II CSK 517/13

Sygn. akt II CSK 517/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 maja 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Krzysztof Pietrzykowski

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z powództwa "A." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

z siedzibą w W.

przeciwko O. Spółce Akcyjnej

z siedzibą w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 15 maja 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 23 kwietnia 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej

na rzecz strony powodowej koszty postępowania kasacyjnego

w kwocie 5.400 (pięć tysięcy czterysta) złotych.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 28 września 2012 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego

O. S.A. na rzecz strony powodowej „A.” spółki z o.o. kwotę 831.964,86 zł. z

ustawowymi odsetkami od dnia 4 marca 2011 r. i kosztami procesu oraz umorzył

postępowanie w pozostałej części.

Sąd pierwszej instancji oparł rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach

faktycznych. Powodowa spółka prowadzi trzy stacje paliw w odniesieniu do których

zawarła ze stroną pozwaną szczegółowo opisane w ustaleniach faktycznych

umowy franszyzy: nr 53/2003 z dnia 19 grudnia 2003 r., nr 75/2004 z dnia 15 lipca

2004 r. i nr 285/2007 z dnia 11 października 2007 r. zmienione częściowo

aneksami z dnia 31 grudnia 2007 roku, obowiązującymi od dnia 1 stycznia

2008 roku. Stosownie do tych umów pozwana Spółka zobowiązała się dostarczać

powódce wyszczególnione w umowach paliwa za cenę ustaloną w dniu zamówienia

paliwa na stację w sposób szczegółowo w umowie wskazany - tak zwaną cenę

referencyjną powiększoną o marżę, podatki i opłaty należne Skarbowi Państwa.

W umowach ustalono ponadto marżę pozwanej Spółki, o jaką miała być

powiększona cena referencyjna paliwa.

W załączniku do wskazanych wyżej umów - oznaczonym nr 3, w art. IV,

paragrafie 5 ust. 2 strony ustaliły, że w przypadku wprowadzenia przez

właściwe władze powszechnie obowiązujących przepisów prawa nakładających

na producentów, sprzedawców lub innego rodzaju dystrybutorów paliw nieznane

dotąd obowiązki fiskalne lub inne obowiązki kosztowe, O. może zwiększyć cenę

referencyjną o takie koszty, jakie poniósł w związku z wprowadzeniem nowych

przepisów prawa. W dacie podpisywania umowy franszyzy nr 285/2007 z dnia 11

października 2007 r. oraz aneksów z dnia 31 grudnia 2007 r. do pozostałych dwóch

umów zawartych w 2003 i 2004 roku obowiązywała już (od dnia 1 stycznia 2007

roku) ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 roku o biokomponentach i paliwach ciekłych

oraz rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 15 czerwca 2007 r. w sprawie

Narodowych Celów Wskaźnikowych na lata 2008-2013 (Dz.U.2007.110.757) - od

dnia 25 czerwca 2007 roku. Natomiast w dniu 24 stycznia 2008 roku weszło w życie

3

rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 27 grudnia 2007 r. w sprawie wartości

opałowej poszczególnych biokomponentów i paliw ciekłych (Dz. U. Nr 3, poz. 12).

Sąd ustalił dalej, że umowy franczyzy o tożsamej treści podpisywane były przez

pozwaną Spółkę także z innymi franczyzobiorcami na terenie całego kraju do końca

2008 r. Projekt umów i aneksów został przygotowany przez stronę pozwaną, W

czasie ich podpisywania przez franczyzobiorców strona pozwana nie była jeszcze

w stanie oszacować kosztów dodawania do paliw biokomponentów, choć już

dodawała do paliw tego rodzaju składniki oraz ich wpływu na koszty produkcji paliw

dostarczanych franczyzobiorcom na podstawie umów. Dopiero po opracowaniu

w 2008 r. raportu obrazującego koszty ponoszone przez pozwaną w związku

z obligatoryjnym dodawaniem biokomponentów do paliw, strona pozwana podjęła

w listopadzie 2008 r. decyzję, aby kosztami tymi obciążyć franczyzobiorców, nie

przedstawiając im jednak kalkulacji podwyżki ceny referencyjnej z uwagi na

potraktowanie jej jako tajemnicy handlowej. Trzema pismami z dnia 21 stycznia

2009 r. pozwana Spółka poinformowała powódkę, że poczynając od tego dnia

zwiększa cenę referencyjną dostarczanego paliwa o kwotę 50 zł za 1 m3.

