II CSK 403/13

Sygn. akt II CSK 403/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 kwietnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Maria Szulc

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. S.

przeciwko Przedsiębiorstwu […]

Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w M. oraz Skarbowi

Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa

o ustalenie nieważności umowy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 4 kwietnia 2014 r.,

skarg kasacyjnych pozwanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 18 marca 2013 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok w punktach I. 1, I. 3, II, III i IV oraz

zmienia wyrok Sądu Okręgowego w G. z dnia 4 września 2012 r.,

w ten sposób, iż oddala powództwo w zakresie ustalenia, że

umowa przeniesienia własności przedsiębiorstwa zawarta dnia

22 stycznia 1999 r., przed notariuszem U. K. prowadzącą

Kancelarię Notarialną […] pomiędzy Skarbem Państwa -

2

Ministrem Skarbu Państwa a Przedsiębiorstwem […] Spółką z

ograniczoną odpowiedzialnością w M. jest nieważna w części

dotyczącej przeniesienia na rzecz Przedsiębiorstwa […] Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością w M. prawa użytkowania

wieczystego nieruchomości w postaci działki oznaczonej nr

458/1, o powierzchni 813 m2

w M. i własności budynku

mieszkalnego na działce posadowionego, dla której to

nieruchomości Sąd Rejonowy w M. prowadzi księgę wieczystą

KW nr […],

2) nie obciąża powoda kosztami procesu w pierwszej i drugiej

instancji oraz w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

3

J. S. w pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi

Skarbu Państwa i Przedsiębiorstwu […] Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

w M. wniósł o ustalenie, że umowa przeniesienia własności przedsiębiorstwa

państwowego z dnia 22 stycznia 1999 r., zawarta przez Skarb Państwa – Ministra

Skarbu Państwa z pozwaną spółką, jest w części określonej w pozwie nieważna.

J. S. wniósł ten pozew po prawomocnym oddaleniu jego powództwa o

ustalenie, na podstawie art. 4 ustawy z dnia 7 maja 2005 r. o zmianie niektórych

ustaw dotyczących nabywania własności nieruchomości (Dz.U. 2005.157.1315 –

dalej: „ustawa dnia 7 maja 2005 r.”), że w toku prywatyzacji Przedsiębiorstwa Robót

Instalacyjno-Montażowych […] doszło do naruszenia jego interesu prawnego w

zakresie dotyczącym zajmowanego przez niego mieszkania (wyrok Sądu

Rejonowego oddalający powództwo zapadł w dniu 31 marca 2010 r., a wyrok Sądu

Okręgowego oddalający apelację powoda w dniu 13 września 2010 r.).

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 4 września 2012 r. uwzględnił w całości

żądanie powoda dotyczące stwierdzenia nieważności umowy z dnia 22 stycznia

1999 r.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji pozwanych zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w ten sposób, że ustalił, iż umowa przeniesienia własności

przedsiębiorstwa zawarta w dniu 22 stycznia 1999 r. przez Skarb Państwa –

Ministra Skarbu Państwa z pozwaną spółką jest nieważna jedynie w części

dotyczącej przeniesienia na pozwaną spółkę prawa użytkowania wieczystego

nieruchomości, stanowiącej działkę 458/1 o powierzchni 813 m2

, położoną w M., i

prawa własności budynku mieszkalnego położonego na tej działce (pkt I.1.), w

pozostałym zakresie powództwo oddalił (pkt I.2 i zniósł między stronami koszty

procesu (pkt I.3); ponadto oddalił apelacje w pozostałych częściach (pkt II) oraz

orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt III i IV).

Z ustaleń faktycznych leżących u podstaw wyroku Sądu Apelacyjnego

wynika, że powód mieszka w M. w budynku przy ul. W., posadowionym na działce

nr 458/1. Budynek ten wchodził w skład Przedsiębiorstwa Robót Instalacyjno-

Montażowych […]. Wzniesiono go w celu zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych

pracowników tego państwowego przedsiębiorstwa. Powód w dniu 2 listopada

4

1971 r. zawarł z tym przedsiębiorstwem umowę najmu zajmowanego do dziś

mieszkania. Dnia 14 maja 1991 r. Wojewoda […], działając w imieniu Skarbu

Państwa na podstawie art. 39 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych (Dz.U.1990.51.298 ze zm. – dalej: „u.p.p.p.”) oraz

przepisów zarządzenia Ministra Finansów z dnia 10 listopada 1990 r. w sprawie

zasad ustalania należności za korzystanie z mienia Skarbu Państwa

(M.P.1990.43.334 ze zm. – dalej: „zarządzenie z dnia 10 listopada 1990 r.”), zawarł

