizacją związkową. Regulamin taki w

pozwanym Liceum został ustanowiony. Zgodnie z jego treścią sprawami

związanymi z planowaniem i wykorzystaniem środków funduszu zajmuje się

utworzony przez dyrektora zespół złożony z dyrektora i przedstawicieli organizacji

związkowych, pracowników niezrzeszonych w związkach zawodowych, nauczycieli,

pracowników administracji, obsługi, emerytów i rencistów. Zakładowe organizacje

związkowe nie były skutecznie zawiadamiane o wszystkich terminach i miejscach

posiedzeń Komisji Socjalnej. Występowały więc sytuacje braku skutecznego

zawiadomienia zakładowych organizacji związkowych o terminach i miejscach

posiedzeń Komisji Socjalnej, ale nie stanowiło to stałej praktyki. Zdarzało się też, że

przedstawiciele związków zawodowych byli zawiadamiani o terminach posiedzeń

3

Komisji Socjalnej, ale nie uczestniczyli w nich. Niestawiennictwo przedstawicieli

związków zawodowych na tych posiedzeniach wynikało z ich własnej woli, a nie z

braku zawiadomienia.

Odnosząc się do apelacji strony powodowej Sąd Okręgowy wskazał, że Sąd

Rejonowy nie naruszył art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym

funduszu świadczeń socjalnych, tj. Dz. U. z 1996 r. Nr 70, poz. 335 ze zm.

(powoływanej dalej, jako „ustawa o zakładowym funduszu” lub „ustawa”) w związku

z art. 27 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych. Sąd Okręgowy podzielił pogląd

prawny Sądu pierwszej instancji, że samo niezawiadomienie związków

zawodowych o terminach posiedzeń Komisji Socjalnej nie stanowi wystarczającej

podstawy do zasadnego domagania się zwrotu funduszowi świadczeń na

podstawie art. 8 ust. 3 ustawy. Przepis ten uzależnia bowiem prawo do wystąpienia

do sądu pracy z roszczeniem o zwrot funduszowi środków od ich wydatkowania

niezgodnie z przepisami ustawy. Tymczasem strona powodowa nie podnosiła ani w

postępowaniu przed Sądem Rejonowym, ani w apelacji zarzutu niezgodnego z

przepisami ustawy wydatkowania środków. Nie kwestionowała także treści

wniosków o przyznanie świadczeń socjalnych, ani nie wskazała jakiegokolwiek

przypadku niezgodnego z ustawą wydatkowania środków. Na koniec Sąd

Okręgowy stwierdził, że nie podziela stanowiska wyrażonego w apelacji, że sam

brak zawiadomienia związków zawodowych o którymkolwiek posiedzeniu Komisji

Socjalnej automatycznie przesądza o zasadności żądania związku zawodowego

zwrotu środków wydatkowanych z funduszu.

Strona powodowa zaskarżyła powyższy wyrok w całości, zarzucając w skardze

kasacyjnej Sądowi Okręgowemu naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art.

27 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych przez niewłaściwe zastosowanie tego

przepisu oraz art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych w

związku z art. 27 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych przez niewłaściwą

wykładnię tych przepisów. Skarżąca wniosła o zmianę tego wyroku, przez

nakazanie pozwanemu zwrotu 11.900 zł na konto zakładowego funduszu

świadczeń socjalnych.

W uzasadnieniu podstaw skargi wskazano w szczególności, że dokonana przez

Sąd drugiej instancji wykładnia art. 8 ust. 3 ustawy jest błędna, ponieważ odwołuje

