III UK 9/13

Sygn. akt III UK 9/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Halina Kiryło (przewodniczący, sprawozdawca)

SSA Magdalena Kostro-Wesołowska

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania B. H.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w S.

o prawo do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 grudnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 lipca 2012 r.

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. decyzją z dnia 29 czerwca

2011 r. odmówił B. H. prawa do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, z

uwagi na nierozwiązanie przez ubezpieczoną stosunku pracy na swój wniosek.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S. wyrokiem z

dnia 8 lutego 2012 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał B. H.

prawo do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego począwszy od 16

kwietnia 2011 r. oraz zasądził od organu rentowego na rzecz ubezpieczonej kwotę

60 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że B. H., urodzona 17 października 1955 r., w

okresie od dnia 1 września 1987 r. do 28 lutego 2009 r. zatrudniona była w pełnym

wymiarze czasu pracy w Szkole Podstawowej nr 41 w S. na stanowisku

nauczyciela nauczania zintegrowanego, nauczyciela nauczania początkowego,

wychowawcy. W związku ze zmianami organizacyjnymi uniemożliwiającymi dalsze

zatrudnienie ubezpieczonej i złożeniem przez nią stosownego wniosku,

pracodawca przeniósł B. H. w stan nieczynny od 1 września 2008 r. do 28 lutego

2009 r. Z dniem 15 października 2008 r. ubezpieczona została ponownie

zatrudniona w Szkole Podstawowej nr 41 w S. na podstawie umowy o prace na

czas zastępstwa innego pracownika na okres od 15 października 2008 r. do 28

lutego 2009 r. Łączący strony stosunek pracy ustał z dniem 28 lutego 2009 r. w

trybie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela. Szkoła Podstawowa nr 41 w S. zawarła

z B. H. kolejną umowę o pracę w pełnym wymiarze czasu na stanowisku

nauczyciela nauczania zintegrowanego na czas zastępstwa nieobecnego

pracownika od 1 marca 2009 r. do 26 lipca 2009 r., po czym ubezpieczona

podejmowała zatrudnienie w Szkole Podstawowej nr 7 w S. w ramach umów o

pracę na czas zastępstwa w okresach od 1 września 2009 r. do 30 czerwca 2010 r.

oraz od 1 września 2010 r. do 15 kwietnia 2011 r. Wszystkie umowy o pracę

rozwiązały się z upływem czasu, na jaki były zawarte. W dniu 31 marca 2011 r.

ubezpieczona złożyła w organie emerytalnym wniosek o nauczycielskie

świadczenie kompensacyjne. Łączny staż ubezpieczeniowy B. H. wynosi 30 lat, 7

miesięcy i 24 dni, w tym 23 lata, 7 miesięcy i 17 dni pracy nauczycielskiego.

3

Analizując zasadność roszczeń ubezpieczonej w świetle unormowania art. 4

ustawy z dnia 22 maja 2009 r. o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych

(Dz.U. Nr 97, poz. 800 ze zm., dalej jako ustawa o nauczycielskich świadczeniach

kompensacyjnych) Sąd Okręgowy uznał za sporną kwestię spełnienia przez

wnioskodawczynię tego warunku przyznania przedmiotowego świadczenia, jakim

jest rozwiązanie przez nauczyciela stosunku pracy. Zdaniem Sądu pierwszej

instancji, z treści przepisu art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy o nauczycielskich

świadczeniach kompensacyjnych nie wynika, że dla uzyskania prawa do

świadczenia kompensacyjnego konieczne jest rozwiązanie przez nauczyciela

stosunku pracy na swój wniosek. Za takim stanowiskiem przemawia celowościowa

wykładnia przepisów ustawy. Instytucja świadczenia kompensacyjnego dla

nauczycieli jest rozwiązaniem przejściowym, związanym z wygaśnięciem

możliwości przejścia nauczycieli legitymujących się długim stażem pracy na

wcześniejszą emeryturę. Charakter nauczycielskich świadczeń kompensacyjnych

oraz zasady ich nabywania, mimo iż w pewnym względzie zbliżone są do emerytur

nauczycielskich, zasadniczo różnią się od dotychczasowych rozwiązań. Między

innymi, przesłanka rozwiązania stosunku pracy została sformułowana w sposób

odmienny od przyjętego w art. 88 Karty Nauczyciela. Z brzmienia art. 4 ust. 1 pkt 3

ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych nie można wywodzić,

że ustawodawca przyznał prawo do świadczenia kompensacyjnego wyłącznie

nauczycielom, których stosunek pracy został rozwiązany na ich wniosek. Odmienne

– w relacji do art. 88 Karty Nauczyciela - zredagowanie warunku rozwiązania

stosunku pracy jako jednej z przesłanek nabycia prawa do świadczeń

kompensacyjnych było świadomym zabiegiem ustawodawcy. Sąd pierwszej

instancji podkreślił nadto, że w rozpoznawanej sprawie pracodawca ubezpieczonej

- Szkoła Podstawowa nr 41 w S. rozwiązała łączący strony stosunek pracy w trybie

art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, a dalsze zatrudnienie odwołującej się

następowało w ramach kolejnych umów o pracę na czas zastępstwa nieobecnego

nauczyciela, gdy dnia powrotu do pracy zastępowanej osoby nie można było bliżej

określić. W ocenie Sądu, z tej tylko przyczyny, że stosunki pracy łączące

ubezpieczoną z poszczególnymi instytucjami szkolnictwa zostały rozwiązane z

powodu powrotu zastępowanego pracownika do pracy, a nie przez odwołującą się

4

na jej wniosek, nie powinna ona ponosić ujemnych konsekwencji tego faktu w

zakresie możliwości przyznania prawa do świadczenia kompensacyjnego.

Na skutek apelacji organu rentowego, Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 19 lipca 2012 r. zmienił zaskarżone

orzeczenie i oddalił odwołanie.

Podzielając ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, Sąd drugiej instancji

dokonał odmiennej wykładni art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy o nauczycielskich

świadczeniach kompensacyjnych. W ocenie Sądu, z brzmienia przepisu w sposób

oczywisty wynika, że to „nauczyciel”, jako podmiot, ma „rozwiązać” stosunek pracy,

a zatem ustawodawca wymaga właśnie od nauczyciela podjęcia inicjatywy w tym

zakresie. W przepisie wyraźnie użyto bowiem sformułowania „rozwiązali stosunek

pracy”, a nie np. „z którymi rozwiązano stosunek pracy”, „z którymi został

rozwiązany stosunek pracy”, „z którym ustał stosunek pracy”. W ten sposób

wystarczająco klarownie została wyrażona wola ustawodawcy, aby to od

nauczyciela pochodziło oświadczenie woli, czy też inicjatywa rozwiązania stosunku

pracy. Nie chodzi zatem o rozwiązanie stosunku pracy z inicjatywy pracodawcy

albo o ustanie tego stosunku z mocy prawa. Zarówno ustawa o nauczycielskich

świadczeniach kompensacyjnych jak i Karta Nauczyciela są ze sobą ściśle

powiązane, tak celowościowo jak i systemowo, muszą być zatem wzajemnie

kompatybilne. Jeśli więc pod rządami Karty Nauczyciela nauczyciele obowiązani

byli rozwiązać stosunek pracy na swój wniosek, to pomimo odmiennej redakcji

przepisu art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy o nauczycielskich świadczeniach

kompensacyjnych nadal przesłanką konieczną do nabycia prawa do

przedmiotowego świadczenia pozostaje wykazanie przez nauczyciela inicjatywy w

zakresie rozwiązania stosunku pracy. Tak jak art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, tak

również art. 4 ust. 1 ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych,

jako uregulowanie szczególne, musi być stosowany ściśle, co sprawia, że

rozwiązanie stosunku pracy w innym trybie niż w nim wskazany, nie jest

spełnieniem warunku koniecznego do przyznania świadczenia. Kończąc

rozważania Sąd Apelacyjny podkreślił, że ubezpieczona nie może też skutecznie

powoływać się - w aspekcie unormowania art. 4 ust. 2 ustawy o nauczycielskich

świadczeniach kompensacyjnych - na fakt wcześniejszego rozwiązania z mocy

5

art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela stosunku pracy łączącego ją ze Szkołą

