I CSK 36/13

Sygn. akt I CSK 36/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie z powództwa P. Spółki z o.o. w S.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Rejonowego

w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 lipca 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony powodowej

na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu

Państwa kwotę 3.600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powódka P. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w S. domagała się

zasądzenia na swoją rzecz od pozwanego Skarbu Państwa reprezentowanego

przez Prezesa Sądu Rejonowego w W. kwoty 1.491.069,85 zł z odsetkami

ustawowymi od dnia 28 września 2007 r. tytułem odszkodowania za szkodę

wyrządzoną w wyniku rozpoznania wniosków o dokonanie wpisu w księdze

wieczystej w niewłaściwej kolejności.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa.

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 20 października 2011 r. oddalił

powództwo, a Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił

apelację powódki od tego orzeczenia, przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia

następujące ustalenia i wnioski.

Sąd Rejonowy w W. postanowieniem z dnia 2 kwietnia 2004 r. oddalił

wniosek o wpis w księdze wieczystej Kw nr […] hipoteki w kwocie 1.423.000 zł w

celu zabezpieczenia wierzytelności powódki wobec BH T. spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w W., zamieszczony w umowie ustanawiającej hipotekę,

zawartej w dniu 8 września 1998 r. w formie aktu notarialnego. Sąd Okręgowy w W.

postanowieniem z dnia 28 grudnia 2005 r. oddalił apelację powódki od

powyższego postanowienia. Podzielił zarzut skarżącej wskazujący na naruszenie

przez Sąd Rejonowy reguły rozpoznawania wniosków według kolejności wpływu.

Wniosek o wpis hipoteki wpłynął bowiem do tego Sądu w dniu 24 września 1998 r.

a został rozpoznany później niż zarejestrowane w dniach 7 października 1998 r.

oraz 18 stycznia 2000 r. wnioski o wpis w tej samej księdze wieczystej kolejnych

nabywców prawa użytkowania wieczystego. Skoro jednak w dacie złożenia

przedmiotowego wniosku prawo użytkowania wieczystego, które miała obciążać

hipoteka, przysługiwało spółce BH T., a w chwili podejmowania rozstrzygnięcia

było już wpisane na rzecz Grupy Inwestycyjnej A. Spółki Akcyjnej, to - zgodnie z

art. 34 u.k.w.h. - wpis hipoteki nie mógł już zostać dokonany.

Sąd Apelacyjny uznał, że naruszenie przez sąd wieczystoksięgowy

wskazanej reguły rozpoznawania wniosków nie pozostaje w związku

3

przyczynowym z brakiem wpisu hipoteki, tj. ze zdarzeniem będącym - w ocenie

powódki – źródłem szkody. Wniosek o wpis hipoteki na rzecz powódki nie mógłby

być uwzględniony nawet wtedy, gdyby został rozpoznany w pierwszej kolejności.

Wprawdzie w akcie notarialnym z dnia 8 września 1998 r. została opisana

nieruchomość objęta księgą wieczystą Kw […] ze wskazaniem, że jej właścicielem

jest Skarb Państwa a użytkownikiem wieczystym – spółka BH T., jednak w

oświadczeniu o ustanowieniu hipoteki nie wskazano przedmiotu, które prawo to ma

obciążać. Brak ten nie podlegał usunięciu w drodze wykładni wzmiankowanego

oświadczenia, gdyż prowadziłoby to do jego uzupełnienia; ograniczonych praw

rzeczowych nie można domniemywać.

Sąd Apelacyjny wskazał również , iż powódka nie wykazała, że – w razie

wpisania we właściwym czasie na jej rzecz hipoteki - uzyskałby zaspokojenie

swojej wierzytelności w postępowaniu upadłościowym prowadzonym przeciwko

spółce Grupa Inwestycyjna A. Wyraził przy tym zapatrywanie, iż brak wpisu

hipoteki niewątpliwie pogorszył sytuację prawną powódki jako wierzyciela; nie był

jednak zdarzeniem uniemożliwiającym uzyskanie zaspokojenia z majątku dłużnika

osobistego T. P., który przejął dług spółki BH T. wobec powódki. Zwrócił wreszcie

uwagę na to, że powódka nie skorzystała z możliwości zaskarżenia skargą

kasacyjną postanowienia Sądu Okręgowego oddalającego jej apelację od

postanowienia odmawiającego wpisu hipoteki, chociaż orzecznictwo Sądu

Najwyższego w kwestii, czy sąd rozpoznający wniosek o wpis w księdze wieczystej

jest związany stanem rzeczy istniejącym w chwili orzekania, czy też w chwili

złożenia wniosku było - do czasu podjęcia w dniu 16 grudnia 2009 r. uchwały

składu siedmiu sędziów w sprawie III CZP 80/09 (OSNC 2010, nr 6, poz. 84) -

rozbieżne.

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie określonej w art. 3983

§ 1 pkt 1

k.p.c., powódka zarzuciła naruszenie 417 § 1 k.c. w brzmieniu sprzed dnia

1 września 2004 r. w związku z art. 361 § 1 i 2 k.c. oraz art. 65 k.c. przez ich

błędną wykładnię.