W treści

tego pisma pozwana powołała się na wynikający z ustawy z dnia 25 sierpnia 2006 r.

o biokomponentach i biopaliwach ciekłych oraz z rozporządzenia z dnia 15 czerwca

2007 r. obowiązek stosowania biokomponentów według poziomu określonego

w Narodowych Celach Wskaźnikowych (dalej jako NCW), co wiązało się dla

pozwanej – producenta paliw z określonymi kosztami, które do tej pory nie zostały

uwzględnione w cenie paliwa. Powodowa spółka od początku kwestionowała

dopuszczalność oraz istnienie w świetle wiążących strony postanowień umów

franszyzy podstawy prawnej do jednostronnego dokonania powyższej podwyżki

ceny paliwa, oświadczając pismem z dnia 30 stycznia 2009 r., złożonym stronie

pozwanej, że nie wyraża zgody na jednostronną zmianę treści zawartych umów

w tym zakresie. W okresie od dnia 29 stycznia 2009 r. do października 2010 r.

strona pozwana dostarczała powódce paliwa, wystawiając za nie faktury VAT

obejmujące podwyższoną cenę. Powódka płaciła pozwanej podwyższoną cenę

paliwa, ale jednocześnie poczynając od lutego 2009 r. doręczała pozwanej pisma

zawierające wykaz faktur VAT za dostarczone paliwo twierdząc, że zostały one

wystawione niezgodnie z zawartymi umowami franczyzy z uwagi na podwyższoną

4

bezprawnie cenę dostarczanych paliw oraz wzywając stronę pozwaną do

natychmiastowej korekty wymienionych faktur VAT i niezwłocznego uregulowania

powstałej nadpłaty ceny. Uiszczona przez powodową Spółkę kwota obejmująca

podwyżkę ceny wyniosła w okresie wskazanym w pozwie 831.964,86 zł brutto

(z podatkiem VAT). Według dalszych ustaleń Sądu Okręgowego pozwana Spółka

nie udowodniła rozmiaru kosztów (wydatków) poniesionych w związku

z wprowadzeniem ustawowego obowiązku dodawania do produkowanych paliw

biokomponentów w celu realizacji ustalonych przepisami prawa i obowiązujących

w kolejnych latach kalendarzowych NCW. Dowodu na poniesienie tych kosztów nie

mógł stanowić, zdaniem Sądu Okręgowego, dołączony do odpowiedzi na pozew

niepodpisany wydruk komputerowy, bo nie stanowił on nawet dowodu z dokumentu

prywatnego w rozumieniu przepisów k.p.c. Okoliczność ta wymagała wiadomości

specjalnych, jednakże brak było podstaw do dopuszczenia z urzędu dowodu

z opinii biegłego sądowego na te okoliczności, a strona pozwana takiego wniosku

nie złożyła. Dokonując oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego, Sąd

Okręgowy po dokonaniu wykładni postanowienia umownego zawartego w art. IV

paragrafie 5 ust. 2 załącznika nr 3 do umów franczyzy łączących strony doszedł do