w formie pisemnej z pozwaną spółką, utworzoną przez pracowników, umowę

o oddanie tej spółce w całości do odpłatnego korzystania mienia zlikwidowanego

Przedsiębiorstwa Robót Instalacyjno-Montażowych […]. W umowie tej, nazwanej

„umową dzierżawy, pozwaną spółkę określono mianem „dzierżawcy”, a Skarb

Państwa – Wojewodę […] mianem „wydzierżawiającego”. Umowa ta została

zawarta na okres od dnia 1 stycznia 1991 r. do dnia 31 grudnia 2000 r. Wartość

mienia oddanego do odpłatnego korzystania określono w tej umowie na

8 000 000 000 (starych) zł. Zastrzeżono też, że wartość ta, ustalona zgodnie z

zarządzeniem Ministra Finansów z dnia 10 listopada 1990 r., stanowi podstawę do

określenia łącznej sumy należności za korzystanie i wykup przedmiotu umowy (§ 6).

W § 11 umowy postanowiono, że wydzierżawiający zobowiązuje się przenieść na

dzierżawcę własność i użytkowanie wieczyste przedmiotu umowy w drodze

odrębnej czynności prawnej nie później niż w dniu rozwiązania umowy dzierżawy.

Zgodnie z § 11 ust. 2 umowy czynność ta mogła być dokonana również w terminie

wcześniejszym, po uprzedniej jednak spłacie całej, ustalonej zgodnie z § 6,

należności za korzystanie z mienia.

W dniu 17 stycznia 1994 r. strony sporządziły w formie pisemnej

z urzędowym poświadczeniem podpisów jednolity tekst umowy z dnia 14 maja

1991 r., uwzględniający aneksy do niej z dnia 27 czerwca 1991 r., 30 stycznia

1992 r. i 12 stycznia 1994 r. Ostatecznie wartość mienia oddanego do odpłatnego

korzystania określono na 5 183 000 000 (starych) zł. Paragraf § 11 zachował

dotychczasową treść. Dnia 22 stycznia 1999 r. strony uzupełniły tę umowę przez

nadanie § 11 formy aktu notarialnego oraz zawarły w formie aktu notarialnego

w wykonaniu przewidzianego w tym paragrafie zobowiązania „umowę przeniesienia

własności przedsiębiorstwa”, obejmującą m.in. przeniesienie na pozwaną spółkę

5

prawa użytkowania wieczystego działki nr 458/1 oraz prawa własności

posadowionego na niej budynku. W § 5 umowy nazwanej umową przeniesienia

własności przedsiębiorstwa zastrzeżono, że wartość mienia oddanego

do odpłatnego korzystania, ustalona na 518 300 (nowych) zł, została przez

pozwaną spółkę zapłacona.

Według Sądu Apelacyjnego, powód miał interes prawny w wytoczeniu

powództwa o stwierdzenie nieważności umowy przeniesienia własności

przedsiębiorstwa w zakresie dotyczącym działki nr 458/1. Interes ten polegał na

usunięciu niepewności co do tego, kto jest drugą stroną stosunku najmu

mieszkania zajmowanego przez powoda.

Sąd Apelacyjny uznał za uzasadnione stwierdzenie nieważności umowy

przeniesienia własności przedsiębiorstwa w zakresie usprawiedliwionym interesem

prawnym powoda z kilku niezależnych od siebie przyczyn.

Zgodnie z art. 39 ust. 2 u.p.p., umowa ta mogła być zawarta po upływie

czasu, na który została zawarta umowa o oddanie przedsiębiorstwa do odpłatnego

korzystania, tj. po 31 grudnia 2000 r. Zawarcie jej w dniu 22 stycznia 1999 r.

było sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym przepisem art. 39 ust. 2 u.p.p.p.

i tym samym skutkowało na podstawie art. 58 § 1 k.c. jej nieważnością. Zawarcie jej

w dniu 22 stycznia 1999 r. nie pozostawałoby w sprzeczności z art. 39 ust. 2 u.p.p.p.

tylko wtedy, gdyby strony skróciły obowiązywanie umowy o oddanie

przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania do takiego okresu, że upłynąłby on

przed 22 stycznia 1999 r., ale tak się nie stało.

W sprawie nie mogły mieć zastosowania przepisy ustawy z dnia

30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji – pierwotna nazwa:

o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych - (Dz.U.213.216

ze zm. - dalej: „u.k.p.”), dopuszczające w pewnych sytuacjach wykup mienia przed

upływem okresu, na który została zawarta umowa o oddanie mienia

zlikwidowanego przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania. Sprzeciwiał się temu

przede wszystkim art. 64 ust. 1 u.k.p., stanowiący - w brzmieniu obowiązującym

w dniu 22 stycznia 1999 r. - że w sprawach wszczętych na podstawie przepisów

rozdziału 4 u.p.p. stosuje się przepisy dotychczasowe. W ocenie Sądu

6

Apelacyjnego, przepis ten odnosił się do wszystkich tych spraw, które – jak

prywatyzacja Przedsiębiorstwa Robót Instalacyjno-Montażowych - nie zostały

zakończone przed dniem wejścia w życie ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji

zawarciem „umów stanowiących realizację opcji zakupu”, a nie tylko tych, w toku

których doszło już do likwidacji przedsiębiorstwa państwowego.

