III CZP 119/13

Sygn. akt III CZP 119/13

UCHWAŁA

Dnia 26 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa G. F. S.A. Spółki Komandytowo-Akcyjnej z siedzibą w W.

przeciwko J. R.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 26 lutego 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w S.

postanowieniem z dnia 17 października 2013 r.

"Czy w razie wyegzekwowania w całości wierzytelności

na podstawie tytułu wykonawczego w postaci nakazu zapłaty

wydanego w elektronicznym postępowaniu upominawczym, który

następnie utracił moc na skutek wniesienia sprzeciwu, sąd

rozpoznający sprawę powinien zasądzić objętą nim nadal sporną

wierzytelność, w sytuacji, gdy w chwili wniesienia pozwu powództwo

było zasadnym, czy też oddalić powództwo?"

podjął uchwałę:

Jeżeli powód po spełnieniu świadczenia przez pozwanego po

doręczeniu pozwu nie cofnął pozwu, sąd oddala powództwo.

2

Uzasadnienie

Nakazem zapłaty wydanym w elektronicznym postępowaniu upominawczym

uwzględnione zostało powództwo o zapłatę kwoty 203,24 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 3 września 2011 r., któremu Sąd nadał klauzulę wykonalności.

W toku postępowania egzekucyjnego pozwany spłacił dochodzone należności wraz

z odsetkami i kosztami procesu. Prowadzone po złożeniu sprzeciwu od nakazu

zapłaty postępowanie zostało zakończone wyrokiem Sądu Rejonowego w S. z dnia

26 marca 2013 r., oddalającym powództwo. Sąd ustalił, że dochodzona przez

powódkę wierzytelność rzeczywiście istniała i nie była kwestionowana przez

pozwanego. Składały się na nią: odsetki za opóźnienia w płatnościach z tytułu

abonamentu telefonicznego, część nałożonej na pozwanego kary umownej, która

nie została spłacona oraz odsetki w związku uchybieniem terminu płatności tej

należności. Ze względu na spełnienie przez pozwanego świadczeń dochodzonych

pozwem w czasie trwania postępowania sądowego, Sąd Rejonowy oddalił

powództwo, słusznie i celowo wytoczone, z powodu wygaśnięcia roszczenia,

wywołanego zapłatą.

Powódka w apelacji zarzuciła naruszenie art. 355 k.p.c. przez nieumorzenie

postępowania, co może doprowadzić do niekorzystnych dla niej konsekwencji,

związanych z pretensjami, że została bezpodstawnie wzbogacona.

Sąd Okręgowy w S. przy rozpoznawaniu apelacji uznał, że wyłoniło się

zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, dotyczące rodzaju i formy

orzeczenia kończącego sprawę, które sformułował w postaci przedstawionego

pytania. Przychylił się do stanowiska, że w razie wygaśnięcia roszczenia

powództwo powinno być oddalone

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sprawy cywilne (art. 1 i 2 k.p.c.) rozpoznawane są w postępowaniu

procesowym według reguł ogólnych oraz w postępowaniach odrębnych (art. 425 do

50537

k.p.c.), uwzględniających ich specyfikę i swoistość, przemawiające

za odstępstwem, w określonym zakresie, od tych reguł, podyktowanym

usprawnieniem postępowania cywilnego. Postępowanie upominawcze należy do

3

postępowań odrębnych o charakterze obligatoryjnym i jest wstępnym etapem

rozpoznania każdej sprawy o roszczenia majątkowe. Elektroniczne postępowanie

upominawcze stanowi odmianę postępowania upominawczego, w którym czynności

powoda i sądu są prowadzone wyłącznie w formie elektronicznej. Możliwość

wyboru tego sposobu dochodzenia roszczeń wskazuje, że postępowanie ma

charakter fakultatywny. Odmienności postępowania nie dotyczą obowiązku sądu

dokonania merytorycznej oceny żądania pozwu, podobnie jak w zwykłym

postępowaniu upominawczym. Wniesienie przez pozwanego sprzeciwu od nakazu

zapłaty w elektronicznym postępowaniu upominawczym powoduje utratę

mocy nakazu w całości, a dalsze postępowanie rozpoznawcze prowadzone jest

według przepisów właściwych dla zgłoszonego roszczenia (zwykłego

lub odrębnego).