przekonania, że pozwana Spółka nie była uprawniona w jego świetle do

jednostronnego dokonania z dniem 29 stycznia 2009 roku podwyżki ceny

dostarczanych powodowi paliw o 50 złotych za 1 m3

, albowiem przepisy

przewidujące obowiązek dodawania do paliw biokomponentów zaczęły

obowiązywać jeszcze przed zawarciem przez strony umowy franczyzy nr 285/2007

z dnia 11 października 2007 r. oraz przed podpisaniem aneksów z dnia 31 grudnia

2007 roku do dwóch wcześniejszych umów franczyzy z 2003 i 2004 roku. Przepisy

te nie stanowiły więc nowych i nieznanych stronom w dniu zawierania tych aneksów

(31 grudnia 2007 roku) przepisów nakładających na pozwaną Spółkę obowiązki

kosztowe, które pozwana mogła uwzględnić w cenie referencyjnej paliwa przez jej

jednostronne podwyższenie. Sąd Okręgowy podkreślił, że pozwany nie

zakwestionował w odpowiedzi na pozew wyliczonej przez powoda kwoty

stanowiącej różnicę między starą i nową ceną referencyjną pomnożoną przez ilość

dostarczonego paliwa w okresie objętym żądaniem pozwu. Sąd nie uwzględnił

argumentacji pozwanej Spółki, że podwyższenie ceny referencyjnej paliw było

5

uzasadnione ekonomicznie i prawnie, albowiem dopiero poczynając od dnia 1

stycznia 2008 roku pozwana Spółka jako producent paliw była zobligowana,

realizując NCW ustalony powszechnie obowiązującymi przepisami, dodawać do

paliw biokomponenty, których wartość opałowa została normatywnie ustalona

dopiero w rozporządzeniu Ministra Gospodarki z dnia 27 grudnia 2007 r. w sprawie

wartości opałowej poszczególnych biokomponentów i paliw ciekłych (Dz. U. Nr 3,

poz. 12), obowiązującym od 28 stycznia 2008 roku, a więc już po podpisaniu

aneksów z dnia 31 grudnia 2007 roku. W ocenie Sądu Okręgowego powództwo

zasługiwało na uwzględnienie na podstawie art. 410 § 2 k.c., albowiem w świetle

łączących strony umów franczyzy powodowa spółka „A.” nie była zobowiązana do

uiszczania kwoty stanowiącej równowartość wprowadzonej jednostronnie przez

pozwanego podwyżki ceny dostarczanego paliwa. Sąd Okręgowy wskazał przy tym,

że z treści pism wzywających pozwaną do korekty faktur VAT za dostarczone

paliwo i uregulowania narastającej nadpłaty wynika, że powódka świadczyła

z zastrzeżeniem zwrotu spełnionego nienależnie świadczenia, co w świetle art. 411

punkt 1 k.c. uprawniało ją następnie do dochodzenia zgłoszonego w niniejszej

sprawie roszczenia kondykcyjnego.

Wyrokiem z dnia 23 kwietnia 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację strony

pozwanej, podzielając w pełni ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego oraz

wywiedzione nich oceny i wnioski prawne.

W skardze kasacyjnej strona pozwana, zaskarżając wyrok w całości,

zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 405

k.c. w związku z art. 410 § 1 k.c. w związku z art. 86 ust. 1 ustawy o podatku

od towarów i usług oraz przepisów prawa procesowego, tj. art. 309 k.p.c., art. 299

i 230 k.p.c. oraz art. 232 k.p.c. w zw. z art. 6 k.p.c., art. 227 i art. 229 w zw. z art.

47914

§ 2 k.p.c. Formułując powyższe zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pierwszoplanowe znaczenie dla oceny trafności wywiedzionej skargi

kasacyjnej ma ocena dopuszczalności - w świetle łączących strony umów franczyzy,

6

a ściślej w świetle art. IV paragrafu 5 ustęp 2 załącznika nr 3 do tych umów

zatytułowanego „Podatki”- dokonania przez pozwanego- w drodze jednostronnego

oświadczenia woli - zmiany wiążących strony umów franszyzy przez podwyższenie

ceny referencyjnej dostarczanego paliwa o 50 złotych za 1 m3

poczynając od

stycznia 2009 roku. Ocenę niedopuszczalności tego rodzaju jednostronnej zmiany

umowy dokonaną przez Sąd Apelacyjny skarżący kwestionuje w skardze

kasacyjnej zarzutem naruszenia prawa materialnego, a to art. 65 § 1 i 2 k.c. przez

pominięcie celu opisanego postanowienia umowy, jakim było, zdaniem skarżącego,

umożliwienie pozwanemu uwzględnienia w cenie dostarczanego powodowi paliwa

niemożliwych do oszacowania w dniu 31 grudnia 2007 roku kosztów produkcji

paliwa związanych z obowiązkiem dodawania do niego biokomponentów

nałożonym na pozwanego przez przepisy ustawy z dnia 25 sierpnia 2006 r.

o biokomponentach i biopaliwach ciekłych.

