I CSK 67/13

Sygn. akt I CSK 67/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa Z. B. (M.) Spółki z o.o. w M.

przeciwko Przedsiębiorstwu Produkcyjno-Handlowemu "P." Spółce z o.o.

w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 lipca 2012 r.

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Z. B. (M.) Sp. z o.o. w M. wniosła ostatecznie o zasądzenie od

Przedsiębiorstwa Produkcyjno - Handlowego „P.” Sp. z o.o. w W. kwoty 503 570,21

zł z odsetkami z tytułu zwrotu części ceny zapłaconej stronie pozwanej za towar,

który nie został jej dostarczony. Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa.

Nie kwestionując faktu zapłaty za niedostarczony towar, podniosła zarzut

potrącenia własnej wierzytelności należnej z tytułu kary umownej przewidzianej w

umowie łączącej strony.

Wyrokiem z dnia 19 lipca 2011 r. Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo

co do kwoty 503.570,21 z odsetkami ustawowymi od dnia 17 października 2008 r.

oraz orzekł o kosztach postępowania. Ustalił, że strony zawierały i realizowały

kontrakty dotyczące zakupu zamrażarek. Na podstawie umowy z dnia 29 stycznia

2002 r. powód zobowiązał się w okresie kolejnych 5 lat, zamawiać na swoje

potrzeby zamrażarki sprzedawane przez pozwaną, w ilości określonej w odrębnych

kontraktach. Pozwana natomiast nabyła od powoda części zamienne firmy Z. za

łączną kwotę 900.000 zł, która miała być rozliczana w częściach, proporcjonalnie

do liczby zamrażarek zakupionych przez stronę powodową w kolejnych latach,

łącznie 12000 zamrażarek. Strona powodowa zobowiązała się do magazynowania

części sprzedanych stronie pozwanej, pokrywania powstających w tym zakresie

strat, zakupienia zamrażarek wyprodukowanych z tych części, jak również do

zapłaty dodatkowego odszkodowania równego zapłaconej cenie przez stronę

pozwaną za części firmy Z. i zwolnienie pozwanego od pozostałej części tej ceny

za jednostronne zerwanie umowy albo jej niehonorowanie, a okolicznością

uwalniającą powoda od zapłaty tak ustalonego odszkodowania było zakupienie od

strony pozwanej 12 000 zamrażarek w wykonaniu umowy z dnia 29 stycznia 2002 r.

Wiosną 2008 r. strona powodowa zamówiła dalszą partię 350 zamrażarek oraz 128

witryn na łączną kwotę 1 402 449,13 zł, która w całości została zapłacona,

jednakże strona pozwana zrealizowała część zamówienia i dostarczyła zamrażarki

i witryny o wartości 985 278,92 zł, nie sprzedała natomiast stronie pozwanej

zamrażarek i witryn o wartości wynoszącej 433 162,30 zł. W fakturze z dnia 15

kwietnia 2008 r. strona pozwana dokonała kompensaty swojej należności z tytułu

rozliczenia ostatniej części ceny za części i uznając, że strona powodowa nie

3

wywiązała się z obowiązku zakupu 12 000 zamrażarek oraz że nienależycie

wywiązała się z obowiązku przechowywania części, pismem z dnia 21 listopada

2008 r., podpisanym przez radcę prawnego D. W., potrącił pozostałą część ceny

uiszczonej przez stronę powodową tj. kwotę 433.162,20 zł z własną należnością,

która na podstawie powołanej umowy została wyliczona na łączną kwotę

1.932.216 zł. Składała się na nią kwota 1.011.600 zł uiszczona tytułem ceny za

nabyte części do zamrażarek, którą powód, zdaniem strony pozwanej, powinien

zwrócić tytułem odszkodowania za niewykonanie obowiązku zakupu 12 000

zamrażarek, jak również kwota 920.616 zł z tytułu szkody spowodowanej

niewłaściwym przechowywaniem części nabytych od strony powodowej na

postawie umowy z dnia 29 stycznia 2002 r. Sąd Okręgowy uznał, że powództwo

w części, w jakiej nie zostało cofnięte, zasługuje na uwzględnienie. Skoro powód

zapłacił za towar, którego w części nie otrzymał, to po odstąpieniu do umowy,

należy mu się zwrot tej części ceny. Uznał, że nie było podstaw do naliczenia przez