W związku z tym, że umowa przeniesienia własności przedsiębiorstwa

została zawarta w wykonaniu zobowiązania wynikającego z § 11 umowy o oddanie

przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania, jej ważność w zakresie dotyczącym

przeniesienia własności nieruchomości i użytkowania wieczystego zależała również

od istnienia tego zobowiązania, a to zobowiązanie nie powstało. W § 11 umowy

o oddanie przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania postanowiono, że własność

i użytkowanie wieczyste przedmiotu umowy zostaną przeniesiona na pozwaną

spółkę w drodze odrębnej czynności prawnej nie później niż w dniu rozwiązania tej

umowy, to zaś pozostawało w sprzeczności z bezwzględnie obowiązującym art.

39 ust. 2 u.p.p., dopuszczającym zastrzeżenie w umowie o oddanie mienia

przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania możliwości wykupu tego mienia

dopiero po upływie czasu, na który umowa ta została zawarta.

Poza tym zaciągnięcie zobowiązania do przeniesienia własności

nieruchomości oraz prawa użytkowania wieczystego wymaga zachowania pod

rygorem nieważności formy aktu notarialnego, a w rozpatrywanym przypadku forma

ta nie została zachowana. Braku tego nie usunęło „uzupełnienie” umowy o odpłatne

udostępnienie majątku przedsiębiorstwa do używania przez „nadanie” § 11 formy

aktu notarialnego.

Nie istniała więc ważna causa przeniesienia własności nieruchomości oraz

prawa użytkowania wieczystego, a zatem także z tego powodu nie doszło do

ważnego przeniesienia własności nieruchomości oraz prawa użytkowania

wieczystego.

Gdyby zaś umowę z dnia 22 stycznia 1999 r. uznać za zawartą w oderwaniu

od procesu prywatyzacji Przedsiębiorstwa Robót Instalacyjno-Montażowych,

musiałaby ona być uznana za nieważną z powodu naruszenia przepisów

wymagających jej zawarcia w takim razie w trybie przetargu (art. 28 i 37 ustawy z

7

dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U.1997.115.741 ze

zm., obecnie t.j.: Dz.U.2014. 518 ze zm.).

Pozwana spółka w skardze kasacyjnej zarzuciła wyrokowi Sądu

Apelacyjnego naruszenie art. 64 ust. 1 u.k.p., art. 65 § 2 i art. 3531

k.c. oraz art. 189,

199 § 1 pkt 2 i art. 365 § 1 k.p.c., zaś pozwany Skarb Państwa przytoczył jako

podstawę kasacyjną naruszenie art. 189 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Podnosząc zarzut naruszenia art. 199 § 1 pkt 2 w związku z art. 365 § 1

k.p.c. pozwana spółka wyraziła zapatrywanie, że dochodzone przez powoda

żądanie stwierdzenia nieważności umowy z dnia 22 stycznia 1999 r., będące

przedmiotem rozstrzygnięcia w zaskarżonym wyroku i poprzedzającym go wyroku

Sądu Okręgowego, wchodzi w zakres przedmiotu negatywnego dla powoda

rozstrzygnięcia dokonanego prawomocnie w wytoczonej wcześniej przez powoda

sprawie o ustalenie, że w toku procesu prywatyzacji Przedsiębiorstwa Robót

Instalacyjno-Montażowych […] doszło do naruszenia interesu prawnego powoda w

zakresie dotyczącym zajmowanego mieszkania. Zdaniem pozwanej spółki,

zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego i poprzedzający go wyrok Sądu Okręgowego

zapadły w okolicznościach wskazujących na istnienie powagi rzeczy osądzonej,

uzasadniającej ze względu na przewidziane w art. 365 § 1 k.p.c. skutki

prawomocności, odrzucenie pozwu wszczynającego niniejszą sprawę na podstawie

art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.

Przytoczony zarzut jest bezzasadny. Choć powaga rzeczy osądzonej łączy

się z unormowaną w art. 365 § 1 k.p.c. prawomocnością materialną orzeczeń,

to jednak powagi rzeczy osądzonej dotyczy przede wszystkim art. 366 k.p.c.