Art. 65 § 1 k.c. przewiduje, że oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak

tego wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady

współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje. Stosownie do art. 65 § 2 k.c.

w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli

opierać się na jej dosłownym brzmieniu. Podzielić należy przedstawione

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku oraz w skardze kasacyjnej pozwanego

ogólne uwagi odnoszące się do wypracowanych w orzecznictwie i nauce prawa

zasad prawidłowej wykładni umów. Dokonując wykładni pisemnego postanowienia

umownego, a więc przeprowadzając operację intelektualną zmierzającą

do ustalenia znaczenia złożonych przez strony oświadczeń woli zawartych

w umowach franczyzy, Sąd Apelacyjny trafnie wyszedł od analizy treści spornego

postanowienia. Przypomnieć w związku z tym należy, że w art. IV paragrafu

5 ustęp 2 załącznika nr 3 do tych umów zatytułowanego ,,Podatki” strony ustaliły,

że w przypadku wprowadzenia przez właściwe władze powszechnie

obowiązujących przepisów prawa nakładających na producentów, sprzedawców lub

innego rodzaju dystrybutorów paliw nieznane dotąd obowiązki fiskalne lub inne

obowiązki kosztowe, O. może zwiększyć cenę referencyjną o takie koszty, jakie

poniósł w związku z wprowadzeniem nowych przepisów prawa.

7

Sąd Apelacyjny wskazał, że jednostronne podwyższenie przez pozwanego

ceny paliw byłoby dopuszczalne, gdyby podwyżka ta stanowiła konsekwencję

wprowadzenia po dniu podpisania umów, a więc po dniu 31 grudnia 2007 roku,

takich przepisów prawa, które w powyższej dacie nie obowiązywały, a nadto

nakładały na stronę pozwaną nowe, dotychczas nieznane żadnej stronie umowy

obowiązki rzutujące na rozmiar obciążeń fiskalnych lub innych kosztów związanych

z działalnością gospodarczą strony pozwanej. W ocenie Sądu Apelacyjnego

nie sposób przyjąć, aby tego rodzaju nowym i nieznanym przed dniem 31 grudnia

2007 roku obowiązkiem był obowiązek dodawania do produkowanych paliw

biokomponentów, skoro wynikał on z przepisów ustawy z dnia 25 sierpnia 2006

roku o biokomponentach i paliwach ciekłych (Dz. U. nr 3, poz. 12), obowiązującej

od dnia 1 stycznia 2007 roku oraz z rozporządzenia Ministra Gospodarki

z dnia 15 czerwca 2007 r. w sprawie Narodowych Celów Wskaźnikowych na lata

2008-2013 (Dz.U. nr 110, poz. 757) obowiązującego od dnia 25 czerwca 2007 roku.

Sąd Apelacyjny dokonując wykładni wskazanego postanowienia umownego

nie dopuścił się naruszenia wypracowanych w doktrynie i orzecznictwie

subiektywnych i obiektywnych kryteriów interpretacji treści umowy, nie dopuścił się

więc zarzucanego przez skarżącego naruszenia art. 65 § 1 i 2 k.c., skoro wskazał,

że w pierwszym rzędzie należało ustalić, czy obie strony w ten sam sposób

rozumieją złożone oświadczenia woli, a dopiero w razie rozbieżności zastosować

obiektywne kryteria wykładni czyli ustalić, jak oświadczenie to rozumiał powód,

a w zasadzie, jak rozumieć je powinien w wyniku dokonania starannych

i rozumnych zabiegów interpretacyjnych. Strony niewątpliwie odmiennie rozumiały

sens przedmiotowego postanowienia umownego w odniesieniu do kwestii

możliwości jednostronnego podwyższenia przez pozwanego ceny paliwa o koszty

związane z dodawaniem do paliwa biokomponentów, których obowiązek

poniesienia wynikał z istniejących już w dacie podpisania umów regulacji prawnych

(ustawy z dnia 25 sierpnia 2006 roku o biokomponentach i paliwach ciekłych oraz

rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 15 czerwca 2007 r. w sprawie

