II CSK 529/13

Sygn. akt II CSK 529/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 maja 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa H. - Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością z siedzibą w P.

przeciwko I. - Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

z siedzibą w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 maja 2014 r.

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 grudnia 2012 r.

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 19 czerwca 2012 r. zasądził

od pozwanej I. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w P. na rzecz powódki H.

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w P. kwotę 1.294.462,28 zł z odsetkami

ustawowymi od dnia 1 czerwca 2009 r. i kosztami procesu.

Sąd ten ustalił, że strony zawarły w dniu 1 lutego 2007 r. umowę –

nienazwaną - o współpracy, na podstawie której pozwana miała zlecić powódce

zabudowanie określonych działek budynkami jednorodzinnymi dwulokalowymi oraz

- po pozyskaniu przez powódkę klientów zaineresowanych nabyciem lokali

mieszkalnych - zawrzeć z nimi umowy deweloperskie obejmujące obowiązek

wybudowania i sprzedaży lokali wraz z gruntem nabywcom za cenę nie niższą niż

3.500 zł za 1 m2

powierzchni użytkowej i 120 zł za 1 m2

gruntu. Strony uzgodniły, że

w razie odstąpienia przez pozwaną od umowy lub rozwiązania przez nią umowy

zwróci ona powódce koszty poniesione w wykonaniu czynności zleconych,

powiększone o kwotę stanowiącą 30 % ceny za 1 m2

każdego z lokali mieszkalnych,

wybudowanych jak i niewybudowanych (art. 7 § 3 umowy).

Pismem z dnia 3 października 2008 r. pozwana wypowiedziała umowę

o współpracy z zachowaniem trzydziestodniowego terminu wypowiedzenia.

W wykonaniu tej umowy powódka poniosła koszty związane z : opracowaniem

technicznym projektów i opłatami administracyjnymi (14.076,46 zł), zakupem

i publikacją ogłoszeń dotyczących inwestycji oraz organizacją reklamy w ramach

targów nieruchomości i obsługi strony internetowej (22.361,89 zł), usługami

telefonicznymi (5.464,91 zł) oraz zatrudnieniem pracowników i osób świadczących

usługi na podstawie umowy zlecenia (23.000,53 zł). Pozwana jest zatem

zobowiązana zwrócić powódce te koszty wraz z - zastrzeżoną w art. 7 § 3 umowy -

karą umowną w wysokości 1.229.558,49 zł, obliczoną na podstawie łącznej

powierzchni lokali mieszkalnych przewidzianych do wybudowania. Sąd Okręgowy

podkreślił, że obowiązki umowne pozwanej nie ograniczały się do obowiązku

dokonania zapłaty, w związku z czym zastrzeżenie kary umownej było w pełni

skuteczne. Nie zostały przy tym spełnione przesłanki usprawiedliwiające – w myśl

art. 484 § 2 k.c. - obniżenie tej kary.

3

Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji pozwanej, wyrokiem zaskarżonym skargą

kasacyjną zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalił powództwo i

obciążył powódkę kosztami procesu. Sąd Apelacyjny stwierdził, że powódka nie

wykazała wysokości kosztów poniesionych przez siebie w związku z

wykonywaniem umowy o współpracy. Uznał również za sprzeczne z art. 483 k.c.

zastrzeżenie zapłaty przez pozwaną na rzecz powódki kwoty stanowiącej 30 %

wartości 1 m2

każdego z wybudowanych oraz niewybudowanych lokali

mieszkalnych, wskazując, że obowiązek zapłaty kary umownej może zostać

przewidziany jedynie na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania

zobowiązania niepieniężnego, podczas gdy - w świetle postanowień umowy

zawartej przez strony – zobowiązanie pozwanej miało w istocie charakter pieniężny.

Wskazał jednocześnie na brak podstaw do przyjęcia, że podstawa zwiększenia

kosztów podlegających zwrotowi odnosiła się do każdego metra kwadratowego

wszystkich lokali objętych wspólnym przedsięwzięciem, a nie do jednego metra

kwadratowego każdego z tych lokali.

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie określonej w art. 3983

§ 1 pkt 1

k.p.c., powódka zarzuciła naruszenie przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie:

- art. 483 § 1 w związku z art. 484 § 1 i art. 65 § 2 k.c. wskutek uznania, że w art. 7

§ 3 umowy z dnia 1 lutego 2007 r. strony zastrzegły karę umowną na wypadek

niewykonania lub nienależytego wykonania umowy przez pozwaną, podczas gdy

z ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika, że kara ta została

zastrzeżona na wypadek odstąpienia od umowy lub rozwiązania umowy przez

pozwaną;

- art. 483 § 1 w związku z art. 484 § 1 i art. 65 § 2 k.c. polegające na przyjęciu,

że świadczenie pozwanej, z którym powiązano obowiązek zapłaty kary umownej,

miało charakter pieniężny oraz

- art. 483 § 1 w związku z art. 484 § 1 i art. 65 § 2 k.c. w następstwie uznania,

że w art. 7 § 3 umowy z dnia 1 lutego 2007 r. strony zastrzegły karę umowną

w wysokości 30 % ceny tylko 26 metrów kwadratowych powierzchni lokali objętych

umową, a nie 30 % ceny liczonej od pełnej powierzchni każdego z tych lokali.