stronę pozwaną kary umownej, a ponadto podzielił stanowisko powoda, że strona

pozwana nie wykazała, aby radca pr. D. W. była umocowana do dokonania

potrącenia w piśmie z dnia 21 listopada 2008 r.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 26 lipca 2012 r. oddalił apelację strony

pozwanej i orzekł o kosztach procesu. Uznał, że orzeczenie Sądu pierwszej

instancji jest prawidłowe, choć przeoczył on ograniczenia obowiązujące

w postępowaniu gospodarczym, które należało w sprawie zastosować, przez co

uwzględnił takie okoliczności, które w sprawie nie podlegały badaniu. Wskazał, że

zastosowanie przepisów obowiązujących w postępowaniu w sprawach

gospodarczych obligowało obie strony do przytoczenia wszystkich okoliczności

dotyczących przedmiotu sporu w pierwszych pismach procesowych; z tych

obowiązków wywiązała się tylko strona powodowa. Strona pozwana, która

w sprzeciwie powołała się na potrącenie, miała obowiązek wykazania że D. W.,

która złożyła oświadczenie o potrąceniu, była do tego umocowana. Sąd Apelacyjny

uznał, że w sposób wymagany w postępowaniu w sprawach gospodarczych strona

pozwana nie tylko nie wykazała, że radca pr. D. W. faktycznie została umocowania

do złożenia oświadczenia o potrąceniu, ale we właściwym czasie nawet nie

podnosiła takiego twierdzenia. Zatem stosownie do art. 47914

§ 2 k.p.c., strona

4

pozwana utraciła możliwość późniejszego powołania i wykazania tej okoliczności.

Sąd Okręgowy przyjął więc trafnie, że czynność potrącenia dokonanego przed

procesem nie została prawidłowo wykazana oraz że oświadczenie złożone przez D.

W. było nieważne (art. 104 zd. 1 k.c.). Dokonując wykładni umowy uznał także, że

niezasadne było stanowisko strony pozwanej, iż powód nie wywiązał się z umowy z

dnia 29 stycznia 2002 r., co jej zdaniem uzasadniało naliczenie kary umownej

przedstawionej do potrącenia. W ocenie Sądu Apelacyjnego ta umowa nie

nakładała na kupującego obowiązku nabycia 12 000 zamrażarek w okresie jej

obowiązywania. Strona pozwana nie wykazała także podstaw do dokonania

potrącenia w związku z karą umowną z tytułu nienależytego wykonania przez

stronę powodową umowy przechowania części do zamrażarek zakupionych przez

stronę pozwaną.

Wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony skargą kasacyjną przez stronę

pozwaną w całości. Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach

określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia przepisów

prawa materialnego skarżący zarzucił obrazę art. 65 § 2 k.c., art. 65 § 2 w zw. z art.

353 § 1 k.c., art. 483 § 1 k.c., art. 484 § 1, art. 498 § 1 i 2 i art. 499 k.c. oraz art.

104 k.c., a w ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania podniósł

obrazę art. 382 w zw. z art. 391, art. 47914a

i art. 47914

§ 2 k.p.c., art. 382 w zw. z

art. 47914a

i art. 47914

§ 2 k.p.c. oraz art. 47914a

i art. 47914

§ 2 k.p.c. W oparciu o te

zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego uchylenie i

oddalenie powództwa w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Strona pozwana w skardze kasacyjnej nie kwestionowała istnienia

wierzytelności strony powodowej w zakresie, w którym została zasądzona na jej

rzecz przez Sąd Okręgowy. Zarzuty skargi kasacyjnej zmierzają do

zakwestionowania oceny Sądu Apelacyjnego, że nie zachodziła podstawa

do oddalenia powództwa z uwagi na potrącenie dokonane przez stronę pozwaną.