Podstawową nr 41 w S. Okoliczność ta nie ma znaczenia dla wyniku sprawy,

albowiem prawo do świadczenia powstaje z dniem spełnienia warunków

wymaganych do jego nabycia (art. 7 ust. 1 tej ustawy). Tymczasem w dniu

rozwiązania stosunku pracy w powyższym trybie B. H. nie spełniała przewidzianego

w przepisie art. 4 ust. 1 ustawy warunku ukończenia 55 lat życia. Następnie zaś

podjęła kolejne zatrudnienie na podstawie trzech umów na czas określony, które

rozwiązały się w trybie art. 30 § 1 pkt 4 k.p., tj. bez podjęcia jakiejkolwiek inicjatywy

przez samą ubezpieczoną. Oznaczało to, że choć stosunek pracy „rozwiązał się”, to

jednak B. H. nie „rozwiązała” go w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy o

nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych, a zatem w dacie wydania

zaskarżonej decyzji (jak zresztą i obecnie) nie było podstaw do przyznania jej

prawa do świadczenia kompensacyjnego.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną wnioskodawczyni.

Skargę oparto na podstawie naruszenia prawa materialnego - art. 4 ust. 1 pkt 3

ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych, przez błędną jego

wykładnię polegającą na przyjęciu, że warunek w postaci rozwiązania stosunku

pracy dotyczy jedynie ustania tego stosunku na wniosek pracownika, podczas gdy

wykładnia literalna i celowościowa tej przesłanki pozostaje na tyle niejasna, iż nie

można z niej kategorycznie wyprowadzić twierdzenia, że rozwiązanie stosunku

pracy musi nastąpić na wniosek ubezpieczonej. Skarżąca wniosła o zmianę

zaskarżonego wyroku przez oddalenie apelacji organu rentowego od wyroku Sądu

Okręgowego w S. i zasądzenie od pozwanego na rzecz ubezpieczonej kosztów

zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wyrażono pogląd, że wprowadzenie

nauczycielskich świadczeń kompensacyjnych miało na celu zrekompensowanie

nauczycielom faktu nieobjęcia ich systemem emerytur pomostowych. Autorzy

ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych nawiązali więc do

niektórych regulacji zawartych w ustawie o emeryturach pomostowych i Karcie

Nauczyciela. Odmienna redakcja art. 4 pkt 1 pkt 3 ustawy o nauczycielskich

świadczeniach kompensacyjnych wskazuje na to, że ustawodawca nie uzależnia

prawa do tego świadczenia od rozwiązania stosunku pracy z własnej inicjatywy

6

nauczyciela. Skoro założeniem prawodawcy było wprowadzenie przejściowych

rozwiązań w postaci systemu świadczeń kompensacyjnych, skierowanych do

nauczycieli mających stosunkowo długi staż pracy, to tak mało istotna przesłanka

jak rozwiązanie stosunku pracy z inicjatywy nauczyciela, nie znajduje uzasadnienia,

chociażby biorąc pod uwagę art. 2, 8 i 67 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Skarżąca zauważyła nadto, że urzędowe druki wniosku o nauczycielskie

świadczenie kompensacyjne również nie precyzują wymaganego sposobu

rozwiązania przez nauczyciela stosunku pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, albowiem słuszny jest zarzut

naruszenia prawa materialnego przy ferowaniu zaskarżonego wyroku.