Postępowanie procesowe wszczynane jest na żądanie powoda wyrażone

w pozwie lub wniosku. Istnienie powództwa objętego tym żądaniem jest

warunkiem dopuszczalności procesu. Przyczynę wystąpienia z powództwem

stanowi twierdzenie powoda o posiadaniu interesu prawnego w domaganiu

się świadczenia lub ustalenia, a rozstrzygnięcie o nim dokonywane jest

w merytorycznym orzeczeniu.

Do zakończenia postępowania rozpoznawczego może dojść przez wydanie

orzeczenia o charakterze formalnym (procesowym), bez rozstrzygnięcia sprawy

co do istoty - postanowienia o umorzeniu postępowania (art. 355 § 1 k.p.c.),

albo orzeczenia merytorycznego, dotyczącego przedmiotu procesu - wyroku

zawierającego rozstrzygnięcie spornego stosunku prawnego (art. 316 § 1 k.p.c.).

Do przyczyn umorzenia postępowania, objętych art. 355 k.p.c., należą

zdarzenia zaistniałe w toku postępowania (następcze), które sprawiły, że wydanie

wyroku stało się zbędne lub niedopuszczalne, każda z nich powinna być

rozpatrywana oddzielnie. Należą do nich cofnięcie przez powoda pozwu

ze skutkiem prawnym lub inne przypadki zbędności postępowania i wyrokowania

lub niedopuszczalności wyrokowania. Inne wypadki umorzenia postępowania,

dotyczące konkretnych podstaw, uregulowane zostały w przepisach art. 182

do 183, 428 § 2, art. 446, art. 450 § 2, art. 456 § 1 i 3 k.p.c.

4

Cofnięcie przez powoda pozwu sprawia, że wydanie wyroku stało się

zbędne, a skutki rezygnacji z kontynuowania postępowania określone zostały w art.

203 § 2 k.p.c. Zrzeczenie się przez powoda roszczenia, jeżeli nie zostanie

połączone z cofnięciem pozwu, nie może doprowadzić do umorzenia

postępowania, lecz wydania wyroku.

W przypadku zaspokojenia roszczenia powoda przez pozwanego

w toku procesu nie dojdzie do umorzenia postępowania, jeżeli powód nie cofnie

pozwu, ponieważ w dalszym ciągu istnieje żądanie rozpoznania sprawy

i orzeczenia o przedstawionym sporze. Samo zaspokojenie roszczenia bez

cofnięcia pozwu wywołuje skutki materialnoprawne, prowadzące do oddalenia

powództwa z powodu jego bezzasadności, nie zachodzi przeszkoda

w merytorycznym rozpoznaniu sprawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

9 czerwca 1999 r., III CKN 936/98, niepubl.). W orzeczeniu z dnia 15 marca 1955 r.,

II CR 1449/54, OSNC z 1956 r., nr 1, poz. 12. Sąd Najwyższy przyjął, że, gdy

pozwany zaspokoi w toku procesu powoda, a ten nie podtrzymuje powództwa,

wydanie wyroku staje się zbędne przede wszystkim wówczas, gdy pozwany spełnił

świadczenie z wolą zaspokojenia powoda co do dochodzonego roszczenia; jeżeli

jednak pozwany płacił, aby uniknąć egzekucji, lecz przeczył w dalszym ciągu

zasadności żądania powoda, to wydanie wyroku nie stało się zbędne, gdyż istnieje

w dalszym ciągu pomiędzy stronami spór o zasadność roszczenia, który sąd

powinien rozstrzygnąć. Stanowisko Sądu Najwyższego dotyczyło wykładni art. 361

kodeksu postępowania cywilnego z 1930 r., którego treść była taka sama, jak

obecnie obowiązującego art. 355 k.p.c. Oparte zostało na założeniu,

że o zbędności postępowania, w sytuacji cofnięcia pozwu, decydować powinny

pobudki jakimi kierował się pozwany, zaspokajając wierzytelność powoda. W istocie

jednak zapatrywanie to związane było z przesłankami oceny dopuszczalności

cofnięcia pozwu, przewidzianymi w art. 209 § 3 d. k.p.c., oraz skutków braku zgody

pozwanego art. 209 § 1 d k.p.c. Nie może zatem mieć zastosowania w sytuacji

wygaśnięcia roszczenia na skutek spełnienia świadczenia i braku decyzji powoda

o cofnięciu pozwu.