Według tego przepisu, granice przedmiotowe powagi rzeczy osądzonej wyznacza

przedmiot rozstrzygnięcia i jego podstawa faktyczna. Warunkiem wystąpienia

w danym przypadku powagi rzeczy osądzonej jest więc nie tylko tożsamość stron

obu postępowań, ale i tożsamość przedmiotu rozstrzygnięcia w jednym

postępowaniu z żądaniem powoda w drugim postępowaniu oraz tożsamość

podstaw faktycznych obu powództw. W sprawie warunek ten nie został spełniony.

8

Według art. 4 ustawy dnia 7 maja 2005 r., jeżeli w procesach przekształceń

własnościowych samodzielny lokal mieszkalny przestał być mieszkaniem

zakładowym przedsiębiorstwa państwowego, osobie fizycznej zajmującej ten lokal

w dniu 18 września 2005 r. na podstawie umowy najmu lub decyzji

administracyjnej o przydziale przysługuje prawo jego pierwokupu, gdy w procesach

przekształceń własnościowych zostało naruszone prawo tej osoby do nabycia

zajmowanego lokalu, w szczególności prawo pierwszeństwa nabycia,

lub naruszony został interes prawny tej osoby, a naruszenie jej prawa lub interesu

zostało stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu (por. orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia: 22 lipca 2010 r., I CSK 19/00, 9 lutego 2011 r., V CSK 526/10,

22 czerwca 2011 r., V CSK 303/11).

W związku z tym uregulowaniem powód domagał się w pierwszym procesie

stwierdzenia naruszenia jego interesu prawnego w toku przekształceń

własnościowych przedsiębiorstwa, którego mieszkaniem zakładowym był lokal

oddany powodowi w najem. W rezultacie przedmiotem prawomocnego

rozstrzygnięcia, które zapadło w tym procesie, było jedynie istnienie naruszenia

interesu prawnego powodu w rozumieniu art. 4 ustawy z dnia 7 maja 2005 r.

O negatywnym dla powoda wyniku tego rozstrzygnięcia zadecydowało przede

wszystkim stanowisko sądów orzekających w sprawie co do czasowego zasięgu

zastosowania przepisów ustawy z dnia 7 maja 2005 r. (co do tej kwestii zob. wyroki

Sądu Najwyższego powołane wyżej). Jeżeliby zaś nawet przesłankę zawartego

w sentencji wyroku rozstrzygnięcia co do istnienia naruszenia interesu prawnego

powoda w rozumieniu art. 4 ustawy z dnia 7 maja 2005 r. stanowiły nieobjęte

żądaniem pozwu rozstrzygnięcia w przedmiocie ważności umów zawartych

w procesie prywatyzacji, to rozstrzygnięcia te nie mogłyby być objęte powagą

rzeczy osądzonej już z tego tylko powodu, że moc prawna wyroku obejmuje jedynie

bezpośredni przedmiot wyrokowania, czyli wyłącznie to, co zawiera sentencja

(por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 sierpnia 1971 r., II CR 287/71,

i 15 lutego 2007 r., II CSK 452/06). Ponadto należy zauważyć, że według przyjętej

w orzecznictwie wykładni ustawy z dnia 7 maja 2005 r., biernie legitymowany

w sprawie o ustalenie na jej podstawie naruszenia prawa lub interesu prawnego

jest obecny właściciel nieruchomości, na której znajduje się lokal. W sprawie tej nie

9

musi więc uczestniczyć wcześniejszy właściciel nieruchomości, który zawarł umowę

przenoszącą własność na obecnego właściciela, powodującą naruszenie

uprawnień lub interesu powoda (zob. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia

28 lutego 2008 r., III CZP 147/07, i 26 sierpnia 2009 r., I CSK 137/09).

Przedmiot rozstrzygnięcia w pierwszej sprawie różni się więc istotnie od

żądania powoda w niniejszej sprawie: domagania się stwierdzenia, że umowa

przeniesienia własności przedsiębiorstwa państwowego z dnia 22 stycznia 1999 r.

zawarta przez Skarb Państwa - Ministra Skarbu Państwa z pozwaną spółką, jest

w określonej części nieważna.

2. Przesłankami opartego na art. 189 k.p.c. powództwa o ustalenie istnienia

lub nieistnienia określonego stosunku prawnego są interes prawny powoda

w dokonaniu żądanego ustalenia i istnienie lub nieistnienie stosunku prawnego,

którego dotyczy powództwo. Nieziszczenie się którejkolwiek z tych przesłanek,

których ciężar dowodu spoczywa na powodzie, uzasadnia oddalenie powództwa.

Jeżeli strona powodowa nie domaga się ustalenia istnienia lub nieistnienia

stosunku prawnego w określonej wcześniejszej chwili, obie te przesłanki powinny

być spełnione w czasie zamknięcia rozprawy przez sąd (art. 316 § 1 k.p.c.).