4

się tylko do literalnego brzmienia tego przepisu. Tymczasem w celu „zbudowania"

pełnej treści normy uprawniającej organizację związkową do wystąpienia o zwrot

środków na rzecz funduszu konieczne jest sięgnięcie do art. 27 ust. 2 ustawy o

związkach zawodowych, który stanowi, że przyznanie poszczególnych świadczeń z

funduszu następuje w uzgodnieniu z organizacją związkową. Skoro nie budzi

wątpliwości, że zwrotowi na rzecz funduszu podlegają świadczenia przyznane bez

uzgodnienia ze związkami zawodowymi w formie regulaminu świadczeń socjalnych

(ustalonego samodzielnie przez pracodawcę bez uzgodnienia z organizacją

związkową - naruszenie art. 27 ust. 1 ustawy związkowej), to taką samą sankcją

dotknięte jest przyznawanie przez pracodawcę poszczególnych środków z

funduszu bez uzgodnienia z zakładową organizacją związkową. Przeciwne

rozumowanie godzi w domniemanie racjonalności ustawodawcy, ponieważ

prowadziłoby do wniosku, że ustawodawca stanowi normy zbędne. Skoro w art. 27

ust. 2 ustawy o związkach zawodowych ustanowiono normę nakazującą

przyznawanie pracownikom świadczeń z funduszu w uzgodnieniu z organizacją

związkową, to brak takiego uzgodnienia przesądza o powstaniu uprawnienia

związków zawodowych do żądania przekazania przez pracodawcę na rzecz

funduszu rozdysponowanych kwot. Gdyby ustawodawca uzależniał prawo żądania

zwrotu środków socjalnych tylko i wyłącznie od naruszenia przepisów ustawy

socjalnej, to związki zawodowe nie miałyby nigdy prawa żądania zwrotu środków

rozdysponowanych bez uzgodnienia związkowego, ale wydatkowanych zgodnie z

ustawą o funduszu świadczeń socjalnych. Skarżąca uważa, że przez

rozdysponowanie środków niezgodnie z ustawą w rozumieniu art. 8 ust. 3 ustawy o

zakładowym funduszu należy rozumieć także rozdysponowanie środków bez

udziału organizacji związkowej ze względu na naruszenie art. 27 ust. 2 ustawy

związkowej, co w niniejszej sprawie zostało wykazane i czemu uzasadnienie Sądu

nie zaprzecza. Wskazano również, że zaskarżone orzeczenie Sądu drugiej instancji

pozostaje w oczywistej sprzeczności z wyrokiem Sądu Najwyższego z 19 listopada

1997 r, w sprawie I PKN 373/97 (OSNP 1998 nr 17, poz. 507) według którego:

Dysponowanie przez pracodawcę środkami zakładowego funduszu świadczeń

socjalnych, bez uzgodnienia z zakładowymi organizacjami związkowymi, uprawnia

te organizacje do żądania przekazania przez pracodawcę na rzecz funduszu

5

rozdysponowanych kwot (art. 8 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o

zakładowym funduszu świadczeń socjalnych - tekst jednolity: Dz. U. 1996 r. Nr 70

poz. 335 ze zm.).

W odpowiedzi na skargę strona pozwana wniosła o jej oddalenie w całości i

zasądzenie od strony powodowej kosztów procesowych według norm

przewidzianych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlega oddaleniu, ponieważ nie ma uzasadnionych

podstaw.

Nieumotywowany i bezpodstawny jest zarzut naruszenia art. 27 ust. 1 ustawy o

związkach zawodowych przez niewłaściwe zastosowanie tego przepisu. Zgodnie z

nim „Ustalanie zasad wykorzystania zakładowego funduszu świadczeń socjalnych,

w tym podział środków z tego funduszu na poszczególne cele i rodzaje działalności,

ustala pracodawca w regulaminie uzgodnionym z zakładową organizacją

związkową.” Strona skarżąca nie wyjaśniła z czego wywodzi twierdzenie o

naruszeniu tego przepisu, a okoliczności sprawy na takie naruszenie nie wskazują.

W szczególności, zgodnie z przyjętymi przez Sądy ustaleniami w pozwanym

Liceum został ustalony regulamin określający zasady wykorzystania zakładowego

funduszu świadczeń socjalnych, a skarżąca nie zarzuca, że został on ustalony bez

uzgodnienia ze związkami zawodowymi.

Podstawowe znaczenie w rozpoznawanej skardze ma natomiast zarzut

naruszenia art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu w związku z art. 27 ust. 2

ustawy o związkach zawodowych przez niewłaściwą wykładnię tych przepisów.