Analizę prawidłowości zapadłego w sprawie rozstrzygnięcia rozpocząć

wypada od kilku uwag na temat genezy i charakteru spornego świadczenia

kompensacyjnego, uregulowanego przepisami ustawy z dnia 22 maja 2009 r. o

nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych (Dz.U. Nr 97, poz. 800, dalej jako

ustawa o n.ś.k.).

Wraz z wejściem w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227 ze zm., dalej jako ustawa i emeryturach i rentach z FUS),

zarysowały się dwa odrębne systemy emerytalne nauczycieli, wywodzące się z

potraktowania pracy nauczycielskiej jako zatrudnienia w szczególnym charakterze.

Pierwszy z nich związany jest z wykonywaniem pracy w szczególnym charakterze

w rozumieniu art. 32 ust. 1ustawy o emeryturach i rentach z FUS (w odniesieniu do

osób urodzonych przed 1stycznia 1949 r.) i art. 46 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach z FUS (w odniesieniu do osób urodzonych po 31

grudnia 1948 r., a przed 1stycznia 1969 r., jeśli wszystkie warunki do emerytury

określone w art. 32 ustawy spełnią do dnia 31 grudnia 2008 r.) oraz art. 184 tej

ustawy (w odniesieniu do osób urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., które do

końca 2008 r. nie ukończyły wieku uprawniającego do wcześniejszej emerytury, ale

staż ubezpieczeniowy i staż pracy w szczególnym charakterze osiągnęły do dnia

7

wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach z FUS), a nadto przepisów

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Natomiast drugi system to

ten, w którym warunki emerytalne tej grupy zawodowej unormowane są przepisami

odrębnymi, tj. art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jednolity

tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm., dalej jako Karta Nauczyciela), do

których odsyłają (w odniesieniu do poszczególnych grup wiekowych nauczycieli)

art. 32 ust. 5 i art. 47 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 3 lipca 2003 r., II UK 323/02, OSNAPiUS 2004 nr 11, poz. 197

i z dnia 24 kwietnia 2008 r., II UK 262/07, OSNAPiUS 2009 nr 15–16, poz. 211).

Ową odrębność systemów emerytalnych nauczycieli akcentuje również art. 86

Karty Nauczyciela, zgodnie z którym nauczyciel oraz członek jego rodziny mają

prawo do zaopatrzenia emerytalnego określonego w przepisach ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, z uwzględnieniem przepisów Karty Nauczyciela, z

tym że nauczyciel zaliczany jest do pracowników wykonujących prace w

szczególnym charakterze. Wprawdzie art. 32, art. 46 i art. 184 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS oraz art. 88 Karty Nauczyciela nie pozostają w

bezpośrednim związku normatywnym i regulują odrębne podstawy prawa do

emerytury nauczycieli, to jednak w obydwu przypadkach mamy do czynienia ze

świadczeniami emerytalnymi o wyjątkowym charakterze. Dla niektórych nauczycieli

urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., zatrudnionych w szczególnym charakterze ,

którzy nie mają prawa do emerytury na podstawie powołanych wyżej przepisów

ustawy o emeryturach i rentach z FUS i Karty Nauczyciela, gdyż nie zdążyli spełnić

wszystkich warunków nabycia tego prawa w terminach wskazanych w tychże

przepisach, ustawodawca przewidział w art. 24 ust. 2 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS prawo do emerytury pomostowej na zasadach określonych w

przepisach ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr

237, poz. 1656 ze zm.). Prawo do emerytur pomostowych zapewniono jednak

wąskiej grupie nauczycieli (tj. nauczycielom, wychowawcom oraz innym

pracownikom pedagogicznym, zatrudnionym w młodzieżowych ośrodkach

wychowawczych, młodzieżowych ośrodkach socjoterapii, ośrodkach szkolno –

8

wychowawczych, schroniskach dla nieletnich oraz zakładach poprawczych - poz.