4

Powołując się na tak ujętą podstawę kasacyjną, powódka wniosła

o uchylenie zaskarżonego wyroku i wydanie orzeczenia co do istoty sprawy

uwzgledniającego powództwo w zakresie żądania zapłaty kwoty 1.229.558,49 zł lub

przekazującego sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wniosła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 483 § 1 k.c., kara umowna może być zastrzeżona na wypadek

niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego.

W orzecznictwie dopuszcza się jednak możliwość skutecznego zastrzeżenia

kary umownej również na wypadek odstąpienia od umowy, bez względu na

charakter świadczeń, do jakich zobowiązały się strony umowy, od której się

odstępuje. W uzasadnieniu tego stanowiska wskazuje się, że z chwilą odstąpienia

od umowy powstaje - ex lege - między stronami dotychczasowej umowy

zobowiązanie, o którym mowa w art. 494 k.c. (zob. uzasadnienie uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r., III CZP 61/03,

OSNC 2004, nr 5, poz. 69 oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 20 października

2006 r., IV CSK 154/06, OSNC 2007, nr 7-8, poz. 117 i z dnia 13 czerwca 2008 r.,

I CSK 13/08, nie publ.).

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny wskazał, iż

przeszkody do uwzględnienia powództwa upatruje w tym, że obowiązek zapłaty

kary umownej, przewidziany w art. 7 § 3 umowy zawartej przez strony w dniu 1

lutego 2007 r., mógł zaktualizować się – stosownie do art. 483 § 1 k.c.- w razie

niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania pieniężnego. Tymczasem

zobowiązanie pozwanej zasadniczo sprowadzało się do świadczenia pieniężnego

i jedynie z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania o takim

charakterze powód mógłby doznać ewentualnej szkody. Ocena dochodzonego

roszczenia z tytułu kary umownej, zaprezentowana przez Sąd Apelacyjny budzi –

co trafnie zarzuciła skarżąca - istotne zastrzeżenia.

Z ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika

jednoznacznie, że kara umowna została zastrzeżona przez strony na wypadek

rozwiązania lub odstąpienia od umowy przez pozwaną (zleceniodawcę), zaś

obowiązki pozwanej, określone umową o współpracy, nie ograniczały się jedynie do

5

świadczenia pieniężnego. Sąd Apelacyjny stwierdził bowiem wyraźnie, że pozwana

zobowiązała się również zawrzeć umowy deweloperskie z potencjalnymi

nabywcami lokali oraz – z powódką - umowę określoną w art. 2 § 1 ust. 6 umowy

o współpracy. Nie sprecyzował jednak treści tej ostatniej umowy i nie wskazał

żadnych przesłanek, na podstawie których sformułował zapatrywanie, iż

w konkretnym stanie faktycznym dochodzona kara umowna wiąże się

z zobowiązaniem pozwanej o charakterze wyłącznie pieniężnym. W świetle

argumentacji Sądu Apelacyjnego, przede wszystkim nie jest jasne, czy roszczenie

powódki zostało poddane ocenie przez pryzmat przesłanek kary umownej

zastrzeżonej na wypadek niewykonania lub niewykonania zobowiązania

pieniężnego, czy też kary przewidzianej na wypadek odstąpienia od umowy, co nie

pozwala skutecznie odeprzeć zarzutów naruszenia art. 483 § 1 w związku z art.

484 § 1 i art. 65 § 2 k.c.

Przed dokonaniem prawidłowej oceny skuteczności zastrzeżenia przez

strony kary umownej bezprzedmiotowe jest pełne odniesienie się do zarzutu

naruszenia wymienionych przepisów, wskazującego na błędną wykładnię

oświadczeń woli stron kształtujących wysokość tej kary. Tym niemniej należy

zgodzić się z zapatrywaniem skarżącej, że w tym zakresie wykładnia art. 7 § 3

umowy powinna uwzględniać kontekst wszystkich postanowień umowy, w tym

metodę, którą strony posłużyły się przy określeniu sposobu podziału zysku ze

sprzedaży lokali wybudowanych w wyniku wspólnego przedsięwzięcia.

Powódka wprawdzie wskazała, że kieruje skargę kasacyjną przeciwko

wyrokowi Sądu Apelacyjnego w całości, jednak w istocie wyrok ten zaskarżyła – co

wynika jednoznacznie z treści powołanej podstawy kasacyjnej oraz wniosku

o zmianę tego orzeczenia - wyłącznie w zakresie rozstrzygnięcia odnoszącego się

do kary umownej w kwocie 1.229.558,49 zł. Wyrok Sądu Apelacyjnego podlegał

zatem uchyleniu w części orzekającej o żądaniu zapłaty wskazanej kary umownej.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.