Do innych przyczyn zbędności postępowania zaliczane są: konfuzja stron

w procesie, śmierć strony, jeżeli roszczenie ma charakter osobisty, istnienie tytułu

5

egzekucyjnego, zawarcie ugody, utrata przez stronę zdolności sądowej

i stwierdzenie braku następstwa prawnego.

Wydanie wyroku staje się niedopuszczalne, gdy w toku postępowania zaszły

okoliczności powodujące niedający się usunąć brak jednej z bezwzględnych

przesłanek procesowych (art. 199 § 1 pkt 1, art. 1099, art. 1113 k.p.c.).

Po przeprowadzeniu postępowania i zamknięciu rozprawy sąd, stosownie do

art. 316 § 1 k.p.c., wydaje wyrok, biorąc za podstawę stan rzeczy istniejący w chwili

zamknięcia rozprawy. Stanowi on podstawową czynność decyzyjną sądu

o charakterze merytorycznym, rozstrzygającą sprawę co do istoty, w odniesieniu do

przedmiotu procesu. Stan sprawy obejmuje zarówno jej okoliczności faktyczne,

jak i obowiązujące przepisy, mogące stanowić podstawę prawną rozstrzygnięcia

(por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 5 września 1975 r., I CR 526/75, OSNC

1996, nr 7-8, poz. 171; z dnia 7 marca 1997 r., II CKN 70/96, OSNC 1997, nr 8,

poz. 113; z dnia 22 czerwca 2004 r., IV CK 453/03, niepubl.; z dnia 8 lutego 2006 r.,

II CSK 153/05, niepubl.; z dnia 15 lutego 2013 r., I CSK 314/12, niepubl.). Może on

różnić się od tego, który istniał w momencie wnoszenia powództwa i był

wyznaczony pozwem (art. 187 § 1 k.p.c.), jeżeli podjęte zostały przez strony

czynności mające wpływ na żądanie, jego rodzaj i zakres oraz na okoliczności

faktyczne przytoczone na uzasadnienie żądania pozwu. Przepis art. 316 § 1 k.p.c.

wyraża zasadę aktualności orzeczenia sądowego, mającą zastosowanie do

każdego rodzaju powództwa (o świadczenie, o ustalenie stosunku prawnego

lub prawa, o ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa). Do czynności

wpływających na zmianę stanu sprawy istniejącego w chwili wnoszenia pozwu

należy również spełnienie świadczenia przez pozwanego w toku postępowania,

powodujące wygaśnięcie dochodzonego roszczenia. Jeżeli na skutek spełnienia

świadczenia przez pozwanego w toku postępowania doszło do wygaśnięcia objętej

roszczeniem wierzytelności, odpadła podstawa do uwzględnienia powództwa.

Nie ma znaczenia dla powstania tego skutku fakt, że spełnienie dokonane zostało

w drodze egzekucji, jeżeli pozwany nie kwestionował istnienia zobowiązania,

co potwierdzone zostało w postępowaniu rozpoznawczym.

6

Sentencja wyroku (art. 325 k.p.c.) powinna dokładnie określać to, o czym

orzekł sąd, tak aby ustalenie mocy wiążącej oraz granic

podmiotowych i przedmiotowych powagi rzeczy osądzonej nie nastręczało

trudności i wyrok był zrozumiały także bez uzasadnienia. Brzmienie sentencji nie

może stwarzać wątpliwości co do treści rozstrzygnięcia i musi umożliwiać jego

wykonanie. Sentencja wyroku rozstrzyga stanowczo o żądaniach stron w sposób

samodzielny. Orzeczenie sądu ma dotyczyć uwzględnienia powództwa albo

oddalenia go. Przesłanki decydujące o jego rodzaju należą w zasadzie do

uzasadnienia, chyba że ustawa przewiduje obowiązek zamieszczenia innych

jeszcze stwierdzeń, które mogą dotyczyć nawet jednej z przesłanek roszczenia

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 1973 r., I CR 189/73,

OSNC z 1974 r., nr 1, poz. 19), jak na przykład art. 57 § 1 k.r.o. Sentencja wyroku