21 załącznika do ustawy o emeryturach pomostowych). Tym nauczycielom, którzy

nie spełniają kryteriów przyznania prawa do emerytury pomostowej, zapewniono

prawo do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego. W literaturze podkreśla

się, że przedmiotowe świadczenia rekompensują tej grupie zawodowej fakt

nieobjęcia ich - co do zasady - regulacją ustawy o emeryturach pomostowych (por.

D. Noszczak, Nauczycielskie świadczenia kompensacyjne, Służba Pracownicza

2011 nr 3, s. 2).

W doktrynie zauważa się, że prawo do nauczycielskiego świadczenia

kompensacyjnego nie jest tożsame z prawem do emerytury, które wymaga odejścia

z rynku pracy, podczas gdy nauczycielskie świadczenie kompensacyjne

rekompensuje konieczność wcześniejszego odejścia z zawodu ze względu na

szczególne warunki pracy (por. I. Jędrasik – Jankowska, K. Jankowska, Prawo do

emerytury. Komentarz do ustaw z orzecznictwem, Warszawa 2011, s. 457). Także

w judykaturze podkreśla się, iż celem ustawy o n.ś.k. nie jest kontynuacja zasad

przechodzenia nauczycieli na emeryturę, obowiązujących do końca 2009 r., gdyż

nauczyciele generalnie nie uzyskali prawa do emerytury pomostowej. Zgodnie z

uzasadnieniem projektu ustawy o n.ś.k., jej celem było wprowadzenie

przejściowego rozwiązania adresowanego do nauczycieli z długim stażem pracy,

będącego alternatywą dla emerytur pomostowych, które przysługują nauczycielom

w ograniczonym zakresie. Celem wprowadzenia tego świadczenia, podobnie jak

wprowadzenia emerytur pomostowych, było złagodzenie utraty możliwości

przechodzenia na emeryturę przed osiągnięciem podstawowego wieku

emerytalnego przez pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze. Nauczycielskie świadczenia kompensacyjne są

świadczeniami pieniężnymi o charakterze okresowym i przysługują nauczycielom,

którzy po osiągnięciu wymaganego okresu zatrudnienia w jednostkach

organizacyjnych oświaty rozwiązali stosunek pracy przed osiągnięciem wieku

emerytalnego. Świadczenia te mają autonomiczny charakter. Ustawodawca od

początku zadecydował bowiem o ich stopniowym wygasaniu i finansowaniu

bezpośrednio z budżety państwa, a nie z wyodrębnionego funduszu, co może

wskazywać, że nie są to już świadczenia o charakterze ubezpieczeniowym.

9

Powyższe argumenty przemawiają za koniecznością dokonywania ich samodzielnej

oceny bez szerszego odwoływania się do wcześniej wypracowanych stanowisk

dotyczących nauczycielskich świadczeń emerytalnych (wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 3 lutego 2012 r., II UK 126/11, OSNP 2013 nr 1 – 2, poz. 15 i z dnia 10

kwietnia 2013 r., II UK 205/12, LEX nr 1314420).

Przesłanki nabycia prawa do nauczycielskiego świadczenia

kompensacyjnego nie są zresztą tożsame z kryteriami nabycia prawa do emerytury

z tytułu pracy w szczególnych warunkach z przepisów ustawy o emeryturach i

rentach z FUS, ani do emerytury z art. 88 Karty Nauczyciela, ani do emerytury

pomostowe.

Z jednej bowiem strony wynikające z art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o n.ś.k.

kryterium stażowe (tj. ogólny 30 letni okres składkowy i nieskładkowy oraz 20 letni

okres pracy nauczycielskiej zdefiniowanej w art. 2 pkt 1 ustawy) określone zostało

w sposób zbliżony do przyjętego w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela i jest bardziej

rygorystyczne od kryterium stażowego uprawniającego do emerytury z art. 32,

art. 46 w związku z art. 32 oraz art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jak

również do emerytury pomostowej (art. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

oraz 4 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych). Z drugiej jednak strony

pozostałe przesłanki nabycia prawa do nauczycielskiego świadczenia

kompensacyjnego ukształtowane zostały w sposób odmienny od układu

warunkującego prawo do emerytury nauczycielskiej z art. 88 Karty Nauczyciela.

