I CSK 205/13

Sygn. akt I CSK 205/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Jan Górowski

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa A. K.

przeciwko E. B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 lutego 2014 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 października 2012 r.

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

A. K. po rozszerzeniu powództwa przed Sądem Rejonowym w W. w

sprawie … 143/06, wniósł o zasądzenie od E. B., D. B. i Ł. B. solidarnie kwoty

240.000 złotych wraz z umownymi odsetkami w wysokości 10 % za każdy miesiąc

od dnia 9 lutego 1999 r. Z uwagi na niedopuszczalność przekształcenia powództwa

żądanie co do kwoty 210.000 złotych zostało wyłączone do odrębnego

postępowania i sprawa w tej części została przekazana do Sądu Okręgowego w W.

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 29 grudnia 2010 r., zasądził od E. B.,

D. B. i Ł. B. solidarnie na rzecz A. K. kwotę 210.000 złotych wraz z ustawowymi

odsetkami od dnia 30 listopada 2003 r., zastrzegając E. B., D. B. i Ł. B. prawo do

powoływania się w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie ich

odpowiedzialności do przedmiotów wchodzących w skład majątku odrębnego G. B.

oraz do wysokości wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku po G.

B. oraz orzekł o kosztach procesu i oddalił powództwo w pozostałym zakresie,

umorzył także postępowanie wywołane wniesieniem pozwu wzajemnego.

Sąd ustalił, że w dniu 18 grudnia 1998 roku powód zawarł z K. B. umowę

pożyczki, mocą której pożyczył K. B. kwotę 240.000 złotych, którą ten zobowiązał

się zwrócić do dnia 18 lutego 1999 r. Strony umowy ustaliły odsetki za opóźnienie w

spłacie pożyczki w wysokości 10% jej wartości za każdy rozpoczęty miesiąc

opóźnienia. Poręczycielem pożyczki zgodnie z § 6 umowy był G. B. Celem

zabezpieczenia spłaty pożyczki K. B. ustanowił na nieruchomości, której był

właścicielem, hipotekę zwykłą na rzecz pożyczkodawcy (§ 5), a G. B. hipotekę

zwykłą na nieruchomości stanowiącej jego własność położonej we wsi M. w gminie

G. (§ 8). K. B. pożyczki nie spłacił, a postępowanie egzekucyjne zostało umorzone

wobec stwierdzenia jego bezskuteczności. A. K. nie zawiadomił G. B. o braku

spłaty pożyczki przez K. B. W dacie udzielania umowy poręczenia G. B. był żonaty,

nie zawierał z żoną umów majątkowych małżeńskich; był bezrobotnym bez prawa

do zasiłku. W tym czasie pozwana E. B. uzyskiwała dochody w wysokości około

800 złotych. G. B. zmarł w dniu 12 kwietnia 2000 r., a spadek po nim

3

z dobrodziejstwem inwentarza nabyli: żona E. B. oraz synowie D. B. i Ł. B. po 1/3

części każde z nich.

Sąd Okręgowy uznał roszczenie za uzasadnione co do zasady.

Za pozbawiony racji uznał zarzut przedawnienia roszczenia oraz twierdzenia

pozwanych, że umowa pożyczki ponad kwotę 58 000 zł nie została wykonana.

Stanął na stanowisku, że mimo iż G. B. pozostawał z pozwaną w ustawowej

wspólności majątkowej małżeńskiej i udzielenie poręczenia było czynnością

przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym,

to umowę poręczenia G. B. zawarł skutecznie co do jego majątku osobistego. Za

przedawnione uznał częściowo roszczenie o zapłatę odsetek ustawowych,

natomiast postanowienia umowy odnoszące się do ich wysokości uznał za

nieważne na gruncie art. 58 § 2 k.c.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 30 października 2012 r. zmienił wyrok Sądu

pierwszej instancji w zakresie daty początkowej płatności odsetek oraz określił

inaczej sposób ograniczenia odpowiedzialności pozwanych, a w pozostałym

zakresie apelacje obu stron oddalił. Dokonał odmiennych ustaleń odnoszących się

do daty uzyskania przez poręczyciela informacji o obowiązku spłaty pożyczki. W

zakresie oceny prawnej nie podzielił poglądu Sądu pierwszej instancji co do

nieważności umowy poręczenia w zakresie dotyczącym jedynie majątku wspólnego.

Uznał, że w przypadku braku zgody współmałżonka na zaciągnięcie zobowiązania i

potwierdzenia takiej czynności, nieważność dotyczy całej czynności prawnej. Uznał

jednak, że G. B. zawierając umowę poręczenia, ograniczył swoją odpowiedzialność

do majątku odrębnego. Udzielenie poręczenia było zatem czynnością ważną.

Wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony skargą kasacyjną przez E. B. w

całości. W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania, skarżąca

zarzuciła obrazę art. 227 w zw. z art. 380 k.p.c.,

a w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego zarzuciła obrazę art. 36 § 2

k.c. w zw. z art. 37 § 1 k.r.o. w brzmieniu przed dniem 17 czerwca 2004 r. oraz art.

65 § 1 i 2 k.c. W oparciu o te zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz

rozpoznanie sprawy także na korzyść współpozwanych.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny, podobnie jak Sąd pierwszej instancji, stwierdził,

że udzielenie przez G. B. poręczenia pożyczki w dniu 18 grudnia 1998 r.,

udzielonej K. B. przez powoda, stanowiło czynność przekraczającą zakres

zwykłego zarządu majątkiem wspólnym poręczyciela i pozwanej E. B. Nie podzielił

z kolei stanowiska Sądu Okręgowego, że wynikająca stąd nieważność umowy

poręczenia ogranicza się do majątku wspólnego, zaś w odniesieniu do majątku

odrębnego poręczyciela pozostaje umową ważną. Sąd Apelacyjny nie podzielił

jednak zarzutu pozwanej o nieważności umowy poręczenia, uznając, że treść

umowy poręczenia wskazuje, iż G. B. składając oświadczenie woli w tej umowie

ograniczył w niej swoją odpowiedzialność do swojego majątku odrębnego. Ta

ocena zasadnie została zakwestionowana w skardze kasacyjnej pozwanej poprzez

zawarte w niej zarzuty naruszenia art. 65 k.c. i art. 227 k.p.c.

Sąd Apelacyjny wyraźnie stwierdził, że umowa poręczenia nie zawiera

wprost żadnego stwierdzenia wskazującego na ograniczenie odpowiedzialności

poręczyciela w porównaniu z ustawowymi regułami tej odpowiedzialności. Sąd

drugiej instancji uznał, że wskazuje jednak na to stwierdzenie poręczyciela, że nie

zawierał z żoną umów majątkowych małżeńskich, a także ustanowienie przez

niego odrębnego zabezpieczenia spłaty pożyczki w postaci hipoteki

na nieruchomości stanowiącej jego majątek odrębny. Oceny tej nie można w żaden

sposób zaakceptować. Oświadczenie, że poręczyciel nie zawierał umów

majątkowych małżeńskich wskazuje faktycznie, że pozostawał w ustroju

wspólności majątkowej małżeńskiej, co nie świadczy samo w sobie o woli

ograniczenia zakresu jego odpowiedzialności jako poręczyciela. Podobnie

obciążenie składnika majątku odrębnego nie wskazuje na wolę ograniczenia

odpowiedzialności wyłącznie do majątku odrębnego.

Należy zgodzić się także z oceną skarżącej, że ograniczenie

odpowiedzialności poręczyciela musiałoby wynikać jednoznacznie z umowy

poręczenia, przy uwzględnieniu interesu wierzyciela. Przy zawarciu tego rodzaju

umowy, musiałby on wyraźnie zaakceptować powstanie ograniczonej

odpowiedzialności poręczyciela.

5

Zarzut naruszenia art. 65 k.c. był uzasadniony także z tego względu, że Sąd

Apelacyjny dokonując wykładni postanowień umowy poręczenia ograniczył się

wyłącznie do analizy jej treści, mimo że uznał, iż nie jest ona jednoznaczna i nie

zawiera wprost stwierdzenia, że poręczyciel ograniczył w niej zakres swojej

odpowiedzialności. Art. 65 § 1 k.c. wskazuje, że przy dokonywaniu wykładni

oświadczenia woli należy uwzględnić okoliczności, w których zostało ono złożone.

Skoro zaś Sąd Apelacyjny w treści umowy poręczenia dopatrzył się sformułowań

wskazujących na ograniczenie odpowiedzialności poręczyciela, to stanowiło

naruszenie przepisów postępowania oddalenie wniosków dowodowych pozwanych

zmierzających do wyjaśnienia okoliczności zawarcia umowy, w tym stanu majątku

odrębnego poręczyciela. W skardze kasacyjnej podniesiono np. zasadnie, że

gdyby wyniki tego postępowania ujawniły, iż poręczyciel nie dysponował majątkiem

odrębnym poza nieruchomością, na której ustanowił hipotekę, to nie znajdowałoby

logicznych podstaw wprowadzenie do umowy poręczenia ograniczenia

odpowiedzialności do majątku odrębnego poręczyciela, gdyż udzielenie takiego

poręczenia byłoby zupełnie bezprzedmiotowe. Z przyczyn wyżej wskazanych

skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz

art. 378 § 1 w zw. z art. 39821

k.p.c.