Ocena ta była podyktowana stwierdzeniem o niewykazaniu przez stronę pozwaną

właściwego umocowania osoby, która złożyła oświadczenie o potrąceniu oraz

niewykazania istnienia wierzytelności przedstawionej do potrącenia,

5

z uwzględnieniem rygorów wynikających z zastosowania w sprawie przepisów

regulujących postępowanie w sprawach gospodarczych.

Bezsporne jest, że oświadczenie o potrąceniu w imieniu strony pozwanej

złożyła radca prawny D. W. w piśmie z dnia 21 listopada 2008 r. Sąd Apelacyjny

stwierdził, że strona pozwana nie tylko nie wykazała jej umocowania do dokonania

potrącenia ale nawet we właściwym czasie „nie podnosiła takiego twierdzenia” i z

tego względu jej oświadczenie „było nieważne, stosownie do art. 104 k.c.”

Stanowisko to zostało zasadnie zakwestionowane w skardze kasacyjnej.

Uwzględniając, że w sprawie został wydany nakaz zapłaty w postępowaniu

upominawczym miał w niej zastosowanie art. 47914a

k.p.c. W sprzeciwie od nakazu

zapłaty strona pozwana powinna była zatem powołać zarzuty przeciwko żądaniu

pozwu oraz powołać odpowiednie fakty i dowody pod rygorem ich prekluzji.

Jednakże wbrew stwierdzeniom Sądu Apelacyjnego strona powodowa

w sprzeciwie od nakazu zapłaty z dnia 7 września 2009 r. stwierdziła wyraźnie nie

tylko, że dokonała potrącenia, ale podniosła również, że potrącenia dokonał jej

pełnomocnik D. W. i wnosiła aby dla wykazania dokonanego potrącenia,

niezależnie od odpisu oświadczenia o potrąceniu dołączonego do sprzeciwu,

przesłuchać w charakterze strony prezesa zarządu strony pozwanej P. B. W

sprzeciwie znalazło się nie budzące wątpliwości stwierdzenie, że ten dowód ma

być przeprowadzony „na okoliczność umocowania radcy prawnego D. W. do

reprezentowania spółki i złożenia w imieniu pozwanego oświadczenia o potrąceniu”.

Sąd Apelacyjny bezzasadnie stwierdził również, że udowodnienie umocowania

pełnomocnika wymagało „załączenia przynajmniej osobiście potwierdzonej kopii

takiego pełnomocnictwa”. Stanowisko to jest błędne, gdyż wykazanie udzielenia

pełnomocnictwa mogło nastąpić na ogólnych zasadach, przy wykorzystaniu ogólnie

dopuszczalnych środków dowodowych. Z przyczyn wyżej wskazanych

uzasadniony był zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. w zw. z art. 47914a

i art. 47914

§ 2

k.p.c. oraz art. 104 k.p.c.

W skardze kasacyjnej zakwestionowano również zasadnie stanowisko Sądu

Apelacyjnego dotyczące bezskuteczności dokonanego potrącenia z uwagi na

niewykazanie istnienia wierzytelności przedstawionej do potrącenia. Sąd Apelacyjny

uwzględnił, że strona pozwana twierdziła, iż przysługuje jej wierzytelność z tytułu kary

6

umownej na dwóch podstawach, tj. z uwagi na niezakupienie przez stronę powodową

uzgodnionej ilości zamrażarek oraz z powodu niewłaściwego przechowywania przez

stronę powodową zakupionych przez nią materiałów. Oceny istnienia tych podstaw do

dokonania potrącenia dokonał odrębnie w oparciu o odmienne kryteria. Pierwszą z nich

uznał za nieuzasadnioną w oparciu o wykładnię postanowień umowy. Dokonując tej

oceny stwierdził, że „jakość zapisów zawartych w umowie z dnia 29 stycznia 2002 r.