Przede wszystkim – w odróżnieniu do emerytury z art. 88 Karty Nauczyciela –

świadczenie to przysługuje (podobnie jak emerytura z tytułu pracy w szczególnych

warunkach z przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz emerytura

pomostowa) w razie osiągnięcia przez nauczyciela stosownego wieku. Odmiennie

też niż w przypadku wszystkich wcześniejszych emerytur oraz emerytury

pomostowej unormowano warunek pozostawania nauczyciela w stosunku

zatrudnienia. O ile bowiem dla nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu

pracy w szczególnych warunkach z art. 32 oraz art. 46 w związku z art. 32 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS nie wymaga się od nauczyciela rozwiązania stosunku

pracy, o tyle warunek taki został postawiony w przypadku emerytur z art. 184 ust. 2

ustawy o emeryturach i rentach z FUS, emerytur nauczycielskich z art. 88 Karty

10

Nauczyciela i emerytur pomostowych. Regulacja art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy o n.ś.k.,

statuująca obowiązek rozwiązania przez nauczyciela stosunku pracy, jawi się w

tym zakresie jako bardziej rygorystyczna od wynikającej z art. 184 ust. 2 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS czy z art. 4 pkt 7 ustawy o emeryturach pomostowych

(uprawniających do wspomnianych emerytur pracownika, z którym nastąpiło

rozwiązanie stosunku pracy, a zatem bez względu na tryb i stronę inicjującą owo

rozwiązanie) i zarazem jako bardziej liberalna od zawartej w art. 88 ust. 1 Karty

Nauczyciela, wymagającej rozwiązania stosunku pracy na wniosek nauczyciela.

Mając zatem na uwadze genezę i cel ustawy o n.ś.k., charakter samego

świadczenia oraz cały układ warunkujący nabycie prawa do niego, niesłuszne jest

interpretowanie spornej przesłanki przyznania przedmiotowego świadczenia z art. 4

ust. 1 pkt 3 ustawy o n.ś.k. wyłącznie przez pryzmat regulacji art. 88 ust. 1 Karty

Nauczyciela i to bagatelizując różnice w unormowaniu tego kryterium

kwalifikacyjnego w obydwu powołanych przepisach. Chybiona jest też teza, zgodnie

z którą wykładnia art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy o n.ś.k. nie może być korzystniejsza od

zamieszczonej w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, skoro sam ustawodawca

uregulował kryteria nabywania prawa do nauczycielskiego świadczenia

kompensacyjnego w sposób odmienny od kryteriów nabywania prawa do

wcześniejszych emerytur oraz emerytur pomostowych przez tę grupę zawodową.

Należy zgodzić się ze stanowiskiem wyrażonym w uzasadnieniu

wspomnianego wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2013 r., II UK 205/12,

zgodnie z którym mimo, że w przepisie art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy o n.ś.k. nie ma tak

wyraźnego sformułowania, jak w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, z którego wprost

wynika, iż nauczyciel nabywa uprawnienia emerytalne po rozwiązaniu na swój

wniosek stosunku pracy, to redakcja przepisu wskazuje na konieczną aktywność

nauczyciela w tej sferze, gdyż to on musi rozwiązać stosunek pracy. Omawiany

przepis dotyczy zatem przypadków, kiedy to nauczyciel składa oświadczenie woli o

wypowiedzeniu umowy o pracę, czy też wniosek o rozwiązanie umowy o pracę za

porozumieniem stron. Nie można natomiast podzielić poglądu Sądu Najwyższego,

że wprawdzie w świetle art. 30 § 1 pkt 4 k.p. rozwiązanie umowy o pracę następuje

także na skutek upływu czasu, na jaki zawarto umowę, to jednak nie jest to

11

rozwiązanie stosunku pracy przez nauczyciela, czego wymaga regulacja art. 4 ust.