Narodowych Celów Wskaźnikowych na lata 2008-2013), aczkolwiek według

twierdzeń pozwanego dokładny ich rozmiar nie był jeszcze w dniu 31 grudnia 2007

roku znany. Odróżnić należy istnienie wynikającego z przepisów prawa obowiązku

8

poniesienia określonych kosztów produkcji paliwa od ustalenia faktycznych

rozmiarów tych kosztów (wydatków) i możliwości ich przerzucenia na kontrahenta

zgodnie z obowiązującą strony umową. Przedmiotem sporu, co należy powtórzyć,

była nie tyle wysokość poniesionych przez pozwanego kosztów produkcji paliwa

w związku z obowiązkiem dodawania biokomponentów do paliw i co za tym idzie

zasadność rozmiaru (skali) podwyżki ceny, ile sama możliwość jednostronnego

podwyższenia przez pozwanego ceny paliwa przy braku zmiany treści łączącej

strony umowy franszyzy. Odmowa zakwalifikowania załączonego do odpowiedzi na

pozew wydruku komputerowego zawierającego kalkulację kosztów dodawania

biokomponentów do paliw (k. 1875 akt) jako dopuszczalnego środka dowodowego

zmierzającego do uzasadnienia rozmiaru podwyżki ceny paliwa o 50 zł za 1 m3

nie

miała wpływu na wynik sprawy, skoro nie rzutowała, przy przyjętej przez

Sąd koncepcji rozstrzygnięcia, na treść wyroku. Zarzut naruszenia art. 309 k.p.c.

nie zasługiwał więc na uwzględnienie. Podzielić należy wykładnię wskazanego

postanowienia umownego dokonaną przez Sąd Apelacyjny także z tej przyczyny,

że wbrew tezom pozwanego, dokonując wykładni Sąd Apelacyjny nie stracił z pola

widzenia celu tego postanowienia, jakim było uelastycznienie formuły ceny

referencyjnej paliw. Sąd wyraźnie wskazał, że skoro w postanowieniu tym jest

mowa o wprowadzeniu przez ustawodawcę nieznanych dotąd (czyli do daty

podpisania aneksów do umów franszyzy - 31 grudnia 2007 roku) obowiązków

fiskalnych lub „kosztowych” obciążających O. S.A., to chodzi o takie obowiązki

(ciężary), których ani powód ani pozwany nie byli w dacie podpisania aneksów do

umów świadomi, o których w tej dacie nie wiedzieli, a nie o takie obowiązki, o

których pozwany jako profesjonalny podmiot zajmujący się produkcją paliw wiedział

(bo przewidywały je obowiązujące już przepisy, a mianowicie opisana wyżej

ustawa i rozporządzenie wykonawcze), a jedynie nie był w stanie określić ich

dokładnego rozmiaru (skali wzrostu kosztów produkcji paliwa). Skarżący

bezpodstawnie zarzuca dokonanie przez Sąd Apelacyjny interpretacji wskazanego

postanowienia umownego bez uwzględnienia jego celu, jakim miało być

uelastycznienie formuły ceny referencyjnej paliw i zapobieżenie konieczności

aneksowania umów w sytuacji pojawienia się nowych dotąd nieznanych

obowiązków fiskalnych i kosztowych. Skoro bowiem obowiązek dodawania

9

do paliw biokomponentów nie był takim „nieznanym” w dacie zawarcia aneksów

obowiązkiem, to argumentacja pozwanego zawarta w skardze kasacyjnej

odnosząca się do ocenianego zarzutu naruszenia prawa materialnego - art. 65 k.c.

jest chybiona.

Nietrafność omówionego wyżej zasadniczego zarzutu skargi kasacyjnej

dotyczącej naruszenia art. 65 k.c., implikuje konieczność odniesienia się do

zarzutów koncentrujących się wokół naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 405 k.c.

w związku z art. 410 § 2 k.c. przez ich błędne, zdaniem skarżącego, zastosowanie

w rozpoznawanej sprawie. Sprowadzają się one po pierwsze do tezy pozwanego

o niedopuszczalności dochodzenia przez powoda roszczenia na wskazanej

podstawie prawnej w sytuacji, gdy strony wiąże ważna umowa franszyzy, a po

drugie do zarzutu nie wykazania przez powoda przesłanek bezpodstawnego

wzbogacenia, w tym przede wszystkim przesłanki zubożenia powoda, który to

zarzut skarżący łączy z procesowym zarzutem naruszenia art. 232 k.p.c. w związku

z art. 6 k.c. przez niewłaściwe rozłożenie przez Sąd Apelacyjny ciężaru dowodu.