Jeżeli natomiast - tak jak w niniejszej sprawie – żądanie pozwu dotyczy ustalenia

istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego w określonej wcześniejszej chwili,

decyduje istnienie lub nieistnienie wskazanego w pozwie stosunku prawnego w tej

chwili (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 2012 r., III CSK 201/11).

Żądanie powoda stwierdzenia nieważności umowy z dnia 22 stycznia 1999 r.

zmierza w istocie do ustalenia nieistnienia stosunku prawnego, którego powstanie

umowa ta miała spowodować.

3. Interesu prawnego warunkującego uwzględnienie żądania powoda nie

można utożsamiać z interesem prawnym, którego naruszenie podlega

stwierdzeniu w procesie wszczętym na podstawie art. 4 ustawy z dnia 7 maja

2005 r. W świetle tej ustawy, interes prawny pełni specyficzną funkcję. Jego

naruszenie w procesie przekształceń własnościowych stanowi - jak wyżej

wyjaśniono - podstawę udzielenia ochrony najemcom byłych mieszkań

zakładowych przez przyznanie im prawa pierwokupu zajmowanego lokalu.

10

Natomiast w art. 189 k.p.c. nie chodzi o wykazanie przez powoda naruszenia jego

określonego interesu prawnego jako przesłanki skutku materialnoprawnego,

a jedynie o wykazanie interesu prawnego w żądanym ustaleniu: dowiedzenie

niemożności zapewnienia sobie ochrony sądowej w inny sposób niż przez żądane

ustalenie.

Nie ma podstaw do zakwestionowania interesu prawnego powoda w żądaniu

dokonania tego ustalenia. Interes prawny powoda w dokonaniu tego ustalenia nie

mógł wprawdzie polegać, jak błędnie przyjął Sąd Apelacyjny, na usunięciu

w wyniku tego ustalenia niepewności co do tego, kto jest drugą stroną stosunku

najmu lokalu zajmowanego przez powoda, ponieważ art. 678 § 1 k.c. pozbawia

wpływu zbycia przedmiotu najmu w czasie trwania stosunku najmu na sytuację

prawną najemcy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2000 r., IV CKN

23/00). Niemniej powód miał interes prawny w żądaniu dokonania tego ustalenia.

Przejawia się on w możliwości wpływu żądanego ustalenia na sytuację prawną

powoda w zakresie dotyczącym jego uprawnień do nabycia zajmowanego lokalu

i warunków jego nabycia.

4. Umowa z dnia 14 maja 1991 r., choć wykazująca niewątpliwie cechy

dzierżawy, i nazwana umową dzierżawy, oraz określająca strony jako dzierżawcę

i wydzierżawiającego, odznacza się swoistymi cechami, co łączy się z jej

zawarciem w celu określonym w art. 39 u.p.p., związanym z prywatyzacją

przedsiębiorstwa państwowego. Te swoiste cechy rozpatrywanej umowy

przejawiają się w określeniu jej stron i przedmiotu oraz zakresu praw i obowiązków

stron. Umowy o takich cechach, służące realizacji jednego ze sposobów

prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego, nazywane bywają często,

w nawiązaniu do art. 37 ust. 1 pkt 3 i art. 39 ust. 1 i 2 u.p.p. oraz art. 1 ust. 2c, art.

39 ust. 1 pkt 3, art. 51 i 52 u.k.p., umowami o oddanie przedsiębiorstwa do

odpłatnego korzystania lub umowami o oddanie mienia przedsiębiorstwa

do odpłatnego korzystania albo umowami leasingu mienia stanowiącego własność

Skarbu Państwa. Nawet jednak w razie niezaliczenia ich ze względu na wskazane

swoiste cechy do kategorii umów dzierżawy, należy zgodzić się z poglądem,

że z uwagi na stopień podobieństwa do umów dzierżawy ma do nich zastosowanie

art. 751

§ 1 k.c., wymagający aby zbycie lub wydzierżawienie przedsiębiorstwa albo

11

ustanowienie na nim użytkowania zostało dokonane w formie pisemnej z podpisami

notarialnie poświadczonymi. Forma ta, wymagana pod rygorem nieważności

(art. 73 § 2 k.c.), została dla umowy z dnia 14 maja 1991 r. zachowana dopiero

w dniu 17 stycznia 1994 r. Dopiero zatem w tym dniu doszło do ważnego zawarcia

między Skarbem Państwa a pozwaną spółką umowy o oddanie mienia

zlikwidowanego przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania. Nie było jednak

przeszkód do cofnięcia – na które wskazuje § 18 tekstu jednolitego - przez strony

skutków tej umowy do dnia 1 stycznia 1991 r. Nie stał temu na przeszkodzie art. 70

§ 1 k.c. stanowiący, że w razie wątpliwości umowę poczytuje się za zawartą

w chwili otrzymania przez składającego ofertę oświadczenia o jej przyjęciu.