zawiera rozstrzygnięcie sądu o powództwie, a o żądaniach stron, w sytuacji

wniesienia powództwa wzajemnego. Zarzuty zgłoszone przez pozwanego, jeżeli

zostaną uznane za zasadne, mają wpływ na treść rozstrzygnięcia (kompensata,

potrącenie, nieistnienie roszczenia spowodowane jego wygaśnięciem jako

następstwa spełnienia lub wyegzekwowania świadczenia), prowadzą do obniżenia

jego zakresu lub oddalenia powództwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

21 czerwca 1977 r., III CZP 46/77, OSNC 1978 r., nr 1, poz. 6). Z tej przyczyny

w sentencji orzeczenia zamieszczany jest ostateczny wynik rozliczenia pretensji

stron, według stanu na dzień zamknięcia rozprawy. Zamieszczenie w niej wzmianki

(zastrzeżenia), która nie stanowi rozstrzygnięcia, wymaga ustawowej podstawy

(np. art. 319 k.p.c.).

Wyrok negatywnie rozstrzygający o zgłoszonym roszczeniu jest orzeczeniem

ogólnym, mogącym dotyczyć różnorodnych przyczyn. Poszukiwanie ich skierowane

być powinno do analizy motywów uzasadnienia. Jeżeli natomiast wyrok

oddalający powództwo uprawomocnił się, a nie doszło do sporządzenia

uzasadnienia, to o przyczynach nieuwzględnienia zgłoszonego roszczenia,

zakresie mocy wiążącej i powadze rzeczy osądzonej zdecydować powinien

sąd rozpoznający następną sprawę, mającą związek ze sprawą prawomocnie

zakończoną, w oparciu o zgromadzony w niej materiał.

7

W uchwale z dnia 4 stycznia 1979 r., III CZP 91/78 (OSNC 1979, nr 7-8,

poz. 139) Sąd Najwyższy dopuścił możliwość zamieszczenia w wyroku ponownie

zasądzającym wyegzekwowane świadczenie, po rozpoznaniu sprawy, na skutek

uchylenia poprzedniego wyroku w wyniku uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej,

zastrzeżenia, że świadczenie zostało wyegzekwowane. W uzasadnieniu uchwały

zaznaczone zostało, że dotyczy ona szczególnej sytuacji. Odmienny jest natomiast

stan faktyczny i prawny w sprawie objętej przedstawionym zagadnieniem prawnym,

skoro do spełnienia świadczenia doszło na podstawie tytułu wykonawczego,

który utracił moc, a pozwany nie kwestionował swojego zobowiązania.

Nie ma zatem podstaw do przyjmowania, że uchwała zawiera argumenty

przemawiające za koniecznością wydania wyroku uwzględniającego powództwo

i wprowadzania do jego sentencji wzmianki o spełnieniu świadczenia w każdej

sprawie, w której do spełnienia świadczenia doszło w drodze egzekucji, po którym

prowadzone było postępowanie rozpoznawcze, wskazujące na zasadność

roszczenia objętego powództwem. Należy podkreślić, że w uzasadnieniu uchwały

Sąd Najwyższy stwierdził, iż spełnienie świadczenia przez pozwanego,

zaspokajającego w ten sposób żądanie pozwu, którego przedmiotem była suma

pieniężna świadczona w celu zwolnienia się z zobowiązania, powoduje jego

wygaśnięcie, a wobec nieistnienia wierzytelności powództwo ulega oddaleniu jako

bezpodstawne, chyba że powód cofnął pozew. Jednocześnie zaznaczył,

że taka sytuacja nie miała miejsca w sprawie, w której doszło do podjęcia

uchwały. Wskazał również, że przyczyną zamieszczenia wzmianki, z uwagi na

brak pozytywnego przepisu, był wzgląd na uniknięcie w przyszłości ewentualnego,

kolejnego sporu pomiędzy stronami oraz na celowość i ekonomię postępowania.