Pierwszy z podniesionych zarzutów trzeba odnieść do okoliczności

rozpatrywanej sprawy. Sąd Apelacyjny akcentował, że nienależna w rozumieniu

przepisów k.c. była tylko ta część świadczenia pieniężnego powoda z tytułu ceny

dostarczonego przez pozwanego paliwa, która nie znajdowała oparcia w treści

łączących strony umów franszyzy. Pozwany kwestionuje ten pogląd twierdząc,

że przepis art. 410 § 2 k.c. nie może znaleźć zastosowania z uwagi na to, że strony

łączy ważny stosunek zobowiązaniowy, z którego powód wywodzi swoje roszczenie

i powód mógłby co najwyżej dochodzić odszkodowania z tytułu nienależytego

wykonania przez pozwanego umowy franszyzy, a nie roszczenia kondykcyjnego.

Pogląd ten nie jest uzasadniony. W judykaturze wielokrotnie wskazano

na możliwość dochodzenia roszczenia z tytułu świadczenia nienależnego,

jeżeli określona część świadczenia pieniężnego dłużnika ze stosunku

zobowiązaniowego nie ma podstawy prawnej w ustawie lub w postanowieniach

łączącej strony umowy. W wyroku z dnia 27 lutego 2004 roku (V CK 293/03, OSNC

2005, nr 3, poz. 51) Sąd Najwyższy wskazał, że zapłacona przez kupującego cena

towaru w zakresie obejmującym podatek od towarów i usług ustalony niezgodnie

z obowiązującymi przepisami jest świadczeniem nienależnym. Uiszczone przez

10

kredytobiorcę odsetki od kredytu naliczone przez bank stanowią w części

przewyższającej kwotę wynikającą z postanowień umowy kredytu

także świadczenie nienależne (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 maja

2001 r., V CKN 769/00, OSNC 2001, nr 11, poz.166). Za świadczenie nienależne

w rozumieniu art. 410 § 2 k.c. uznał także Sąd Najwyższy nienależnie pobraną

obok ceny samochodu kwotę tytułem podatku obrotowego (uchwała z dnia 6 marca

1991 r., III CZP 2/91, OSNC 1991, nr 7, poz. 93) oraz opłaty leasingowe

w wysokości nie znajdującej oparcia w treści łączącej strony umowy leasingu

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 2008 I CSK 224/08, niepubl.).

W uchwale z dnia 23 grudnia 1987 r. (III CZP 77/87, OSNC 1989, nr 6, poz. 92)

Sąd Najwyższy stwierdził, że kwoty pobrane przez państwowe jednostki

organizacyjne zarządzające domami wielomieszkaniowymi od właścicieli lokali

mieszkalnych, tytułem kosztów eksploatacji i remontów - wysokości przekraczającej

stawki określone w umowach sprzedaży- podlegają zwrotowi stosownie do

przepisów o nienależnym świadczeniu (art. 410-411 k.c.) bądź też zaliczeniu na

poczet należności przyszłych. Z tych przyczyn argumentacja skarżącego

o niedopuszczalności dochodzenia przez powoda uiszczonej bez podstawy prawnej

części ceny dostarczonego paliwa nie zasługuje na uwzględnienie. Zwrócić

ponadto należy uwagę na to, że powód wyraźnie wskazał w pozwie, że dochodzi

roszczenia kondykcyjnego, a nie roszczenia odszkodowawczego, co ma znaczenie

z uwagi na zasadnicze różnice między roszczeniem o zwrot świadczenia

nienależnego i roszczeniem o naprawienie szkody wyrządzonej niewykonaniem lub

nienależytym wykonaniem zobowiązania. Celem roszczenia kondykcyjnego nie jest

wyrównanie szkody wyrządzonej bezprawnym i zawinionym zachowaniem

kontrahenta niezgodnym z treścią łączącego strony zobowiązania, lecz odzyskanie

korzyści, która bez podstawy prawnej przeszła z majątku zubożonego do majątku

wzbogaconego.