1 pkt 3 ustawy o n.ś.k.

Przechodząc do językowej i systemowej wykładni art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy o

n.ś.k. warto zauważyć, że statuując przesłankę nabycia prawa do nauczycielskiego

świadczenia kompensacyjnego w postaci rozwiązania przez nauczyciela stosunku

pracy ustawodawca nie zdefiniował w tym akcie prawnym ani samego pojęcia

rozwiązania stosunku pracy, ani wchodzących w grę trybów owego rozwiązania.

Pozostaje zatem odwołać się do ogólnych zasad prawa pracy. Zgodnie z art. 30

k.p. umowa o pracę może zostać rozwiązana. Ponadto art. 63 k.p. stanowi, że

umowa o pracę wygasa w przypadkach określonych w Kodeksie pracy oraz w

przepisach szczególnych. Tak więc można stwierdzić, że do ustania stosunku pracy

może dojść jedynie przez jego rozwiązanie lub wygaśnięcie. Co do zasady, reguła

ta dotyczy także pozaumownych stosunków pracy, których ustanie jest regulowane

w przepisach pozakodeksowych. Skoro w myśl art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy o n.ś.k. do

świadczenia kompensacyjnego uprawnia fakt rozwiązania stosunku pracy i to przez

nauczyciela, to nie jest predestynowany do tego świadczenia nauczyciel, którego

stosunek pracy wygasł z jakichkolwiek powodów określonych w przepisach prawa

pracy, jak również nauczyciel, z którym pracodawca jednostronnie rozwiązał

stosunek pracy za lub bez wypowiedzenia (art. 30 § 1 pkt 2 i 3 k.p.). Za trafnością

powyższej tezy przemawia treść art. 4 ust. 2 ustawy o n.ś.k., będącego lex specjalis

do ust. 1 pkt 3 i stanowiącego, że nauczycielom spełniającym warunki określone w

ust. 1 pkt 1 i 2 świadczenie przysługuje również w przypadku rozwiązania stosunku

pracy lub wygaśnięcia stosunku pracy w okolicznościach określonych w art. 20 ust.

1, 5c i 7 Karty Nauczyciela. Łączne odczytanie przepisu art. 4 ust. 1 pkt 3 i ust. 2

ustawy o n.ś.k. prowadzi do wniosku, że prawo do przedmiotowego świadczenia

wyłączają wszystkie sytuacje wygaśnięcia stosunku pracy oraz jednostronnego

jego rozwiązania przez pracodawcę, za wyjątkiem tych przypadków wygaśnięcia i

jednostronnego rozwiązania przez pracodawcę, o jakich mowa w ust. 2.

Rozwiązanie stosunku pracy przez nauczyciela ma zaś miejsce nie tylko wtedy, gdy

następuje w drodze jednostronnego oświadczenia woli pracownika (za lub bez

wypowiedzenia), ale także we wszystkich sytuacjach, gdy oświadczenie woli

nauczyciela jest częścią składową czynności rozwiązującej ów stosunek, gdyż

12

skoro oświadczenie to jest nieodzownym elementem czynności rozwiązującej,

można twierdzić, że nauczyciel aktywnie bierze udział w ustaniu stosunku pracy.

Już na gruncie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela jednomyślnie przyjmowano, że taką

czynnością rozwiązującą stosunek pracy jest porozumienie stron, o ile z wnioskiem

zawarcia porozumienia wystąpił nauczyciel. Podgląd ten pozostaje aktualny na

gruncie art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy o n.ś.k., z tym że z racji odmiennej - od art. 88 ust.

1 Karty Nauczyciela - treści przepisu nie jest konieczne wykazani przez nauczyciela

inicjatywy zawarcia tego rodzaju porozumienia.

Pozostaje rozważyć, czy o nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego

uprawnia również rozwiązanie umowy o pracę w trybie art. 30 § 1 pkt 4 k.p., a więc

z upływem czasu, na jaki zawarto umowę na czas określony.