Zgodnie z pierwszym z tych przepisów, związkom zawodowym przysługuje prawo

wystąpienia do sądu pracy z roszczeniem o zwrot funduszowi środków

wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy lub o przekazanie należnych

środków na Fundusz. Natomiast według art. 27 ust. 2 ustawy związkowej,

przyznawanie pracownikom świadczeń z zakładowego funduszu świadczeń

socjalnych dokonywane jest w uzgodnieniu z zakładową organizacją związkową. W

świetle cytowanych przepisów i związanych z nimi zarzutów skargi kasacyjnej istota

6

wyłaniającego się w sprawie zagadnienia prawnego sprowadza się do pytania, czy

przyznawanie pracownikom świadczeń z zakładowego funduszu świadczeń

socjalnych, dokonywane bez wymaganego przez art. 27 ust. 2 ustawy o związkach

zawodowych uzgodnienia z zakładową organizacją związkową, oznacza

wydatkowanie środków funduszu niezgodnie z przepisami ustawy o zakładowym

funduszu, uzasadniające roszczenie związku zawodowego o zwrot funduszowi tych

środków.

Odpowiedź na powyższe pytanie jest negatywna, co wynika przede wszystkim z

ograniczenia przez ustawodawcę dopuszczalności żądania zwrotu funduszowi

środków do przypadków, gdy były one wydatkowane niezgodnie z przepisami

ustawy. Roszczenie przewidziane w art. 8 ust. 3 ustawy dotyczy środków

przekazanych przez pracodawcę funduszowi i następnie już wydatkowanych.

Prawo żądania, aby pracodawca zwrócił je, czyli jeszcze raz wpłacił na konto

funduszu, ma więc charakter szczególny i przepis będący jego podstawą musi być

ściśle interpretowany. Przede wszystkim oznacza to, że sankcjonowane w ten

sposób mogą być tylko przypadki wydatkowania środków niezgodnie z przepisami

ustawy, przez co należy rozumieć ustawę o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych. Takie odczytanie określenia „ustawa” zawartego w tym przepisie wynika

stąd, że rozważany akt prawny konsekwentnie odnosi wyrażenie „ustawa” bez

dalszych określeń tylko do siebie (zob. artykuły: 1, 2, 7 ust. 3a, 12a, 20 i 21a), a w

przypadkach, w których odwołuje się do innych ustaw podaje ich nazwę (zob. art. 3

ust. 2 i art. 8 ust. 2). Nie można więc uznać, że przyznawanie pracownikom

świadczeń z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych z naruszeniem

obowiązku uzgodnienia z zakładową organizacją związkową wynikającego z art. 27

ust. 2 ustawy o związkach zawodowych stanowi wydatkowanie środków niezgodnie

z przepisami ustawy w rozumieniu art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu

świadczeń socjalnych. Skoro więc skarżąca nie zarzuca naruszenia przez Sąd

Okręgowy innych przepisów ustawy, ani nie twierdzi, że pozwany naruszył

jakikolwiek przepis ustawy, a zarzut naruszenia art. 8 ust. 3, dającego podstawę

roszczenia o zwrot Funduszowi środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami

ustawy, opiera na twierdzeniu o niezgodności postępowania pozwanego z

7

przepisem innej ustawy – z art. 27 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych - to nie

ma podstaw do uwzględnienia skargi kasacyjnej.

Przyjęta wyżej wykładnia art. 8 ust. 3 ustawy ma oparcie także w argumentach

celowościowych. Trafnie zauważa skarżąca, że wykładnia ta prowadzi do wniosku,

że naruszenie przez pracodawcę nakazu sformułowanego w art. 27 ust. 1 ustawy

związkowej (nakaz uzgodnienia regulaminu funduszu z zakładową organizacją

związkową) jest sankcjonowane roszczeniem z art. 8 ust. 3 ustawy, podczas gdy

naruszenie nakazu z art. 27 ust. 2 ustawy związkowej (nakaz uzgadniania z

zakładową organizacją związkową przyznawania konkretnych świadczeń z

funduszu) nie pociąga za sobą takiego skutku. Wbrew przekonaniu strony

powodowej akceptacja takiej konsekwencji wykładni art. 8 ust. 3 ustawy nie

świadczy o nieracjonalności ustawodawcy. Świadczy ona jedynie o tym, że

ustawodawca naruszenie określone w art. 27 ust. 1 ustawy związkowej uznał za

poważniejsze ze względu na cele ustawy o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych i dlatego nakaz ten powtórzył i doprecyzował w jej art. 8 ust. 2, co

zgodnie z art. 8 ust. 3 pociąga za sobą sankcję określoną w tym przepisie.