W odniesieniu do kolejnego zarzutu – błędnego zastosowania art. 405

w związku z art. 410 § 2 k.c. przez wadliwe przyjęcie przez Sąd drugiej instancji,

iż powód udowodnił powstanie po jego stronie stanu zubożenia mimo, że nie

wykazał, aby podwyżka ceny paliwa doprowadziła do spadku marży powoda,

wskazać należy, że w nauce prawa cywilnego dominuje stanowisko, że nienależne

11

świadczenie jest szczególnym przypadkiem bezpodstawnego wzbogacenia,

przy czym kodeks cywilny kładzie akcent na wadliwość podstawy prawnej lub brak

podstawy prawnej świadczenia zubożonego. Sąd Najwyższy w składzie

rozpoznającym niniejszą skargę podziela sformułowany w judykaturze pogląd,

iż sam fakt spełnienia nienależnego świadczenia uzasadnia roszczenie o jego zwrot.

W takim też przypadku nie zachodzi potrzeba badania, czy i w jakim zakresie

spełnione świadczenie wzbogaciło osobę, na rzecz której świadczenie zostało

spełnione, jak również czy majątek spełniającego świadczenie uległ zmniejszeniu.

Uzyskanie nienależnego świadczenia wypełnia bowiem przesłankę powstania

wzbogacenia, a spełnienie tego świadczenia przesłankę zubożenia (por. wyroki

Sądu Najwyższego: z dnia 9 sierpnia 2012 r., V CSK 372/11, niepubl., z dnia

24 listopada 2011 r., I CSK 66/11, niepubl.). Z chwilą spełnienia świadczenia

nienależnego powstaje roszczenie kondykcyjne, którego treścią jest obowiązek

dokonania czynności faktycznej lub prawnej stanowiącej świadczenie przeciwne do

spełnionego i takiej też treści roszczenia powód dochodził w rozpatrywanej sprawie.

W ustalonych okolicznościach sprawy nie może także zostać uwzględniony,

wobec postawy procesowej skarżącego prezentowanej w toku postępowania,

zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 405 w związku z art. 410 § 2 k.c.

w związku z art. 86 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów

i usług (Dz.U.2011.177.1054 j.t.) przez błędne niezastosowanie art. 86 ust. 1

przytoczonej ustawy i przyjęcie, że powód jest zubożony, a pozwany wzbogacony

w zakresie podatku od towarów i usług obliczonego od kwoty stanowiącej

podwyżkę ceny paliwa. Art. 86 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku

od towarów i usług przewiduje, że w zakresie, w jakim towary i usługi są

wykorzystywane do wykonywania czynności opodatkowanych, podatnikowi,

o którym mowa w art. 15, przysługuje prawo do obniżenia kwoty podatku należnego

o kwotę podatku naliczonego, z zastrzeżeniem art. 114, art. 119 ust. 4, art. 120 ust.

17 i 19 oraz art. 124. Przytoczonym zarzutem nie zastosowania tej regulacji

w rozpatrywanej sprawie pozwany kwestionuje zasądzenie na rzecz powoda

dochodzonej pozwem należności w całości w sytuacji, w której, w ocenie

skarżącego, ani powód nie jest zubożony o równowartość podatku od towarów

i usług, ani też pozwany nie jest o nią wzbogacony. Wskazany zarzut

12

materialnoprawny wiąże się z zarzutem procesowym naruszenia przez Sąd drugiej

instancji art. 227 i 229 w związku z art. 47914

§ 2 k.p.c. przez zastosowanie prekluzji

dowodowej do argumentacji prawnej pozwanego dotyczącej nieuzasadnionego,

zdaniem pozwanego, podwyższenia przez powoda dochodzonej pozwem kwoty

o podatek od towarów i usług, która to argumentacja zawarta została w pismach

procesowych pozwanego złożonych w dalszym toku postępowania oraz w apelacji.