W doktrynie występują kontrowersje na temat kwalifikacji prawnej

określonych w art. 30 § 1 i § 2 k.p. sposobów ustania umów terminowych. Część

przedstawicieli nauki prawa wyraża pogląd, zgodnie z którym do ustanie stosunku

pracy w opisanych sytuacjach nie dochodzi w trybie jego rozwiązania, skoro nie

następuje ono w wyniku czynności prawnych stron, lecz jest przypadkiem

wygaśnięcia stosunku pracy w następstwie zdarzenia niebędącego czynnością

prawną, jak upływ czasu czy wykonanie określonej pracy (por. Z. Sypniewski, Fakty

prawne powodujące ustanie stosunku pracy – charakterystyka ogólna (w:) Z

problematyki prawa pracy i polityki socjalnej, t. 6, red. T. Zieliński, Katowice 1983,

s. 106; B. Wagner, Terminowe umowy o pracę, Warszawa 1980, s. 93; Z. Salwa,

Wygaśnięcie umowy o prace, PiZS 2000 nr 2, s. 18 i nast., A. M. Świątkowski,

Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 2012, s. 176). Przeciwko tej koncepcji

przemawia jednak fakt zamieszczenia przez ustawodawcę regulacji dotyczącej

skutków ziszczenia się wspomnianych klauzul generalnych w oddziale 2 działu

drugiego Kodeksu pracy, poświęconego rozwiązaniu umowy o pracę, a nie w

oddziale 7 tego działu, traktującego o wygaśnięciu umowy o pracę. Ustanie

stosunku pracy jest zatem w tych przypadkach następstwem woli stron odnoszącej

się do określonego czasu trwania zawieranej umowy. Można więc przyjąć, że jest

to pewna odmiana porozumienia rozwiązującego, które nie stanowi odrębnej

czynności ukierunkowanej wyłącznie na spowodowanie zakończenia stosunku

pracy, ale jest elementem czynności prawnej, która ma na celu nawiązanie

13

stosunku pracy z jednoczesnym zakreśleniem granic czasowych tego stosunku

prawnego, a więc wskazaniem zdarzenia, które powoduje jego rozwiązanie

(Z. Góral (w:) Kodeks pracy. Komentarz pod redakcją K.W.Barana, Warszawa

2012, s. 248 – 249; W. Sanetra (w:) J. Iwulski, W. Sanetra, Kodeks pracy.

Komentarz. Warszawa 2013, s. 239). Można też spotkać pogląd, że tego rodzaju

stosunek pracy ustaje z woli stron, które z góry określają zdarzenie rozwiązujące

ów stosunek. Zdarzeniem tym jest jednak nie czynność prawna (jedno lub

dwustronna), lecz sam upływ czasu (L. Florek (w:) Kodeks prac pod redakcją L.

Florka, Warszawa 2011, s. 202).

Podzielając drugie z prezentowanych w doktrynie stanowisk i przyjmując, że

z woli ustawodawcy wyrażonej w art. 30 § 1 pkt 4 k.p., ustanie terminowej umowy o

pracę z upływem czasu, na jaki została zawarta, jest przypadkiem rozwiązania a

nie wygaśnięcia stosunku pracy, zaś w rozwiązaniu tym aktywnie uczestniczy

nauczyciel, którego oświadczenie woli jest nieodzownym elementem czynności

prawnej kreującej ów stosunek i zarazem wskazującej zdarzenie powodujące jego

rozwiązanie, należy uznać, iż określona w art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy o n.ś.k.

przesłanka nabycia prawa do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego

zostaje spełniony także w razie rozwiązania stosunku pracy w tym trybie.

Wobec trafności kasacyjnego zarzut naruszenia prawa materialnego przy

ferowaniu zaskarżonego wyroku, z mocy art. 39815

§ 1 oraz art. 108 § 2 w związku

z art. 39821

k.p. orzeczono jak w sentencji.