Wyrażona w tym przepisie norma, jak wyjaśniono w literaturze przedmiotu, dotyczy

w istocie nie chwili zawarcia umowy, lecz chwili jej skuteczności, i ma charakter tzw.

reguły interpretacyjnej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 lipca 1997 r.,

III CKN 108/97). Oznacza to, że znajduje zastosowanie tylko wtedy, gdy strony

nie określiły w sposób nie pozostawiający wątpliwości chwili, od której umowa

wywiera skutki prawne. Nie ma przy tym - co do zasady - przeszkód, w każdym

razie w takich przypadkach jak występujący w niniejszej sprawie, aby strony

uzgodniły, że umowa będzie skuteczna od chwili poprzedzającej jej zawarcie.

Założeniem art. 70 § 1 k.c. jest - co do zasady - dopuszczalność określenia przez

strony umowy jej skuteczności od chwili innej niż chwila zawarcia umowy; może

to być także chwila od niej wcześniejsza.

Ścisły związek omawianej umowy z regulacją zawartą w art. 39 u.p.p.

przemawia - zgodnie z wynikającymi z art. 65 k.c. regułami wykładni oświadczeń

woli, w szczególności: dyrektywą nakazującą przy interpretacji

oświadczeń woli uwzględniać okoliczności złożenia oświadczenia woli (art. 65 § 1

k.c.), a w przypadku umów raczej cel umowy niż jej dosłowne brzmienie (art. 65

§ 2 k.c.) - za dostrzeganiem w § 11 tej umowy zobowiązania się Skarbu Państwa

do sprzedaży pozwanej spółce oddanego jej do odpłatnego korzystania mienia

przedsiębiorstwa, w tym nieruchomości budynkowych i użytkowania wieczystego

gruntów, na warunkach wynikających z tej umowy, a nie – jak mogłoby sugerować

dosłowne brzmienie § 11 - zobowiązania się Skarbu Państwa do samego tylko

przeniesienia na pozwaną spółkę własności przedmiotu umowy, w tym własności

12

nieruchomości budynkowych, a także użytkowania wieczystego gruntów, tj. do

zawarcia przez Skarb Państwa z pozwaną spółką jedynie tzw. umowy czysto

rozporządzającej (co do umów czysto rozporządzających zob. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 3 października 2007 r., IV CSK 193/07, i z dnia 5 marca 2009

r., II CSK 484/08), czyli umowy o skutku polegającym wyłącznie na przeniesieniu

praw wchodzących w skład przedsiębiorstwa, w tym własności nieruchomości

budynkowych (zob. 156 k.c.) i użytkowania wieczystego (art. 156 w związku z 237

k.c.). Podobnie, z analogicznych przyczyn, umowa z dnia 22 stycznia 1999 r., mimo

iż nazwana „umową przeniesienia własności przedsiębiorstwa”, stanowi w istocie

umowę sprzedaży prawa użytkowania wieczystego oznaczonych nieruchomości

gruntowych wchodzących w skład przedsiębiorstwa oddanego pozwanej spółce

do odpłatnego korzystania i posadowionych na tych nieruchomościach budynków,

stanowiących odrębne nieruchomości. Artykuł 39 ust. 2 u.p.p. przewidywał

możliwość zakupu mienia przedsiębiorstwa oddanego do odpłatnego korzystania

i określał jego warunki, m.in. dotyczące ceny; cena ta powinna uwzględniać wartość

świadczeń z tytułu odpłatnego korzystania z mienia. Umowa o oddanie pozwanej

spółce mienia przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania odwoływała się do

tej regulacji. Także w niej, w § 6 i § 7, jest mowa o wykupie mienia przez

korzystającego. Podobnie w umowie z dnia 22 stycznia 1999 r., w § 5, jest

mowa o zapłacie wartości nabytego mienia. Użycie w tych umowach zwrotu

„przeniesienie własności” w odniesieniu do czynności prawnych mających za

przedmiot przedsiębiorstwo w znaczeniu przedmiotowym było wadliwe jeszcze

z innego powodu. W prawie polskim przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 551

k.c. nie

może być przedmiotem własności. Przedmiotem tym mogą być jedynie rzeczy

(art. 140 k.c.). Takiej nieścisłości terminologicznej dopuszcza się jednak również

prawodawca (zob. § 4 zarządzenia z dnia 10 listopada 1990 r., a w obecnym stanie

prawnym - art. 52 u.k.p.).