pozostawia wiele do życzenia” a związane z tym „ryzyko oraz konsekwencje mogą

obciążać wyłącznie stronę wywodzącą roszczenia a umowy zapisanej w tak niestaranny

sposób”, co miało dotyczyć strony pozwanej powołującej się na zastrzeżoną w umowie

karę umowną. Ta ocena nie jest uzasadniona i musi być uznana za błędną. Rolą Sądu

było stwierdzenie jakie ustalenia odnośnie kary umownej wprowadzono do umowy bez

względu na sposób jej zredagowania, przy uwzględnieniu reguł wykładni oświadczeń

woli składanych przez strony, określonych w art. 65 § 2 k.c. Wobec niejasnych

sformułowań zamieszczonych w umowie nie można było poprzestać wyłącznie na

ocenie jej postanowień, do czego ograniczył się Sąd Apelacyjny. Jednocześnie dokonał

on wadliwej wykładni zawartych w umowie zapisów. W umowie zastrzeżono karę

umowną w przypadku „niehonorowania umowy”. Sąd Apelacyjny bezzasadnie stwierdził,

że ten zapis w umowie odnosi się do „zaprzeczenia okoliczności obowiązywania umowy,

a więc z całkowitym niewykonywaniem wynikających z niej obowiązków” i nie może być

utożsamiany z pojęciem nienależytego wykonania umowy. Nie można przyjąć, że samo

użycie przez strony w umowie zwrotu „niehonorowanie umowy” wskazuje na zamiar

wyłączenia uprawienia do dochodzenia kary umownej w przypadku nienależytego

wykonania umowy.

Sąd Apelacyjny stwierdził również, ze w sprzeciwie od nakazu zapłaty strona

pozwana nie zgłosiła dowodów niezbędnych do wykazania wysokości szkody. Wskazuje

to, że Sąd Apelacyjny za przesłankę roszczenia a tytułu kary umownej uznał wykazanie

wysokości szkody, co w skardze kasacyjnej zostało zasadnie zakwestionowane

w ramach zarzutu naruszenia art. 484 § 1 k.c.

Sąd Apelacyjny bezpodstawnie uznał także, że strona pozwana nie

wykazała podstaw do naliczenia kary umownej z uwagi na nienależyte

przechowywanie części zamiennych zakupionych przez stronę pozwaną.

Stwierdzenie, że część dowodów powołanych dla wykazania wskazujących na to

7

okoliczności została zgłoszona z naruszeniem art. 47914

§ 2 k.p.c., bez określenia

jakie konkretnie dowody zostały uznane za sprekludowane, uzasadniało już zarzut

naruszenia tego przepisu. Nie budzi przy tym wątpliwości, że strona pozwana

w sprzeciwie od nakazu zapłaty zawnioskowała dowody z zeznań świadków

i dokumentacji zdjęciowej obrazującej sposób przechowywania części przez stronę

powodową. Sąd Apelacyjny bezzasadnie uznał te dowody za nieprzydatne do

wyjaśnienia tych okoliczności. Walor tych dowodów powinien był ocenić po ich

przeprowadzeniu. Zupełnie nieuzasadnione było zaś stwierdzenie, że za dowód

wykazujący aktualny stan części mógł być uznany wyłącznie dowód z ich oględzin,

a dla wykazania ich „jakości i gospodarczej przydatności” niezbędny byłby dowód

z opinii biegłego. Wybór dowodów, za pomocą których strona zamierza wykazać

istotne dla niej okoliczności należy do strony, a odmienne wyobrażenie sądu o ich

przydatności w tym zakresie nie uzasadnia ich pominięcia przy ustalaniu stanu

faktycznego sprawy.

Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu

i zaskarżony nią wyrok został uchylony na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

db