Moc wiążąca wyroku będąca pozytywnym skutkiem jego prawomocności,

dotyczy tylko podmiotów wymienionych w sentencji. Związanie innych osób może

wynikać z innych, konkretnych przepisów, przewidujących wyjątkowe rozszerzenie

mocy wiążącej, określane jako stan rozszerzonej prawomocności materialnej.

Żaden z podmiotów objętych mocą wiążącą wyroku nie może negować faktu

istnienia prawomocnego orzeczenia, ma obowiązek respektowania tylko tych

okoliczności faktycznych, ustalonych w sposób stanowczy we wcześniejszej

sprawie, które określały istotę sporu i uzasadniały uwzględnienie lub oddalenie

8

zgłoszonego w niej roszczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca

1998 r., II UKN 129/98, OSNP 1999, nr 13, poz. 437). Następstwem

prawomocności formalnej wyroku jest również powaga rzeczy osądzonej (art. 366

k.p.c.), wiązana z negatywnym jej skutkiem. Te łącznie występujące konsekwencje

prawomocności formalnej nazywane są prawomocnością materialną będącą

wyrazem nakazu przyjmowania, że w danej sytuacji stan prawny przedstawia się

tak, jak wynika to z zawartego w orzeczeniu rozstrzygnięcia (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 15 lutego 2007 r., II CSK 452/06, OSNC - ZD 2008, nr 1,

poz. 20).

Powszechnie przyjmowane jest w orzecznictwie, że moc wiążącą, stosownie

do art. 365 § 1 k.p.c., ma w zasadzie jedynie sentencja orzeczenia, jednak

w niektórych przypadkach - jak np. w razie oddalenia powództwa - ze względu na

ogólność rozstrzygnięcia, doniosłość przy ustalaniu zakresu mocy wiążącej

prawomocnego orzeczenia, czyli granic prawomocności materialnej orzeczenia,

mogą mieć także zawarte w uzasadnieniu orzeczenia motywy rozstrzygnięcia

(por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 2009 r., III CZP 97/09, OSNC

z 2010 r., nr 6, poz. 88; wyroki: z dnia 18 czerwca 1955 r., III CR 199/54, OSNC

z 1956 r., nr 4, poz. 10; 13 października 2005 r., I CK 217/05, niepubl.; z dnia

15 lutego 2007 r., II CSK 452/05, OSNC - ZD z 2008 r., nr 6, poz. 88; z dnia

29 września 2011 r., IV CSK 652/10, niepubl.). Sąd Najwyższy w składzie

rozpoznającym przedstawione zagadnienie prawne podziela wyrażoną w tych

orzeczeniach wykładnię art. 365 § 1 k.p.c. Moc wiążąca prawomocnego wyroku

obejmuje także prejudycjalne związanie ustalonym stanem faktycznym i jego oceną

prawną w późniejszym procesie, w którym ta kwestia nie może już być w ogóle

badana (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 sierpnia 2001 r., I PKN 585/00,

OSNP z 2003 r., nr 14, poz. 334; z dnia 12 lipca 2002 r., V CKN 1110/00, niepubl.).

Oznacza to, że ewentualne dochodzenie przez pozwanego roszczenia o zwrot

bezpodstawnego wzbogacenia musi uwzględniać przyczyny oddalenia powództwa.

Wymienione w uzasadnieniu postanowienia Sądu Okręgowego wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 7 lipca 2005 r., IV CK 24/05; z dnia 2 kwietnia 2008 r.,

I PK 247/07; z dnia 3 grudnia 2009 r., II PK 77/09 i z dnia 15 lutego 2013 r., I CSK

323/12 nie mogą stanowić argumentu za potrzebą zastrzegania w sentencji wyroku

9

przyczyny oddalenia powództwa. Przedstawione za powódką fragmenty

wypowiedzi dotyczących roszczeń objętych art. 410 § 2 k.c., nie są przydatne dla

rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, z uwagi na jego zakres, a także odmienne

od ustalonego przez Sąd Okręgowy, stany faktyczne, które były podstawami tych

orzeczeń. Wskazać jednak należy, że obejmowały ustalenie przyczyn ostatecznego

oddalenia powództwa.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak w sentencji.