Oba powyższe zarzuty są bezpodstawne.

W pierwszym rzędzie podnieść należy, że niniejsze postępowanie toczyło się

według przepisów postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych, tak więc

na pozwanym spoczywał zgodnie z art. 47914

§ 2 k.p.c. obowiązek przytoczenia

wszelkich twierdzeń, zarzutów i dowodów przeciwko żądaniu pozwu już

w odpowiedzi na pozew pod rygorem uznania ich za sprekludowane.

W postępowaniu w sprawach gospodarczych pozwany traci prawo powoływania

twierdzeń, zarzutów oraz dowodów na ich poparcie, niepowołanych w odpowiedzi

na pozew, bez względu na ich znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy chyba

że wykaże, iż ich powołanie w odpowiedzi na pozew nie było możliwe albo

że potrzeba powołania wynikła później (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

17 lutego 2004 r., III CZP 115/03, OSNC 2005, nr 5, poz. 77). W odpowiedzi na

pozew (k. 1862-1866 akt sprawy) pozwany nie zakwestionował wysokości

dochodzonej przez powodową Spółkę kwoty 831.964,86 zł. stanowiącej iloczyn

podwyżki ceny i ilości paliwa dostarczonego w okresie objętym żądaniem pozwu,

zawierającej, co należy podkreślić, także podatek od towarów i usług, nie

zakwestionował więc faktu włączenia do dochodzonego roszczenia także podatku

od towarów i usług uiszczonego przez powoda na podstawie wystawionych przez

pozwanego faktur. Podstawa faktyczna powództwa obejmowała, przypomnieć

należy, twierdzenie powoda, że spełnił on bez oparcia w umowie łączącej strony,

ale wskutek żądania pozwanego i z obawy przed konsekwencjami nie uiszczenia

ustalonej przez pozwanego nowej ceny, świadczenie pieniężne obejmujące

podwyżkę ceny paliwa narzuconą przez pozwanego (zawierające także należny od

tej podwyżki podatek od towarów i usług) na podstawie faktur VAT wystawionych

przez pozwanego. Wobec braku w odpowiedzi na pozew zarzutów i wniosków

dowodowych pozwanego odnoszących się do operacji podatkowych powoda

13

w zakresie podatku od towarów i usług, Sąd Okręgowy nie poczynił jakichkolwiek

ustaleń faktycznych co do tego, ile wyniósł podatek od towarów i usług zapłacony

przez powoda w okresie objętym pozwem od kwoty podwyżki ceny paliwa

na podstawie faktur wystawionych przez pozwanego oraz czy powód faktycznie

dokonał i w jakim zakresie odliczenia kwoty podatku od towarów i usług

naliczonego w fakturach wystawionych przez pozwanego w zakresie odnoszącym

się do podwyżki ceny paliwa od kwoty podatku należnego.

Rację ma skarżący, że przewidziana w art. 47914

§ 2 k.p.c. prekluzja dotyczy

twierdzeń, zarzutów i dowodów, a nie argumentacji prawnej. Zarzuty niewłaściwej

wykładni lub zastosowania prawa materialnego muszą mieć jednak oparcie

w poczynionych przez Sąd meriti w następstwie niespóźnionych twierdzeń

i dowodów zgłoszonych przez pozwanego ustaleniach faktycznych dotyczących

rozmiaru tego podatku, zakresu ewentualnego zmniejszenia przez powoda

ciążącego na nim obowiązku podatkowego a także w rozważaniach prawnych

dotyczących rozmiarów dochodzonego przez powoda roszczenia. Związanie Sądu

Najwyższego podstawą faktyczną zaskarżonego wyroku, która takich ustaleń

nie zawiera, nie pozwala na odniesienie się do sformułowanego wyżej zarzutu

naruszenia prawa materialnego.

W tym stanie rzeczy, skarga kasacyjna pozwanego podlegała jako

bezzasadna oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c. O kosztach postępowania

kasacyjnego na rzecz powoda orzeczono na podstawie art. 98 i art. 99 w związku

z art. 108 w związku z art. 39821

k.p.c.