W związku z tym, że § 11 umowy o oddanie pozwanej spółce mienia

przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania zobowiązywał Skarb Państwa w istocie

do zawarcia umowy sprzedaży tego mienia, a nie do zawarcia umowy wyłącznie

rozporządzającej tym mieniem, zobowiązanie to w zakresie dotyczącym

nieruchomości i prawa użytkowania wieczystego nie musiało być pod rygorem

13

nieważności wyrażone w formie aktu notarialnego. Forma ta jest bowiem

wymagana dla umów zobowiązujących do przeniesienia własności nieruchomości

(zob. art. 158 zdanie pierwsze k.c. oraz z uwagi na okoliczności sprawy art. 751

§ 4

k.c.) i prawa użytkowania wieczystego (zob. art. 158 zdanie pierwsze w związku

z art. 237 k.c. oraz z uwagi na okoliczności sprawy art. 751

§ 4 k.c.), zarówno

jednocześnie przenoszących własność lub użytkowanie wieczyste (art. 155 § 1 i art.

237 k.c.), jak i tylko zobowiązujących do zawarcia w ich wykonaniu umów czysto

rozporządzających - wyłącznie przenoszących własność nieruchomości lub prawo

użytkowania wieczystego. Natomiast umowa zobowiązująca do sprzedaży

nieruchomości lub prawa użytkowania wieczystego nie podlega wymienionym

wyżej przepisom (co do relacji między nią a sprzedażą, także w aspekcie

kauzalności por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 2009 r.,

II CSK 484/08). Niezachowanie dla takiej umowy formy aktu notarialnego

nie powoduje zatem jej nieważności, a co najwyżej wywołuje - jak np. w przypadku

umowy przedwstępnej do sprzedaży nieruchomości (art. 390 § 1 i 2 k.c.) - inne

skutki. W konsekwencji kwestia skuteczności „uzupełnienia” § 11 umowy o oddanie

pozwanej spółce mienia przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania przez nadanie

mu formy aktu notarialnego musi być uznana za niemającą w sprawie znaczenia.

Nie było także podstaw do zakwestionowania ważności § 11 wymienionej

umowy ze względu na sprzeczność zobowiązania się Skarbu Państwa do

dokonania wskazanej w nim czynności prawnej „nie później niż w dniu rozwiązania”

tej umowy z art. 39 u.p.p. w zakresie, w jakim przewidywał on możliwość zakupu

mienia przez korzystającego „po upływie czasu, na który została zawarta umowa”

o oddanie mienia do odpłatnego korzystania. Niewątpliwie z art. 39 ust. 2 u.p.p.

wynikał bezwzględnie obowiązujący zakaz dokonania wykupu mienia przed

upływem okresu, na który została zawarta umowa o oddanie mienia do odpłatnego

korzystania, za cenę niższą od uzgodnionej w tej umowie, obliczonej, stosownie

do art. 39 ust. 2 u.p.p. i § 5 zarządzenie z dnia 10 listopada 1990 r.,

z uwzględnieniem tego okresu. Chronił on mienie państwowe przed jego

uszczupleniem z naruszeniem interesów Skarbu Państwa (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 13 grudnia 1999 r., I CKN 382/99, i z dnia 28 listopada 2000 r.,

IV CKN 170/00). Można mieć natomiast zasadnicze wątpliwości co do tego, czy

14

z art. 39 ust. u.p.p. wypływał także bezwzględnie obowiązujący zakaz wykupu

mienia przed upływem okresu, na który została zawarta umowa o oddanie mienia

do odpłatnego korzystania, za uzgodnioną w tej umowie cenę, ustaloną zgodnie

z właściwymi przepisami. Nieważność czynności prawnej, którą powoduje m.in.

sprzeczność treści czynności prawnej z bezwzględnie obowiązującą normą ustawy

(art. 58 § 1 k.c.), jest sankcją bardzo surową, stosowaną wtedy, gdy wymaga tego

ochrona interesu ogólnego, we wskazanym zaś przypadku nie występuje potrzeba

ochrony takiego interesu.

W sprawie można jednak pozostawić te wątpliwości nierozstrzygnięte,

ponieważ przytoczone postanowienie § 11 umowy o oddanie pozwanej spółce

mienia przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania w ogóle nie pozostawało

w sprzeczności z art. 39 ust. 2 u.p.p. w zakresie, w jakim przewidywał on możliwość

zakupu mienia przez korzystającego „po upływie czasu, na który została zawarta

umowa” o oddanie mienia do odpłatnego korzystania. W sprawie umowa ta

została zawarta na okres od dnia 1 stycznia 1991 r. do dnia 31 grudnia 2000 r.