Natomiast, z punktu widzenia celu rozpatrywanej regulacji, naruszenie wymogu

uzgadniania ze związkami poszczególnych decyzji o przyznawaniu pracownikom

świadczeń nie wymaga takiej sankcji. Przeciwne zapatrywanie skarżącej ma źródło

w mylnym przekonaniu, że każde naruszenie przez pracodawcę przepisów

określających stosunki ze związkami zawodowymi musi być sankcjonowane w

drodze przymusu państwowego. Tymczasem z natury tych stosunków wynika

pierwszeństwo stosowania przez partnerów społecznych metod działania

charakterystycznych dla zbiorowych stosunków pracy, łącznie ze sporem

zbiorowym, a sankcja państwowa powinna mieć charakter wyjątkowy. Należy też

mieć na uwadze, że przyznawanie pracownikom świadczeń z funduszu w

uzgodnieniu z zakładową organizacją związkową nie zwolni pracodawcy od

odpowiedzialności określonej w art. 8 ust. 3 ustawy, jeżeli podjęta w ten sposób

decyzja o rozdysponowaniu środków funduszu narusza przepisy ustawy, a

zwłaszcza określoną w art. 8 ust. 1 ustawy zasadę przyznawania świadczeń

według kryterium socjalnego, (por. też J. Skoczyński: Zakładowy fundusz

świadczeń socjalnych po nowelizacji ustawy, PiZS z 1996 r. z. 8-9, s. 80 oraz

8

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 sierpnia 2001 r., I PKN 579/00,

OSNP 2003 nr 14, poz. 331 oraz). Także ten argument przemawia przeciwko

sankcjonowaniu naruszenia obowiązku uzgadniania decyzji o przyznawaniu

świadczeń w drodze obowiązku „zwrotu” wydatkowanych środków. Najistotniejsze

jest bowiem przeznaczanie w drodze tych decyzji środków na przewidziane ustawą

cele, których naruszenie może być sankcjonowane przez związki zawodowe na

podstawie art. 8 ust. 3 ustawy, co dostatecznie chroni interes pracowników i innych

beneficjentów funduszu. Prezentowane stanowisko znajduje także dodatkowe

wsparcie w użyciu przez ustawodawcę określenia „zwrot Funduszowi środków”.

Słowo „zwrot” wyraźnie wskazuje, że istotną rolą art. 8 ust. 3 nie jest

sankcjonowanie wszelkich niezgodnych z przepisami zachowań pracodawcy, lecz

rekompensowanie strat, które fundusz poniósł wskutek sprzecznego z ustawą

wydatkowania środków ze szkodą dla określonego w art. 1 ust. 1 i 8 ust. 1

socjalnego przeznaczenia funduszu. Pracodawca powinien je oddać (zwrócić), po

to by cele te mogły być zrealizowane.

Powyższemu stanowisku nie przeczy powołana w skardze teza orzeczenia

Sądu Najwyższego z 19 listopada 1997 r., w sprawie I PKN 373/97 (przytoczona

wyżej). Odnosiła się ona bowiem do określonych w art. 8 ust. 3 ustawy skutków

naruszenia obowiązku pracodawcy określonego w art. 8 ust. 2 ustawy, a kwestia

naruszenia przez pracodawcę art. 27 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych w

ogóle nie była przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. Także analogiczny

pogląd wyrażony w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z 20 sierpnia 2001 r.,

w sprawie I PKN 579/00 (OSNP 2003 nr 14, poz. 331) odnosił się do naruszenia

art. 8 ust. 2 ustawy i regulaminu zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, co

nie jest przedmiotem niniejszej sprawy.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39814

k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego – na podstawie art. 98 § 1

k.p.c.