4

Powołując się na tak ujętą podstawę kasacyjną, powódka wniosła

o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Pozwany reprezentowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa

w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny, aprobując ocenę prawną Sądu Okręgowego - wskazującą

na bezzasadność powództwa w świetle art. 417 § 1 k.c. w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 1 września 2004 r. - zwrócił uwagę przede wszystkim

na to, że w konkretnym stanie faktycznym nie ma podstaw do uznania,

iż zaniechanie rozpoznania wniosku o wpis hipoteki we właściwy czasie stanowiło

źródło wskazanej przez powódkę szkody. U podstaw tego zapatrywania legło

stwierdzenie, że wniosek o dokonanie wpisu nie mógłby zostać uwzględniony

nawet wtedy, gdyby został rozpoznany zgodnie z kolejnością wpływu;

uniemożliwiała to istotna wada oświadczenia ustanawiającego hipotekę, polegająca

na nieokreśleniu przedmiotu hipoteki. Skarżąca, podważając tę ocenę, zarzuciła

Sądowi Apelacyjnemu naruszenia art. 65 k.c. przez błędną wykładnię,

skutkującą nieprawidłowym przyjęciem, że w oświadczeniu woli o ustanowieniu

hipoteki rzeczywiście nie ma wskazania przedmiotu, który prawo to miałoby

obciążać. Tak skonstruowany zarzut nie mógł zostać uznany za usprawiedliwiony.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało już wyjaśnione, że ujęcie

podstaw kasacyjnych w art. 3983

k.p.c. ma charakter abstrakcyjny, dlatego

w każdej sprawie muszą być one w sposób właściwy skonkretyzowane. Skuteczne

przytoczenie podstawy kasacyjnej wymaga zatem sprecyzowania, które przepisy -

oznaczone numerem artykułu, paragrafu (ustępu) ustawy - zostały naruszone,

na czym to naruszenie polegało oraz jaki mogło mieć wpływ na wynik sprawy

(zob. m.in. wyroki: z dnia 18 maja 2012 r., IV CSK 496/11, nie publ.; z dnia

27 stycznia 2010 r., II CSK 352/09, nie publ.).

Skarżąca podniosła zarzut naruszenia art. 65 k.c. w sposób

nieodpowiadający wskazanym wymaganiom; nie sprecyzowała, której jednostki

redakcyjnej powołanego przepisu (§) zarzut ten dotyczy, na czym polega jego

5

wadliwa wykładnia oraz w jaki sposób powinien on być właściwie rozumiany.

Już z tych tylko przyczyn zarzut ten nie mógł odnieść zamierzonego skutku.

Ubocznie wypada jednak zauważyć, że nie zasługiwałby on na uwzględnienie

również w przypadku, gdyby został sformułowany w sposób właściwy. U podstaw

zaskarżonego wyroku legło wyraźnie stwierdzenie, że nieścisłości w oświadczeniu

ustanawiającym hipotekę, dotyczące oznaczenia przedmiotu, który ma ona

obciążać, nie podlegają usunięciu w drodze wykładni oświadczenia woli.

Konstatacja ta nie jest wynikiem błędnego rozumienia znaczenia dyrektyw wykładni

oświadczeń woli określonych w art. 65 § 1 i 2 k.c., lecz wyrazem przekonania,

że unormowania te nie mają w sprawie zastosowania. Przeprowadzenie oceny

trafności tego zapatrywania w ramach kontroli kasacyjnej byłoby możliwe jedynie

w przypadku podniesienia przez skarżącą zarzutu naruszenia prawa materialnego

przez jego niezastosowanie. Zarzut taki nie został jednak powołany, a Sąd

Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz -

poza przypadkiem nieważności postępowania - w granicach podstaw (art. 39813

§ 1

k.p.c.).

Przyjęcie przez Sądy Apelacyjny, że wskazane w uzasadnieniu zgłoszonego

roszczenia zaniechanie przez sąd wieczystoksięgowy rozpoznania wniosku o wpis

hipoteki zgodnie z kolejnością jego wpływu nie może być utożsamione

ze zdarzeniem stanowiącym źródło ewentualnej szkody powódki, stanowiło

kluczową przyczynę uznania powództwa - a w konsekwencji również apelacji - za

bezzasadne. Znaczenie tej przesłanki ocenione zostało prawidłowo, gdyż punktem

wyjścia do uznania odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego na podstawie

prawnej rozważanej w niniejszej sprawie musi być stwierdzenie, że - w wyniku

niezgodnego z prawem działania (zaniechania) funkcjonariusza państwowego -

nastąpiło określone zdarzenie będące źródłem szkody powoda. Skoro skarżąca

nie zdołała podważyć stanowiska Sądu Apelacyjnego w tej zasadniczej kwestii, to

bezprzedmiotowe było roztrząsanie zarzutu naruszenia art. 417 § 1 w związku z art.

361 § 1 i 2 k.c. Jedynie na marginesie można zauważyć, że zarzut również ten

został skonstruowany w sposób niewłaściwy, gdyż wskazuje on na błędną

wykładnię przywołanych przepisów polegająca na nieprawidłowym przyjęciu,

że powódka nie wykazała istnienia szkody oraz adekwatnego związku

6

przyczynowego między zaniechaniem pozwanego a szkodą. W istocie zarzut ten

wskazuje na dokonanie przez Sąd Apelacyjny wadliwej subsumpcji, przy czym

sformułowany on został na bazie ustaleń faktycznych odmiennych niż przyjęte za

podstawę zaskarżonego wyroku, co jest zabiegiem niedopuszczalnym.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.

jw