Według art. 111 k.c., termin oznaczony w dniach kończy się z upływem ostatniego

dnia. Zgodnie z tym przepisem wymieniony okres upłynąłby więc z dniem

31 grudnia 2000 r. Cały dzień 31 grudnia 2000 r. należałby zatem jeszcze do tego

okresu, a następny dzień, 1 stycznia 2001 r., byłby pierwszym dniem

nieobowiązywania umowy, czyli innymi słowy, dniem jej rozwiązania. Skarb

Państwa zobowiązując się do wykupu „nie później niż w pierwszym dniu

rozwiązania umowy” zobowiązał się więc do dokonania odpowiedniej czynności

prawnej w dniu 1 stycznia 2001 r., czyli już – tak jak to przewidywał art. 39 ust. 2

u.p.p. - po upływie czasu, na który została zawarta umowa i oddanie pozwanej

spółce mienia przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania. Ponieważ 1 stycznia

jest dniem ustawowo wolnym od pracy, czynność ta powinna być podjęta nawet

dopiero następnego dnia (art. 115 k.c.).

Podobnie nie było podstaw do uznania za nieważną na podstawie art. 58 § 1

k.c. umowy z dnia 22 stycznia 1999 r. z powodu jej sprzeczności z art. 39 ust. 2

u.p.p. wskutek zawarcia przed upływem czasu, na który została zawarta umowa

o oddanie pozwanej spółce mienia do odpłatnego korzystania. Skuteczność umowy

o oddanie pozwanej spółce mienia do odpłatnego korzystania powinna być

15

niewątpliwie oceniana według przepisów obowiązujących w chwili jej zawarcia.

Wynika to jednak nie z art. 64 ust. 1 u.k.p., lecz – z niepowołanego w zaskarżonym

wyroku - art. 67 u.k.p., poddającego ocenę skutków czynności dokonanych

przed wejściem w życie ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych przepisom dotychczasowym. Nie wykluczało to jednak

dopuszczalności zmiany tej umowy przez strony nie tylko przed wejściem w życie

ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych

(z zachowaniem wymagań przepisów dotychczasowych), ale i - zgodnie z zasadą

bezpośredniego działania nowej ustawy - po wejściu w życie ustawy

o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (z zachowaniem

wymagań przepisów tej ustawy). Norma wyrażona w art. XLIX § 1 p.w.k.c.

sprzeciwia się stosowaniu przepisów nowej ustawy do zobowiązań powstałych

podczas obowiązywania dawnej ustawy tylko gdy chodzi o skutki takich

zdarzeń zaistniałych po wejściu w życie nowej ustawy, które są związane z istotą

zobowiązania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 2009 r., I CSK

312/08). Zmiana zobowiązania nie została jednak zaliczona w art. XLIX § 2 p.w.k.c.,

do takich zdarzeń. Sąd Apelacyjny trafnie więc uznał dopuszczalność skrócenia

przez strony czasu obowiązywania umowy o oddanie pozwanej spółce mienia do

odpłatnego korzystania, błędnie jednak zarazem przyjął, że do takiego skrócenia

nie doszło. Dokonanie przez pozwaną spółkę wykupu mienia w dniu 22 stycznia

1999 r. z odwołaniem się do zawartej ze Skarbem Państwa umowy o oddanie

mienia do odpłatnego korzystania ujawniało w świetle zawartych w art. 65 § 2 k.c.

dyrektyw wykładni oświadczeń woli w sposób dostateczny zamiar stron skrócenia

czasu obowiązywania tej umowy do dnia poprzedzającego wykup.

Wobec dokonania wykupu w formie aktu notarialnego nie można kwestionować

skuteczności tej zmiany z powodu niezachowania wymaganej formy. Podkreślenia

wymaga także dopełnienie w umowie z dnia 22 stycznia 1999 r. wymagań

ustawy co do wysokości ceny wykupu. Ewentualna nieprawidłowość co do

reprezentacji Skarbu Państwa w tym zakresie nie byłaby obwarowana sankcją

nieważności dokonanej czynności prawnej (zob. art. 17a ust. 2 ustawy z dnia

8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi

Państwa, Dz.U. 2012.1224, a także uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

16

Najwyższego z dnia 14 września 2007 r., III CZP 31/07). W tych okolicznościach

zbędne było rozpatrywanie skuteczności zamieszczonego w § 11 umowy o oddanie

mienia do odpłatnego korzystania zastrzeżenia o możliwości dokonania wykupu

przed ustalonym terminem, po spłacie całej uzgodnionej należności za korzystanie

z mienia.

Ze względu na częściową, z przedstawionych wyżej przyczyn zasadność

skargi kasacyjnej w zakresie jej podstaw materialnoprawnych, do których należy

także, mimo lokaty w ustawie procesowej, art. 189 k.p.c., Sąd Najwyższy na

podstawie art. 39816

i – co do kosztów procesu w obu instancjach i postępowaniu

kasacyjnym - na podstawie art. 102 k.p.c. orzekł jak w sentencji.